«Isi qazaq aman ba, qandastarym!»

Qazaqqa búgin kerek tirlik bireý ǵana. Ol tirlik ne deısiz be, aıtaıyq: «Biz bárimiz bir atanyń – qazaq halqynyń ulymyz. Bárimizdiń de týǵan jerimiz bireý – ol qasıetti qazaq dalasy», degen edi táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Elbasy Nursultan Nazarbaev. Bul bar qazaqqa, kıeli topyraǵyndaǵy búgingi ıesine de, sum zamanda balapan basyna, turymtaı tusyna ketip, telim-telimi shyqqan shettegi qandastarǵa da ortaq qaǵıda. Osyndaı izgi nıetten týǵan, ádemi dástúrge aınalǵan bir bilim saıysy bar edi. Ol «Qazaqstan – atajurtym, qasıetim – ana tilim» dep atalatyn qazaq tili men ádebıeti pánderinen bolatyn halyqaralyq olımpıada edi. Jalpy, bul olımpıadanyń negizgi arqaýynda – babalar mekeninen alysta jatqan, álemniń 40-tan asa elinde turatyn otandastardyń, ıaǵnı qazaq dıasporasynyń uly men qyzy babalarynyń kindik qany tamǵan kıeli topyraqty qarǵadaı kezinde bassyn, ana tiliniń qasıetin uqsyn, ult qundylyqtarymen erte tanysyp, sýsyndasyn, búgingi Táýelsiz memlekettiń óristi órkendeýlerin óz kózderimen kórsin, sóıtip, Otan degen ardaqty uǵymdy sanalaryna sińirip, qanattary qataıyp, buǵanalary bekigende eline oralyp, úlesin qossyn, ult demografııasyn damytýǵa septigi tısin degen izgi nıet jatty. Bıylǵy bir múshelge tolǵan olımpıada Almaty qalasyndaǵy ǵımarattarynyń tórt qubylasy túgel, tóńiregi kóz tartatyn jasyl jelekti «Bóbek» ulttyq ǵylymı-prak­tıkalyq ortalyǵynda ótti. Bilim jarysynyń saltanatty ashylý sátinde: Halyqaralyq Qazaq tili qoǵamynyń prezıdenti, qazy­lar alqasynyń tóraǵasy, aka­demık О́mirzaq Aıtbaıuly ata­jurtyn ańsap kelgen jastarǵa jyly shyraımen, ystyq yqylas­pen, erekshe meıirimmen sóz arna­dy: «Atajurtyn ańsap kelgen qul­dyrańdaǵan qulyndarym, qanat­taryń talmasyn qarlyǵashtarym, kózderi bal-bul janǵan bota­la­rym!» dep, «Alystan alty jasar bala kelse, alpystaǵy kisi tik tu­ryp qarsy alatyn atasalt­pen sek­sen­degi men sol úlgini jańǵyr­­typ, aqsaqaldyq nıetimmen qushaq ashyp qarsy alyp turmyn. Osy dı­dar­lasýdy sol babalardyń úlgisi dep bilińder!» degen abyz qazaq­tyń baǵy da baqyty bolyp esepteletin Táýelsizdik týraly oı terbep, sodan beri 25 jyl ýaqyttyń óte shyq­qanyn tilge tıek etip, «Asyl qazaǵymnyń ul-qyzy, búgin sender ómirlerińdegi umytylmas kúnniń kýási bolyp otyrsyńdar. Alys-jaqynnan munda qazaq tiliniń týyn kóterip, bastaryńdy ıip keldińder. Til báı­gesi óz aldyna, azat Otan­da­ryń­dy kórý qandaı baqyt!» dep sát-sapar tiledi. Osy ıgilikti jumysqa uıytqy bolyp otyrǵan «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń zert­hana meńgerýshisi Záýre Amanova olımpıadanyń jaı-japsarymen tanys­tyrdy. Alǵashqy kúni jazbasha synaq tapsyryp, ekinshi kúni aýyzsha suraqtarǵa jaýap berdi. Jazbasha jumysta