Ký-ka-re-ký
«Taýyq» degen aýyldyń «Balapan» kóshesindegi qytqyttardyń qorasy. Tańǵy saǵat 6:00. Qonaqtap otyrǵan qart qyzyl átesh selk etip oıanyp ketti de, óńeshin kere «Ký-ka-re-ký-ýý» dep yshqyna aıqaılady. Yshqynǵan daýystan oıanǵan mekıender de qyt-qyttap qozǵala bastady. Burysh jaqta qonaqtap otyrǵan balapan sur átesh te men de qalyspaıyn degendeı, «ký-ký-kýý!» dep tunshyqqan daýyspen ún qosty.
Kózi qyzarǵan qyzyl átesh qanatyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, sóz bastap ketti.
− Jarandar, silkinińder! Búgingi atyp kele jatqan myna tań bizder úshin óte erekshe. Olaı deıtinim – 12 jyldan keıin kelip turatyn bizdiń «ıýbıleı». Árıne, bul «ıýbıleıge» jete almaı ketken týystar qanshama?.. Bul álemde ádiletsizdik bar, qarqyldap júrgen qara qarǵaǵa 300 jyl ómir bergende, biz baıǵustarǵa 10 jyl ómir bergen. Neshaýa, biraq buǵan nalymaıyq, asarymdy asadym, jasarymdy jasadym, mańyramany aıtpaǵanda, taýyq jasyndaı jasym qaldy dep pendeler aıtyp otyrady, bergen ǵumyrǵa shúkirshilik deıik. Endi jylymyz, to-est «ıýbıleıimiz» kelgesin ata-tegimizdi túgendep, aldaǵy mindetterimizdi de belgilep alaıyqshy degen oı edi meniki.
Qyzyl kóz qyzyl átesh jan-jaǵyna qoqılana bir qarap aldy da, sózin ári qaraı jalǵastyrdy.
– Baıqap júrsińder me, bizdiń tarıhymyzdy burmalap júr. Tipti, qalaı jaratylǵanymyzdy da bilmeıdi. Túsinbeı tursańdar aıtaıyn. Myna pendeler: «Birinshi jumyrtqa paıda boldy ma, álde jumyrtqany tabatyn bizder paıda boldyq pa?» – dep áli sonyń túbine jete almaı keledi. Al men aıtar edim, bizder ottan paıda boldyq. Nege deısizder ǵoı. О́rt bolsa, «Qyzyl átesh» shabyndyqty jalmap ketti, aýla-qorany qarmap ketti», – dep jarysa shýlap jazyp jatady. Osyǵan oı jibersek, ottan jaralmaǵanda qaıdan jaratylyp otyrmyz?.. Áneýbir qıyrda jatqan eldegi bir aqyn: «Ottyń qudaıy – Prometeı», – dep aıtyp ketipti. Men buǵan kategorıcheskıı qarsymyn. Tak shto, osy tegimizdi ózimizge qaıtaryp alýymyz kerek. Bul birinshi mindet.
Taǵy bir aldymyzda úlken mindet tur. Jylymyzǵa oraı elde «Jumyrtqa» degen baǵdarlama qabyldanyp jatyr. Soǵan úles qosý kerek. Árıne, tabıǵatymyzda joq – bir kúnde myna qonaqtap otyrǵan sender 2-3 jumyrtqadan taba almaısyńdar. Sondyqtan baǵdarlamany oryndaý úshin «Saryaýyzdardy» kóptep basyp shyǵarasyńdar, jumyrtqa tabatyndar kóbeıedi.
Biraq aramyzda bizdiń saltymyzdy buzyp júrgender de bar. Faktimen aıtaıyn, myna janymda qonaqtap otyrǵan «Qońyr» 11 jumyrtqa basqan bolatyn, qalaı ataıtyn edi? О́ziniń atyn ózi shaqyratynnyń bes «saryaýyzyn» dúnıege ákeldi. Znashıt, sen bizdiń ata dástúrimizge kir keltirip otyrsyń, – dep qasyndaǵy «Qońyrǵa» qyzyl kózin bir adyraıtyp qoıdy. Osy kezde shetkeri jaqta qartaıyp, múlgı qonaqtap otyrǵan «Aqsur» áńgimege aralasty.
