Orys teatrynyń oljasy

M.Gorkıı atyndaǵy memlekettik akademııalyq orys drama teatry Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy A.Brıansev atyndaǵy jas kórermender teatry uıymdastyrýymen ótken 17-shi Halyqaralyq teatr festıvalinen úlken oljamen oralǵan bolatyn. Osy oqıǵaǵa jáne teatrdyń 115-shi maýsymynyń jabylýyna oraı astanalyq orys drama teatrynyń dırektory ári kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erkin QASENOV óz oılarymen bólisken bolatyn. – Erkin Tileýǵazyuly, halyqaralyq «Radýga» festıvaliniń ereksheligi nede? – Munda jas kórermenderdi tartýǵa aıryqsha kóńil bólinedi. «Radýga» báıgesi bıyl Shyǵysqa bet burýymen erek­shelendi. Almetevsk, Tehran, Tbılısı qalalarynan tanymal óner ujymdary báıgege tústi. Bizge osylardyń tasasynda qalyp qoımaý mindeti júkteldi. As­tana qalalyq M.Gorkıı atyn­daǵy mem­lekettik akademııalyq orys drama teatry bul dodaǵa Anna Iаblonskaıanyń «Iаzych­nıkı» («Putqa tabynýshylar») pesasy negizinde lıtvalyq rejısser Ionas Vaıtkýs sahnalaǵan tyń týyndymen qatys­ty. Olaı bolatyny, spektakl – TMD aýmaǵyna keńinen tanymal ári kóterip otyrǵan taqyrybynyń mańyzdylyǵyna qaraı sarapshylar tarapynan óte joǵary baǵaǵa ıe. – Sońǵy ýaqytta shetelden teatr maman­dary jıi shaqyrylýda. Munyń sebebi nede? – Lıtvalyq belgili teatr jáne kıno rejısseri Ionas Vaıtkýs shyǵarma­shy­ly­ǵynyń syry – qatysýshylar is-áreketke, dekorasııaǵa tym táýeldi emes. Spektaklde ártister qozǵalmaıdy, tipti, kózderin jumyp otyryp, kórermendi óz tolqynymen úıirip áketedi. I.Vaıtkýs sheberligin sol úshin de aıaq basqan saıyn tumsyǵyń teatrǵa tireletin Máskeý men Sankt-Peterbýrg jurtshylyǵy sumdyq qurmetteıdi. Qarańǵylyqtan jaryq tý­dyrýǵa bola ma? Oılańyzshy. Jurtqa bári alaqandaǵydaı aıqyn, shaınap, tek jutýǵa daıyn dúnıeniń óz basym tabynýshysy emespin. Ekinshi jaǵynan, teatr­dan adam ómirine azyqsyz, bos qaıtpaýy kerek. Osy jaǵynan rejısserdiń ýaqyt talabyna jaýap bere alatyndyǵyna, óz kásibine adaldyǵyna shúbám joq. Ár­tisterdiń kıimderine deıin qara tústi. Jaryq tek betterine ǵana túsip turady. Nege olaı sheshim qabyldaǵan? Munymen ne aıtpaqshy? Osy áreketterdiń astarynda ne syr bar? Mundaǵy oılar teatrdyń ishinde qalyp qoımaıdy, kórermenmen ilesip, úıine kiredi. Otbasyna oı salady. Osy rette sahnaǵa jańalyq alyp kelýge umtylys jasaǵan rejısserlik sheberlikke qatty qyzyqtym...Tikeleı suraǵyńyzǵa qatysty aıtatyn bolsaq, bul úlgini biz oılap tapqan joqpyz. Álem teatrlaryndaǵy jaǵdaı solaı. Aı – ortaq, kún – ortaq, óner – ortaq. – Onyń ústine, sahna ónerinde mundaı dástúrler baıaǵydan bar emes pe? – Áýeli 2011 jyly Máskeýge «Kıno óneri» jýrnalynyń ádebı syılyǵyn alýǵa kele jatqanda Domodedovadaǵy ushaq­tyń jarylysy kezinde lańkestik saldarynan, bar-bolǵany 27 jasynda qaza tapqan Ýkraınanyń dramatýrg qyzy Anna Iаblonskaıa kim, jáne biz onyń shyǵarmasyn ne úshin tańdadyq degenge toqtalyp óteıin. Osynsha qysqa merzimde qarshadaı qyzdyń qanshama dramatýrgııalyq baıqaýda top jaryp úlger­genine qaıran qalmasqa amalyń joq. Ol «Lıýbımovka», «Eýrazııa», «Svobodnyı teatr», «Premera» báıgelerine qatysyp, laýreat atanǵan. Jas qalamgerdiń týyndysy Máskeý, Vılnıýs, Sankt-Peterbýrg, Odessa, Glazov jáne basqa da qalalarda sahnalanǵan. Sarapshylar: «Ol – qazirgi áıel dramatýrgterdiń arasynan shyqqan eshkimge des bermes, maıyspas myǵym butaq» dep baǵa berdi. A.Iаblonskaıanyń shyǵarmasy búgingi kúnniń shyndyǵy men otbasy qundylyqtaryn aına-qatesiz dál sýretteýimen jan baýraıdy. Bárimizge uǵynyqty tilmen baıandalatyn pesanyń aıaq jaǵy kisige qatty áser etedi. Ár adamǵa ómir týraly oı salady. Alasuryp aqıqat izdegen jannyń janaıqaıy shym-shytyryq oqıǵamen órilgende janyńyz túrshigedi. Ár pende myna jaryq dúnıedegi atqarǵan isi úshin ar soty aldynda jaýap beredi. О́mirge kelý – synaq. Búkil jer betindegi tir­shilik muńy men oılanarlyq jaıt bireý ǵana. Qaıtkende adam adam bolyp qalady? Qazir meıirim men qaıyrymdylyq, adaldyq pen ádildik álsirep, zamana kelbetin tozań basyp tur. Adamdardyń arasyndaǵy bir-birine degen senimge selkeý túskeli qashan? Senim joǵalsa, sergeldeń jorǵalaıdy. «Iаzychnıktiń» bizge kelip qalýynyń sebebi sodan. Halyqaralyq «Radýga» festıvaline qatysqan 14 memlekettiń ishinde eki spek­takldiń aıryqsha atalýy, sonyń biri osy A.Iаblonskaıanyń «Iаzychnıgine» mán berilýi kezdeısoq emes jáne bizdiń eńbe­gimiz jandy. (Ekinshisi – Tehrannyń «Mak­bet» spektakli). Shyǵarmada avtor bir otbasynyń basyndaǵy jaǵdaı arqyly ortaq kúızelisti, ortaq ókinishti baıandaıdy. – Al I.Vaıtkýstyń munda alǵash ret kelýi me? –Ionas Vaıtkýs Lıtvadaǵy orys drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi, KSRO jáne Lıtva Memlekettik syılyǵynyń laý­reaty, «Zolotoe rýno» (Tbılısı qalasy), «Áýlıe Hrıstofor» syılyqtarynyń ıegeri. Bizdiń tanystyǵymyz Sankt-Peterbýrg festıvalinde, osydan kóp jyldar buryn bastaldy. M.Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq drama teatrynda I.Vaıtkýs sahnalaǵan «Qorqyttyń kóri» spektakli kezinde Tatarstannan júl­demen oralǵanyn jaqsy bilemiz. Men tanymal rejısserge osy spektakldi áýeli óz teatrymyzda qoıýǵa qolqa salǵan bolatynmyn. Biraq ol: «Erkin, men seniń teatryńa syımaımyn. Maǵan keńistik kerek. Al Gorkıı teatrynyń ishi tar, onyń ústine ártisteriń de jetpeıdi» degen soń, sheteldik qonaqtyń eńbegine obal bolmasyn degen maqsatpen M.Áýezov teatryna qoıdyrtýǵa sebepker bolǵan adammyn. Bul osydan eki jyl burynǵy áńgime. Jalpy, sońǵy ýaqytta Reseıdegi múıizi qaraǵaıdaı teatrlardyń qaı-qaısysyn alsańyz da, ásirese, Baltyq jaǵalaýy elderiniń rejısserleri kóp. Sany jaǵynan ǵana emes, olarǵa suranys basym. Ionıs Vaıtkýs dosymyzdyń Qazaqstanǵa súıispenshiligi alabóten. «Iаzychnıkı» spektakliniń óte sátti shyǵýy, menińshe, onyń osy jerge sondaı aǵedil kóńilinen bolsa kerek. Munymen úsh festıvalge qatystyq. Eń birinshi byltyr Astana kúni qurmetine uıymdastyrylǵan «Sahnadan sálem!» halyqaralyq festıvalinde óte joǵary baǵaǵa ıe boldyq. Munan soń Almatyda ótken memlekettik emes teatrlardyń «Ot­krovenıe» festıvaline bardyq. Báseke «Art ı Shok» teatry negizinde