da, aýyzsha jaýap ber­gende de oqýshylar shetinen ata­jurt­qa degen iltıpattaryn, saǵy­nysh­taryn aıtyp, keıde jandary­nan shyǵarǵan óleńderin oqyp, júrek terbeter muńdy ándi de áýe­letip aıyzdy qandyrdy. О́zge jurt­tar­dyń álipbıimen saýat ash­qan, bilim standartymen oqyǵan, oqý qura­ldary da ózgeshe bola tura, túp qazyǵy sanalatyn ana tiline yntalary bólek ekeni súısintti. «Isi qazaq aman ba, qandastarym», degen mońǵolııalyq úlpirshikteı Kádirtań Marǵulanqyzy «Atajurtym ań­sap jettim alystan, Ata­meken jyr qalyq­tap, án ushqan», dep sóz sońyn túıindedi. Synaq­tan bos kezinde oqýshylar Al­ma­ty qa­la­sy­nyń kórikti jerlerin aralap, Ǵ.Músirepov atyndaǵy qazaq drama teatrynda «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» qoıylymyn tamashalady. Bilim básekesiniń qorytyn­dy­syn akademık О́mirzaq Aıtbaıuly bastaǵan tóraǵa men professorlar Q.Ergóbek, T.Baımoldaev, N.Mu­h­ametjanuly, fılologııa ǵylym­darynyń kandıdattary G.Aıt­baeva, A.Dosybaevalar sara­lap, Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń I dá­re­jeli dıplomyn K.Mar­ǵulan­qyzy bastaǵan úsh oqýshyǵa, II dá­re­jeli dıplomdy A.Kúntýǵan se­kil­di bes talapkerge, III dárejeli dıplomdy K.Hýmyrzah tárizdi jeti úmitkerge berdi. Qazylar al­qa­synyń múshesi, belgili alash­taný­shy ǵalym, «Arys» baspa­sy­nyń dırektory Ǵarıfolla Ánes til bilimi alyptarynyń kólem­di jınaqtaryn tartý etti. «Qazaq tilinen asqan qudiret joq desek, biz úshin bul syılyqtyń eń úl­keni boldy. Qolymyz jete ber­meıtin Q.Jubanov, I.Keńes­baev, Ǵ.Musabaev, Q.О́mirálıev, О́.Aıtbaıuly, ózge de oqymysty­lar­dyń tilimizdiń tórt qubylasyn túgendegen eńbegi ózimiz kún keship jatqan memleketterge barǵanda, qazaq urpaǵy úshin taptyrmas qural bolary aıdaı anyq», deıdi Qytaı memleketinen kelgen Qozy­han Sabyruly. Alysta júrgen aǵaıynnyń ur­paǵyna arnalǵan bul olımpıada buryn dúrildep ótetin edi. О́ıt­keni, aıtýly shara elimizdegi olım­pıadalar tizbesine tirkelgen, qarjy jaǵy da qarastyrylǵan. Biraq bıyl solǵyndaý bolǵanyn nesin jasyramyz. Oǵan bir sebep, olımpıada alǵash Aqtóbede ótýi tıis edi. Ondaǵy jaǵdaı mursat ber­medi. Sondyqtan rýhanı astana­da­ǵy «Bóbek» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy tańdap alynǵan. «Bóbek» ortalyǵynyń ujymy qoldan kelgenniń bárin jasady. Áıtse de, óńirdiń bilim salasyna jaýapty basshylar men qosshylar qalamyzǵa alys-jaqynnan ult urpaǵy kelipti dep ne ashylýyna, bolmasa jabylýyna atizin sala qoımady. Burynǵy jyldary Astanada bol­ǵanda Senat pen Májilis depýtat­tary qabyldap, elim, jerim degen oqýshylardyń mereıin ósi­re­tin. Oblystarǵa barǵanda aı­maq ákim­deri qarsy alyp, jyly qusha­ǵyn ashatyn. Júrek jylytar sózderin arnaıtyn. О́ńirde qa­lyp joǵary oqý oryndarynda, bol­­masa kolledjderde bilim ala­myz