О́tken jyldyń sońynda Úkimet 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasyn bekitkeni belgili. Bul baǵdarlama qanshalyqty nátıje bermek? Buǵan deıingi baǵdarlamalardan artyqshylyqtary qandaı? Osy tektes saýaldarǵa jaýap izdep kórgen edik.
Kásipkerlerdiń múddesin qorǵaıtyn, halyqty jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalar buǵan deıin de bolǵan. Áńgimeni jańa baǵdarlamanyń erekshelikterinen bastaıyq.
– Jańa baǵdarlamada azamattarǵa kásibı jáne tehnıkalyq bilim alýǵa, jumysqa ornalasýǵa múmkindik beretin tetikter qarastyrylǵan. Bul, ásirese, aýyldyq jerlerdegi jastar úshin jaqsy múmkindik dep oılaımyn. Durys jolǵa qoıylǵan jaǵdaıda halyqty jumyspen qamtýǵa da, kásipkerlikti damytýǵa da jol ashylady. Jalpy, kásipkerlik pen bıznes degenimiz – qoǵamnyń ıgiligi úshin qyzmet etetin, sol arqyly ózi de tabysqa keneletin qoǵamnyń bir kategorııasy. Al memleket bolsa bıznes pen qoǵamnyń arasyn úılestirýmen aınalysady. Ár tarap óziniń mindetin durys atqarsa, bul barlyǵy úshin de tıimdi bolady. Bireýiniń jumysynda kemshilik kóp bolsa, jumys múlde tejelip qalýy yqtımal, – deıdi kásipker Danııar Tuıaqbaev.
Onyń paıymdaýynsha, Qazaqstan áli jas memleket bolǵandyqtan, bıznes júrgizý, ony memleket tarapynan retteý isinde áli de sheshimin tabýǵa tıisti máseleler az emes. Damyǵan memleketterdiń barlyǵy mundaı kezeńnen ótken, uzaq merzimdi jospar qurǵan. Kásipker jańa baǵdarlamany teorııalyq jaǵynan minsiz dep sanaıdy. Mundaı aýqymdy dúnıeni jasaý úshin kóptegen mamandar tereń taldaý jumystaryn júrgizgeni túsinikti. Eger jergilikti atqarýshy organdar tıimdi jolǵa qoıa alsa, ol jemis berýge tıis.
– Jumys oryndaryn kóbeıtý úshin bıznestiń belsendiligin kúsheıtýge jaǵdaı jasaý kerek. Máselen, salyq tólemderine qatysty jeńildikter jasalsa, bıznesti yntalandyrýǵa birshama yqpal eter edi. Sonymen qatar, baǵdarlamanyń oryndalý barysy da jiti baqylanýǵa tıis. Atqarýshy organdardyń keńestik kezeńdegideı jospardyń asyra oryndalǵany týraly jalǵan aqpar berýine jol berilmeýi kerek, – deıdi Danııar Tuıaqbaev.
NID kompanııasynyń bıznesti damytý jónindegi dırektory, bıznes-trener Aıbek Sydyqovtyń aıtýynsha, jańa baǵdarlamanyń basty artyqshylyqtarynyń biri – mamandardy oqytý jáne qaıta oqytýǵa kóńil bólingeni. Sonymen qatar, eńbek resýrsy kóp shoǵyrlanǵan óńirlerdiń halqyn basqa óńirlerge erikti túrde kóshirý máselesin de atap ótken jón. Qarjylaı qoldaý kórsetýdi qolǵa alý arqyly memleket kásipkerlikti damytýǵa jańa qarqynmen kiristi deýge bolady.
– Jańadan is bastaǵan kásipkerlerge, ásirese, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jeke kásipkerlerge shaǵyn nesıe berý ıdeıasy bul baǵdarlamanyń basty artyqshylyqtarynyń biri dep sanaımyn,– deıdi ol.
Jalpy, jańa baǵdarlama halyqtyń barlyǵyn birdeı kásipker etip shyǵarady deýge bolmaıdy. Bul – qııal bolar edi. Eger 100 adamnyń ishinde úsh-tórteýi jeke kásibin dóńgeletip áketse, onda Qazaqstandy álemdegi damyǵan on eldiń qataryna qosa berýge bolar edi. Bul – álemdik tájirıbeden týyndaǵan mysal.
– Qazaqstanda shaǵyn nemese iri bıznes sýbektileriniń memleketten qoldaý kútip, qarjylaı kómek surap otyrýy ádetke aınalǵan. Shyndyǵynda, myqty bıznes memleketke táýeldi bolmaýǵa tıis. Memlekettiń mindeti bıznestiń jumysyn rettep otyrý, túrli sharalarmen qoldaý ekeni túsinikti, árıne. Alaıda, kásipkerlerdiń bılikke qarap alaqan jaıyp otyrýy, jeke kásibin bastaı salysymen tapsyrys pen granttan dámelengeni durys emes. О́kinishke qaraı, bizdiń kásipkerlerimizdiń kópshiligi órkenıetti bıznes orta qurǵysy kelmeıdi, 5-10 jyldan keıin tabys ákeletin bıznespen shuǵyldanýǵa erinedi, ári ketse 1-2 jylda paıdaǵa kenelgisi keledi, – deıdi Aıbek Sıdıqov.
Onyń aıtýynsha, kásipkerler ózderiniń ataq-bedelin qalyptastyrýǵa, bıznestiń erejesi men zańdylyqtaryn qalyptastyrýǵa múddeli bolýǵa tıis. Bul oraıda, otandyq kásipkerlerge sheteldik áriptesterinen kóp nárse úırený kerek. Bıznes pen kásipkerlik degenniń ózi daıyn asqa tik qasyq bolý emes, táýekelderge daıyn bolýdy talap etedi. Al bizdiń halyq kóp qınalmaı aqsha tabýǵa beıil. Kásipker atanyp júrgenderdiń kópshiligi buǵan deıin osylaı jumys istep kelgenin de jasyrýǵa bolmaıdy. Alaıda, jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys, el ekonomıkasynda bolyp jatqan ózgerister qazir ondaı áreketke múmkindik bermeıdi.
– Halyq qalǵyp-múlgigen kúıden oıanyp, endi esh nárse burynǵydaı bolmaıtynyn túsinýi kerek. Jańa dáýir keldi, jańa talaptar týyndady. Elimiz jahandyq ekonomıkamen yqpaldasqysy kelse, sol talaptarǵa jaýap berýge tıis. Iаǵnı, oǵan otandyq kásipkerler de beıimdelýge mindetti. Oǵan memleket te qoldaý kórsetip otyr, – deıdi bıznes-trener.
Kásipkerlerdiń paıymdaýynsha, jańa baǵdarlama tıimdi júrgizilgen jaǵdaıda elimizde tutynýshylyq mentalıtet emes, kásipkerlik mentalıtet qalyptasyp, jańa kózqarastaǵy urpaq ósip shyǵady. Osylaısha, birneshe jyldyń ishinde bıznes pen kásipkerlik damyǵan elge aınalýǵa múmkindik týady. Sonda ǵana qazaqtyń Djobs, Geıtsteri paıda bolýy múmkin.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»