uıym­dastyryldy. Úshinshiden, 17-shi ret tigilgen báıgede júldege qol jetkizý ońaı olja dep kim aıtady? Jyl saıyn memlekettiń qarjysymen ótkiziletin bul dodaǵa Polsha, Bolgarııa, Grýzııa, Izraıl, t.b. kóp­tegen elderden dúldúlder qatysty. Soǵan qaramastan Reseıdiń úsh-aq teatry ǵana óner kórsetti. – Ulttyq teatrlardyń sońǵy ýa­qytta tól dramatýrgııaǵa kóńil bólip kele jatqany qýantady. Qazaq qalam­ger­lerinen kimder sahnalandy? – Almatyda óner adamdaryna alańdaıtyn eshteńe joq. О́ıtkeni, kórer­meni túgel. Al elordaǵa bul rette kóp ter tógýge týra keledi. Jáne de ol jumys qazir tııanaqty atqarylýda. Biz kórermenimizdi jańadan qalyptastyryp jatqan teatr­myz. О́ıtkeni, munda Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen adamdar qonystanýda. Bıyl 115 jyldyq mereıtoıy atap ótiletin teatr ujymynyń sońǵy on jylǵy jumystaryna kelsek, repertýarymyzdan qazaq dramatýrgteriniń alatyn orny bólek. Oralhan Bókeıdiń «Ataýkeresi» Daǵystandaǵy, Rahymjan Otarbaevtyń «Sultan Beıbarysy» Vengrııadaǵy, Álimbek Orazbekovtiń «Bir túp alma aǵashy» Ýfada ótken festıvalderden júl­demen oralsa, al Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qurmetine Bolat Jandarbekovtiń romany jelisinde sahnalanǵan «Tomırıs – saq patshaıymy» spektaklin Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalaryna aparmaqpyz... Bul spektakl teatr salasyndaǵy shoqtyǵy bıik úlken shyǵarmanyń biri bolyp tabylady. Premerany Memlekettik hatshynyń ózi kelip tamashalady. Sonymen qatar, bizdiń turaqty kórermenderimizdiń arasynda dıplomatııalyq korpýstyń ókilderi bar, atap aıtsaq, Reseıdiń, Belarýstiń, Ýkraınanyń, Bolgarııanyń, Eýroodaqtyń elshileri birde-bir qoıylymdy bos jibermeıdi. Spektakldiń nátıjesi boıynsha Roman Chehonadskıı Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ataǵyn ıelendi, Tomırısti oınaǵan Anastasııa Voronsova Prezıdent syılyǵymen marapattaldy. Dýlat Isabekovtiń «Baqyt qusy» shy­ǵarmasy negizinde mınıstrlik tarapynan uıymdastyrylǵan aýqymdy jobaǵa qatystyq. Munda elimizdegi birneshe etnos ókilderiniń ózara yntymaq-birligi, jergilikti ult ókilderi shańyraǵyndaǵy shattyq jyry nasıhattalady. Sondaı-aq, «Qurt» qoıylymy kóp adamnyń kózine jas aldyrdy. Ideıasy adamdardyń bir-birine degen meıirim-shapaǵatyna, adamgershilik pen qaıyrymdylyqqa negizdelgen týyndy ómirde bar adamnyń taǵdyrynan alynǵan. ALJIR tutqyny – nemis áıeliniń poe­masy negizinde dúnıege kelgen sahnalyq qundylyqtyń sıýjeti mynadaı: saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń áıelderi kúndiz-túni aq qar, kók muzǵa qaramastan qamys kesýmen aınalysady. Ash-jalańash qamys orýǵa shyqqan beıbaqtarǵa bul az bolǵandaı jergilikti jerdiń adamdary jan-jaqtan «tas» laqtyryp maza bermeıdi. Jylap-syqtaǵan sorlylar: «Myna aýyldyń adamdarynyń aldynda bizdiń ne jazyǵymyz bar edi? Nege bular bizdi sonshama jek kóredi?» dep jazyqsyz pendelerge kórsetken turǵyndardyń «qa­tygezdigine» qorlanady. Sondaı sátte álgi nemis áıeldiń basyna bir «tas» kelip tıedi. Qulap jatqanda kenet tas túıirshikten álsin-álsin súttiń ıisi