degenderge múmkindik jasap jata­tyn. Bir mysal keltirer bol­saq, kıeli Taraz jerine atba­syn tiregende qadirli Sheraǵań, qaı­sar qalamger Sherhan Murtaza: «Sheteldegi qandas qazaq balalary­men elordada, Májilis depýtaty bo­lyp júrgende júzdesip edim. Endi, mine, kıeli topyraqta kez­desip otyrmyn. О́zge elde, ózge tilde bilim alyp jatsa da, óz tilin qur­mettegen bulardy naǵyz ult patrıoty deý kerek. Osyǵan uıyt­­qy bolǵandar atajurtyna bota­­syn shaqyryp, atasyna «Al kel­meı kór», dep júrgendeı áser qal­dyrady maǵan», dep sol tus­taǵy oblys ákimi Bóribaı Jek­sen­bınge: «Bóribaı myrza, baıqa­dyń ba, bul jastar bizge qarap jaltaqtap tur. Arqasyn tire­sin, nyq turaıyq» degen. Sol kezde bizdiń oıymyzǵa Alash arysy Jú­sip­­bek Aımaýytulynyń; «Ulty úshin qurmet qylmaı, bas qamyn oılap júrgen azamattardyń eli artta qalyp otyr. Ultshyl jurt­tar, áne, Germanııa, Japonııa, An­g­lııa, Túrkııalar, olardyń bal­a­­­sy jasynan «ultym» dep óse­di. ...Esterińizde bolsyn: qara halyq­tyń mádenıetti bolýynan máde­nıetti kisiniń qazaq bolýy qıyn, balasyna osy bastan ult rýhyn sińirip, qazaq ómiri­ne jaqyndatyp tárbıeleý kerek... Qazaqqa, aıýdaı aqyrǵan sheneý­nik tabylýy ońaı, erinbeı-jalyq­paı, baqyrmaı, shaqyrmaı, is bitiretin, terisi qalyń, kónbis, tabandy qyzmetker tabylýy qıyn. ...Orys tárbıesin alǵan bala ult qyzmetkeri bola almaıdy», degen sózi oralyp edi. Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń «100 naqty qadam» Ult Jos­pary aıasynda «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańǵa ózgerister engizilip, etnostyq qazaqtarǵa, ıaǵnı otandastarymyzǵa jeńil­dik­ter qarastyrylǵany belgili. Biz áńgime arqaýyna aınaldyryp otyrǵan halyqaralyq olımpıada negizinde eldik másele jatqany anyq. Ásirese, baıtaq jerimizdegi halqymyzdyń sanyn arttyrý basty oıdyń altyn arqaýy ekeni de túsinikti. Ár jyl saıyn ondaǵan bala atamekende qalyp jatsa, nur ústine nur bolary sózsiz. Eger elim dep kelgen osy ul men qyzǵa jete kóńil bólip atajurtyna alyp qalyp, óńirlik kvotalar bo­ıyn­sha oqý oryndaryna jiberý jaıyn oılastyrsaq, utylmas edi. Olar bul usynysqa eshqashan qarsy bolmaıdy, bolǵan da emes. Áńgimege tartqanymyzda elýge tarta oqýshynyń qaı-qaısysy da qazaq­tyń kıeli jeriniń bári óz­derine jattyǵy joq ekendigin aıtady. Osyǵan deıin bilim saıy­sy­nyń jeńimpazdary retinde qazaq topyraǵyndaǵy joǵary oqý oryndary men kolledjderde bilim alǵan júzdegen jas el damýyna óz úlesterin qosýmen qatar, birazy ult­tyq demografııamyzǵa da septe­sip jatqanyn aıta ketsek deımiz. Olımpıada ótkizý ıdeıasy 1996 jylǵy Prezıdenttiń «Shetelde turatyn otandastardy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasy» degen Jarlyǵynan bastaý alyp, 1998 jyly Úkimet Qaýlysyn júzege asyrýda «Daryn» ortalyǵy­nyń