Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, «Babalar sózine» engen folklorlyq mátinderdiń 80 paıyzy buryn jarııalanbaǵan, ǵylymı oralymǵa túspegen tyń materıaldar. Jalpy, osy 100 tomdyqta S.Abdrahmanov syndy bilimdar inimizdiń jazýynsha, shamamen, basy-aıaǵy bútin 600-deı folklor týyndylary qamtylǵan jáne árbir tomnyń kólemi ortasha eseppen 400 betten quralǵan. Demek, 100 tomdyq serııanyń jalpy kólemi 2600 baspa tabaq dep sanaǵanda, basylymda shamamen 40 640 bet bar. Kóptomdyq jınaqtardaǵy eki mıllıon shamaly tańbany terý úshin kompıýter klavıatýralaryn neshe mıllıon ret basý kerektigin kózge elestetýdiń ózi bir ǵanıbet qoı! Buǵan qarap, baǵaly basylymdy baspaǵa ázirleýshi ǵalymdar toby aıyna 10 tom mátindi sırek qorlardan izdep taýyp, jınaqtap, olardy kóne arab harpinen kóshirip, júıelep, ǵylymı túsiniktemelerin daıyndap, odan ári redaksııalyq jumystaryn aıaqtaǵan soń baspaǵa usyna otyryp, osy on jyldyń ózinde 100 jylǵa tatyrlyq eren eńbek atqarǵandaryn aıryqsha ataǵym keledi.
Rasynda da, osy 100 tomǵa jınaqtalǵan ulttyq tól muramyzdy taný arqyly biz qazaq halqynyń ótken ǵasyrlardaǵy mádenıet tarıhyn, sóz óneriniń qaıtalanbas sulýlyǵyn, rýhanı ómiriniń kúlli qyrlaryn tutastaı tanı alamyz. Sonymen birge, biz qazaq halqynyń etnografııasyn, áleýmettik dúnıetanymy men dalalyq fılosofııasyn, kórkemdik kózqarasy men ótken tarıhyna degen paıymyn, jalpy ulttyń taǵdyry men bolmys-bitimin, kóshpelilerdiń ór rýhy men minez-qulqyn jaqyn tanı alamyz. Bul asyl qazyna – qazirgi kezde tarıhshylar men psıhologtarǵa, qoǵamtanýshylar men mádenıettanýshylarǵa, ádebıetshiler men tilshilerge, epostanýshylar men etnograftarǵa, qazaq ómirin zertteıtin qoǵamdyq-gýmanıtarlyq pánderdiń barlyǵyna da taptyrmas qundy derekter. Bylaısha aıtqanda, sol saladaǵy ǵalymdardyń barlyǵyna da tyń oı salyp, sony da salmaqty eńbekter jazýǵa jeteleıtin jańa ǵylymı nysana – osy 100 tomdyq qazaq folklory desek, artyq aıtqandyq emes.
Sonymen birge, meniń oıymsha, ótkendegi sahara ómiriniń, qazaq jurtynyń mádenı-tarıhı sanasy qandaı deńgeıde bolǵandyǵyn bilgisi kelgender de osy 100 tomdy paraqtaı otyryp, ultymyz týraly tolyq aqparat alary sózsiz. Bul arada myna máselege de nazar aýdarǵanymyz abzal. Dúnıejúzindegi kóptegen memleketterge qaraǵanda, ózge halyqtardy tanyǵanda, qazaq halqynyń osyndaı aýyzsha folklorlyq murasynyń 100 tom bolyp shyǵýy – ol bizdiń ǵylymı oı júıemizdiń kóp óskendigin, halyq murasyna degen durys kózqarastyń qalyptasa bastaǵanyn ańǵartady. Al munyń ózi bizdiń táýelsiz el retinde tól mádenıetimizdiń tereń qabattaryn – kóne rýhanı muramyzdy ıgerýge qol jetkize alǵanymyzdyń anyq aıǵaǵy.