seziledi. Jalap kórse, kádimgi irimshik dámi. Dámdi. Sóıtse, ashtyqtan qaljyraǵan ǵarip jandar tym bolmasa qurtty talǵajaý etsin degen turǵyndar solaı isteýge májbúr bolǵan eken. Osy oqıǵaǵa oraı avtor poema jazǵan, biz sodan qoıylym ázirledik. – Bıylǵy maýsymnyń aıshyqtary týraly aıtyp berseńiz. – Fınniń belgili dramatýrgi Mıkı Mıýllıýahonyń 2007 jyly jazylǵan shyǵar­masy jelisimen rejısser Ken­jebaı Dúısenbaev sahnalaǵan «Haos» spektakliniń mazmuny adamı qasıetter týraly bolǵandyqtan álem teatrlarynyń oǵan barynsha nazar aýdarǵany baıqalady. О́ıtkeni, qazirgi tańda qundy qasıetterdi qozǵaý óte ózekti. Bireýge bireýdiń qaraýǵa ýaqyty jetpeı jatqan zamanda keýdeni keý­legen muń men sherdi bilý mańyzdy. Nege deseńiz, janymyzdaǵy adamdardy kórmeıtin kór soqyrǵa aınalyp baramyz, tirshiliktiń tiline kóńil bólinbeıdi. Mundaǵy mýzyka men ánder solardyń túıinin túsinikti tilmen jetkizýge qyzmet etedi. Sol sııaqty «Probýjdenıe» spek­takli teatrymyz úshin aıshyqty taǵy bir tanymdyq qoıylymǵa jatady. Muny Halyqaralyq «Sahnaǵa sálem!» báıgesine tekke qosqanymyz joq. Sonymen birge, 115-shi maýsym saltanatty jaǵdaıda ja­bylǵanyn atap ótkim keledi. Oǵan basqa memleketterden áriptesterimizdi, aıtýly óner maıtalmandaryn arnaıy shaqyrdyq. Armenııadan, Grýzııadan, Belorýssııadan, Ýkraınadan, Reseıden, t.b. elderden már­tebeli qonaqtar Astanaǵa atbasyn ti­redi. Mereıli merekemizdi «Teatr túni» jańa baǵdarlamasymen atap ótýdemiz. – Gastroldik saparlarǵa jıi shyǵyp turasyzdar ma? – Bıyl qyrkúıekte Qazaqstannyń Reseıdegi mádenıet kúnderi ótedi dep jos­parlanýda. Osyǵan úlken joba ázirlenýde. Bul saparǵa ákimdik bizdi «Tomırıs – saq patshaıymy» spektaklimen qosyp otyr. Muny ónerimizdiń shynaıy baǵasy, sonymen qatar, zor senim dep esepteımin. Bul qoıylymdy 21 qyrkúıekte máskeýlikter tamashalamaq. Sodan keıin Belorýssııa bizdi Brest festıvaline shaqyrýda. Oǵan Ken Lıýdvıgtiń pesasy negizinde Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Bekbolat Parmanov sahnalaǵan «Prımadonna» spektaklimen barmaqpyz. «Haos», «Prımadonna», «Pro­býjdenıe» bıylǵy jyldyń eń úzdik týyn­dylaryna jatady. Qýanýǵa áli erterek, biraq oraıy kelgende aıta ketý kerek, B. Parmanovqa «Alpamysty» sahnalaýdy usynyp otyrmyz. Buıyrtsa, ózimizdiń kelesi 116-shy maýsymymyzdy sonymen ashamyz ba degen úmittemiz. Buǵan Qyrǵyz Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, M.Rysqulov atyndaǵy syılyqtyń ıegeri, Eýropaǵa keńinen tanymal ssenograf-sýretshi Iýldash Nurmatovty shaqyryp otyrmyz. Sahnany bezendirýdi, kıim úlgileri men dızaın jaǵyn osy kisige tapsyrdyq. Teatrdyń kórkemdik keńesinde bul usynysty ótkizýge kóp ter tógildi. Aldaǵy ýaqytta buǵan qosa el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnap «Amanat» kompozısııalyq qoıy­ly­myn ázirlemekpiz. Qoıýshy-rejısseri – Lıýdmıla Krıýchkova. Muny orys tildi qazaq avtorlary – Oljas Súleımenov, Baqytjan Qanapııanov sııaqty qalam­ger­ler shyǵarmalarynyń jelisimen daıyn­damaqpyz. Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan» ASTANA