sol kezdegi basshysynyń (T.Bıtýova) uıytqylyǵymen, Bi­lim jáne ǵylym mınıstrliginiń (J.Kúlekeev) qoldaýymen olım­pıa­da jumys isteı bastaǵan edi. Endigi jerde osy ádemi sharany, ult tiliniń altyn arqaýyn úzbeý nıetindegi jumysty bılik tizginin ustaǵan azamattar, ásirese, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi shettegi 5 mıllıon qazaq urpaǵyn elge tartý jumysy qaı-qaısymyzǵa da mindet dese, atústi qaramaı, «Shamam kelgenshe qazaq jany­na qabysýǵa tyrystym» (M.Juma­baev) deıtin kisi tabylsa 13 jyl­­dan bergi altyn arqaý uzara bereri kúmánsiz. Bulaı deýimizge sebep, jylda ózge elderden 12 sy­nyp­t­y bitirip kelgenderge ult pen ur­paqty bólip qaramaıtyn jo­ǵary oqý oryndarynyń basshylary qamqorlyq qolyn sozatyn edi. Bıyl tek qana Q.A.Iаsaýı atyn­daǵy halyqaralyq qazaq-tú­rik ýnıversıteti 4 grant taǵaıyn­dap, ony irgeli oqý orynynyń Eýra­zııa ǵy­lymı-zertteý ınstıtýty­nyń dırektory, ekonomıka ǵylym­­dary­nyń doktory Nevzat Shım­shek Qytaı men О́zbekstannan kel­gen úmit­kerlerdiń qolyna tabys etti. Osy olımpıada bas­tal­ǵa­n­nan beri baýyrlardyń bala­laryn oqytý isine kelgende Q.A.Iаsaýı atyn­daǵy qazaq-túrik ýnıversıteti rektorynyń grantyn alýǵa kóp kúsh salyp júrgen Alash rýhty azamat, sol bilim orda­sy­nyń professory Qulbek Ergóbek ekenin aıta ketýdi paryz sanaımyz. Osy arada myna bir baılam­dary­myzdy da aıta ketsek deımiz. Buryn Qytaıdaǵy aǵaıyndardyń balalary til jaǵyna kelgende shetinen jorǵadaı júıtkip turatyn edi. Qazir keıbireýleriniń tili múkistene bastapty. Ýaqyt óte kele KSRO zamanyndaǵy bizdiń kúıdi kesher me eken degen kúdik kókeıden ketpeıdi. Bir kezderi qazaq jyrynyń shoqtyǵy bıik shońy Ábdilda Tájibaev: «Basyma kıdim aq qalpaq, Oıýlap shetin syrǵyzǵan. Meniń de betim jap-jalpaq, Aıyrmam qaısy qyrǵyzdan?», degen irgedegi bir týǵan qyrǵyz jurtynan kelgen qazaq balalary ana tilinen múldem maqurym qalǵan dese de bolǵandaı. Abaıdy biledi, Aıt­matovty aıtady, Muhtar Áýezovti tanymaıdy. Aqıyq aqyn Qadyr Myrza Áli: «Men bóten­dik baıqamadym, Qyrǵyz-qazaq túrinen. Biz umytqan qazaq sózin, Tabam qyrǵyz tilinen», dep edi bir kezderi. Qazaq qyrǵyzben túri bir urpaǵymyz, ýaqyt óte kele tilden jutap, sińip kete me degen oı sol tusta mazany alǵany haq. «Mektep joq, biz úshin uıat, qaıtemiz endi», deıdi Ýmatkúl Bralkıeva. Qalaı ekenin qaıdam, Reseıdiń Qosaǵashynan kelgen balalar sergek, boılarynda qan bar, tilge degen qurmetteri bólek. Iá, olarda da mektep joq. О́z aǵamyz sanalatyn ózbekten jetken Bazargúl Ertaeva 1,5 mıllıon qazaqtyń atynan kelgenin alǵa taryp, ol jaqtaǵy ózge ult balalary 1 men 9 synyp aralyǵynda kırıllısamen oqıtynyn, odan keıin bilim alýdy qaı ulttyń ul-qyzy bolsań da tek ózbek tilinde, latyn jazýymen kolledjde jalǵaıtynyn aıt­ty. Joǵary oqý