100 tomdyq folklor basylymy – qazaq halqynyń, ultymyzdyń ómirindegi úlken mańyzy bar oqıǵa, halqymyzdyń búkil adamzat aldynda maqtanyshpen kórsetýine turarlyq ulttyq brend. Bir esepten, burynǵy bizdiń Ulttyq ǵylym akademııasyna qaraǵan M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty ǵylymı qyzmetkerleriniń bul eńbegi barsha ǵylymı qaýymnyń kóńilinen shyqqanyn basa aıtqym keledi. «Babalar sózi» 100 tomdyq toptamasy – ınstıtýttyń táýelsizdik jyldary atqarǵan eń irgeli ǵylymı jobasy retinde este qalary anyq. Árıne, keleshekte bul jumystyń ıgiligin qazaq halqynyń bolashaq urpaǵy kóredi.
Kezinde akademık Seıit Qasqabasov 100 tomdyqpen jumystyń barysy týraly: «Keńes zamanynda tarıhı jyrlar, dinı dastandar, mıfter, yrymdar men tyıymdar, ózge de muralarymyz eskerýsiz qalyp otyrdy. Biz osyny birinshi qolǵa aldyq. Bular jazyp alǵanǵa deıin halqymyz arasynda aýyzdan aýyzǵa tarap kelgen dúnıeler bolatyn. Biz ony «jaman» ne «jaqsy» dep bólýge bolmaıtynyn oılastyrdyq. Ár shyǵarmanyń tárbıelik máni birinshi kezekke shyǵyp, saıasılandyrýdan aryldyq desek bolady. Osyndaı tabandy jumys óz nátıjesin berdi. Máńgilik eldiń máńgilik folklory jurt qolyna tıdi», – dep jazǵany bar. Shyndyǵyna kelsem, «Babalar sózi» basylymdary tek Qazaq eliniń ǵana emes, sonymen birge, túbi bir túrki dúnıesiniń de ortaq rýhanı tabysy degenimiz maqul.
Sóıtip, qazaq halqynyń máńgilik murasyn jınaqtaǵan «Babalar sóziniń» 100 tomdyq basylymy birtutas serııamen jaryq kórip, qalyń oqyrmanǵa jol tartty. Endigi mindet – mundaı ult jaýharyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qana qoımaı, qalyń jurtshylyqqa, onyń ishinde óskeleń urpaqqa keńinen nasıhattap, ultymyzdyń mereıli mártebesin arttyrý. О́z basym bul basylymnyń barsha jurtshylyq úshin, sonyń ishinde, qazaq folkloryn zertteýshiler úshin de asa baı halyqtyq muramen tanysý, ony zertteý úshin jańa múmkindikter asharyna senemin.
О́tken jyly Prezıdent tarapynan usynylǵan «Uly Dala» jáne «Máńgilik El» ıdeıalaryn da biz osy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ujymy daıyndap jaryqqa shyǵarǵan 100 tomdyq «Babalar sózi» atty ádebı-folklorlyq toptamadan taba alamyz. Sóz sońynda búginderi álemde balamasy joq osy ǵajaıyp kóptomdyqty baspaǵa ázirleýde erekshe ter tókken bir top ınstıtýt ǵalymdary jáne bul memlekettik máni zor jobany júzege asyrý jumystaryn tolyqtaı qamtamasyz etken UǴA akademıgi S.Qasqabasov pen atalǵan uıymnyń korrespondent-múshesi Ý.Qalıjanov Memlekettik syılyqqa usynýǵa ábden laıyqty dep sanaımyn.
«Babalar sózi» 100 tomdyǵy tek qazaq halqynyń ǵana emes, kúlli túrki órkenıetiniń uly murasy. Osy «Babalar sózin» odan ári jınastyryp, 150 tom etip shyǵarýdy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalymdary josparlap otyr. Eger osy joba memleket tarapynan qoldaý tapsa, onda ulttyń uly murasy tolyqtaı túgeldenip, «Máńgilik El» quryp jatqan qazaq halqynyń asyl jádigerine aınalar edi. Buǵan ınstıtýt ǵalymdarynyń tájirıbesi de, ǵylymı áleýeti de jetkilikti.
Murat JURYNOV,
Qazaqstan Respýblıkasy UǴA prezıdenti, akademık