– Áteke, sabyr etińiz! «Iýbıleıimizge» baılanysty jyl boıy ótetin sharalar da belgilenip qoıǵanyn estip jatyrmyn. Olardyń ishinde bir kún saǵatqa qaramaı sizdiń shaqyratyn ýaqytyńyzǵa yńǵaılastyrylǵan «Átesh shaqyrý» sııaqty ata-baba saltyn jańǵyrtatyn kún, ár aýyldyń myqty áteshterin jınap alyp tóbelestiretin «Tóbelesqor átesh» sporttyq oıyndary da bar eken. Bul sharalardan bizdiń de úrim-butaǵymyz shet qalmaıdy dep oılaımyn. Áteke! Endi joǵary jaqqa jetkizetin muńdarymyz da bar. Sonyń biri – arasynda aýnap, tazaryp alatyn aýylda burynǵydaı kúl joq. Báriń kórip júrsińder, barlyq aýyldarǵa kógildir otyn degen pále kirgennen beri eshkim tezek terip, ot jaqpaıdy. Tezek jaqpaǵasyn kúl bolmaıdy. Basqasyn aıtpaı-aq qoıaıyn, óz qojaıynymyzdyń úıinde mal joq, kúl joq, kóń joq. Sonyń kesirinen meniń sońǵy «kenjelerimniń» kóbi qotyr bolyp ólip qaldy. Taǵy bir aıtar másele – bizdiń týystarymyz jumyrtqalap jatyr. Baǵdarlamany oryndaý jolynda eńbektene beremiz. Biraq esep qate sııaqty. Olaı deıtinim – ótkende qoranyń janyna jel ushyryp ákelgen aýdandyq gazettegi – «Taýyq» aýyly maýsym aıynda 2017 dana jumyrtqa óndirdi, – delingen sóılemge kózim tústi. Al bizdi bireýler kelip sanap jatyr ma? Dúdámal sandar… Sondyqtan, Áteke, siz túrli jıyndarǵa baryp júrsiz ǵoı. Osyny dókeılerge qanatyńyzdy qomdap-qomdap jiberip jetkizseńiz, – dep qyryldaǵan daýysymen qyt-qyttap aldy da tumsyǵyn qanatynyń astyna tyǵyp, qaıtadan qalǵyp ketti.
Qyzyl kózdi qyzyl áteshtiń tamaǵy jybyrlap ketti… О́ıtkeni, saǵat tańǵy 7:00-di kórsetip tur eken. Bar daýysymen, «ký-ka-re-ký!», – dep aıqaıǵa basty. Buǵan «Taýyq» aýylynyń áteshteri qosyldy. Ký-ka-re-ký-ýýý!
Serik JUMAǴALIEV
Batys Qazaqstan oblysy
Kelgen jylǵa bata
Taýyq jylynda: «Batam, batam, batpasyn, Batam jerde jatpasyn». Qashyp ketseń elińnen, Interpol da tappasyn! «Qatyn alma, qaıyn al», Qaıyn al da, baıyp al. Keregińshe «simirip», Gaz, munaıǵa «toıyp» al. Toıyp al da, «batystan» Qymbat saraı, bankti, Tańdap turyp, «oıyp» al. Kóre almaǵan dushpanyń Aryzdansa «fınpolǵa», Tezdep taýyp amaldy, Jaltyratyp tabandy, Eýropaǵa taıyp al. Qatyrma bosqa basyńdy, Júrem dep elge «tutqa» bop. Saılaýǵa tús odan da, «Podstavnoı ýtka» bop. Ǵajap jerge barasyń, Barmaǵyńdy jalaısyń, Jalaqyńdy alasyń! Umyt bolyp ýádeń «Haláýláıǵa» salasyń! Kóp sóıleseń «qyshynyp», «Qazaq tili» dep, «halyq» dep, Kelesi naýqan kelgende, «Eks» bolyp «eńirep» Aıdalada qalasyń. Shyǵarmasań únińdi, Tórt-bes dúrkin qaıtadan Sheneýnik bop qalasyń. Osy bata darysa, Kóp-kórim portfel alasyń! Áýmın!
Aımuhambet BEISEMBEKOV
Semeı
Men jaıly mátel-symaq
Áteshke shaqyr deseń – tań atsyn deıdi.
Tabaqty úıdiń taýyǵy qos jumyrtqa týady.
Átesh toty qustyń júrisine salam dep óz júrisinen aıyrylypty.
Kórshiniń taýyǵy – qazdaı, qatyny – qyzdaı.
Taýyqtyń shaqyrǵanynan tań atpaıdy.
Jumyrtqalaǵan taýyq kóbinese kishigirim planeta týǵandaı qytqyttaıdy.
Taýyq – qus emes, jalqaý – kisi emes.