oryndarynda da sol tásil eken. «Biz, bul qalaı deı almaı­myz. Memlekettik tildi syı­laýyń kerek. Sol úshin bas­taýysh synyptan keıin ózbek tilin­de oqýǵa, latyn árpimen jazýǵa daıyndala bastaımyz. Umtylsań, talpynsań bárin jeńýge bolady», deıdi ol. Artynan urpaǵymyz ata jurtynda, ana tilinde bilim alsa degen oıyn jetkizdi. «Qamqor bolsańyz­dar, Otanymyzǵa qyzmet etýge úl­ken-kishimiz túgel ázirmiz», deıdi Ertaev. Qazirshe Mońǵolııa elinen kelgender ǵana qazaqy qalypty saqtap tur eken... Olımpıadanyń ón boıynda tikesinen tik turyp qyzmet et­ken Almatydaǵy ulttyq rýhtaǵy eki bilim ordasyn erekshe ataýǵa bolady. Onyń birinshisi, Abaı atyn­­daǵy Respýblıkalyq maman­dan­dyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn orta mektep-ınternatynyń ujymy, olarǵa jetekshilik jasap júrgen mektep dırektorynyń ǵylymı isteri jónindegi orynbasary Roza Sek­senova bolsa, ekinshisi Kúlásh Baı­seıitova atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mýzykalyq mamandandyrylǵan orta mektep ınternatynyń tanymal ustazy, belgili kúıshi Qaıyrbek Ádilov bastaǵan ónerli jandar edi. Iá, ana tilim dep atajurtyna kelgen ul men qyzdyń tilderindegi keıbir ala-qulalyqty kórgende, «Ulttyń ult bolýyna birinshi shart – til», degen Alash arysy Maǵjan Jumabaevtyń sózi eske túsedi eken. Birinshi shart bitse ult ókili jutamaı tura almaıdy. Áp-ádemi qyzmet atqaryp kele jatqan jarysty til­men ǵana shektep qoımaı jaratylys­taný pánderi boıynsha da ótkizý­di biraz jyldan beri kóterip kele jat­qan edik. О́ıtkeni, matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa sekildi pán­derden daryny asqan qazaqtyń jas talanttary alystaǵy aǵaıyn­dar balalarynyń arasynda da mol ekenine esh shúbá keltire al­maı­syń. Solardy atajurtyna tartyp, jahandaný zamanynyń tegershigine aınalǵan tehnıkanyń bastaý basy sanalatyn pánder arqyly da baýyrǵa basý jóninde talaı oı qozǵaǵan bolatynbyz. «Kitap jazyp, gazet-jýrnalǵa maqala shyǵaryp, Alashqa qyzmet qylmasaq, basqa jol bógeýli», dep ultyn qaıtsem órkenıet jolyna túsirem degen Álıhan Bókeı­hanov­tyń bul sóziniń qazir aldy ashyq bógelmeıdi. О́ıtkeni, zaman kel­beti ózgerdi. Táýelsizdikke qajettiń bárin jasaý óz qolymyzda. Muny Elbasy jaqynda ǵana ótken ın­dýstrııalandyrý baǵytynyń júze­ge asyrylý qorytyndysynda tara­typ aıtqan bolatyn. Osy­ndaı alyp ıdeıaǵa shettegi 5 mıllıon qan­das­tary­myzdyń úlkenin de, kishisin de tartsaq, taǵylymdy ol is dástúrge aınalsa, qane. So­ny­men, qandas baýyrlardyń baba­­laryna arnalǵan bul halyq­ara­lyq olımpıada aldaǵy jyly joǵa­ry dárejede ótedi, oǵan tıisti meke­meler, onyń ishinde talantty bala­lardyń altyn tuǵyry sana­latyn «Daryn» ortalyǵy dara qımyl kórsetedi degen úkili úmitke taban tireıik. Súleımen MÁMET «Egemen Qazaqstan» ALMATY