Isterge qara joqtyqtan
Eski jyldyń sońǵy jumys kúni bitip, isterge qara joq, qol ne alǵa, ne artqa syımaı eseńgirep otyrǵansha dep Aqalaq dosyma telefon soqtym. — Ne istep jatyrsyń, — deıdi. — Ne isteýshi edik, isterge qara joq. — Kezdessek qaıtedi, — deıdi. — Isterge is joq adam kezdesýden qashýshy ma edi. — Bir-eki qyz-qyrqyn ala barsam, qarsylyq joq pa? — deıdi. Ish pysyp, taban qyshyp otyrǵan adamda qaıdan ǵana qarsylyq bola qoısyn. Tanysqanymyz sol, qyz-qyrqyn: — Kafege barsaq, — degen boldy. Isterge qara joq, qoltyqtap júrip berdik. Kafeden shyqqan soń Aqalaq dosym úıine shaqyrdy. Ne isteýshi edik, bara qaldyq. Aqalaq dosymnan shyǵar-shyqpastan — baǵana tanysyp, sodan beri qoltyqtap alǵan Gúlgúl esimdi qyz bala: — Shyǵaryp salatyn shyǵarsyń, —dedi. Isterge qara joq, kelise kettim. Esik aldynda kerilip-sozylyp turyp Gúlgúlim: — Kofe ishýge qalaısyń? — dedi. Qyz balanyń qolyn qaǵyp kórmegen basym únsiz úıge kirdim. — Kesh bop ketipti, qona salyńyz? — dedi Gúlgúl. …Túnegendiki me, ońashada oń jambastap jatyp oı bóliskendiki me… taýyq jylynyń alǵashqy mereke kúnderi isterge qara joq, Gúlgúlge baýyr basyp qalyppyn… Ne kerek, áńgimeniń toqeteri: — Menimen nekege turýǵa barsań qaıtedi, — dedi Gúlgúl. Maǵan báribir, isterge qara joq, ilesip júrip berdim. E, endi meniń isterge isim tabyldy: úı jınaımyn, tamaq pisirý, ydys-aıaq jýý, Gúlgúldi keshke kútip alý, qoltyqtap qonaqqa barý, qas-qabaǵyna qaraý… ne kerek, isterge qara joqtan qutyldym. Sińbirýge mursha joq, keı-keıde bir kezdegi «isterge qara joq» arman kúnimdi eske alyp eseńgirep alaıyn desem de mursha bola bermeıdi. О́ıtkeni, qalt etse áıeldiń aıtýymen kir-qoqysty shyǵaramyn, kilem-tósenishti qaǵyp-silkileımin, bazar-dúken arasynda alashapqynmyn… Ne kerek, jańa jyldan bastap «isterge qara joqtan» qutyldym.
Petro FEDOTIýK
Upaı sanymen utypty…
Jańa jyl – Naýryz merekesiniń alǵashqy kúni Qııastyń úıiniń janynda ylǵı qoly bos bes-alty jigit jınalyp, erikkennen qysyr áńgimeni soǵyp otyrǵanbyz. Alystan alqyna-julqyna kórshimiz Mysyqbaı janymyzǵa jetip keldi. Qatty entikkennen qara qoshqyl óńi órt sóndirgendeı álem-tapyraq. – Jigitter, meniń qyzyl qorazymdy kórdińder me? – dedi demin áreń alyp. – E, biz seniń qyzyl qorazyńdy baǵyp otyr ma edik? Qaıdan bileıik? – dep biz de myrs ete qaldyq. Bizdiń samarqaý aıtqan sózderimizge shamdanyp qaldy ma, áıteýir Mysyqbaı qyzyl ala kózderin bajyraıtyp: – Baqpasańdar, kózderińe túspedi me dep adam qusap surap turmyn ǵoı. Bulardan surasań da bálege qalasyń… Qap, atańa nálet, pyshaqqa ilingir, qaıda ketti eken, á? – dep Mysyqbaı ózimen-ózi sóılep, kóshe shetindegi Burannyń úıine kirip ketti. Aramyzdaǵy qysyr áńgime qaıtadan jalǵasty. Kóp keshikpeı-aq Mysekeńniń jalpaq beti, kúdireıgen jotasy, eki ezýi qulaǵyna jetken «súıkimdi» júzi qaıta kórindi. Boıyna syımaǵan qýanyshyn jasyra almaǵan Mysyqbaı, biz suramaı jatyp-aq birden áńgime tıegin aǵyta jóneldi. – Burannyń úıine barsam, bizdiń qoraz ben olardyń aq qorazy jońyshqalyqta qyrǵyn urys salyp jatyr eken. Qudaıdyń qudiretin aıtsańshy, bizdiń qyzyl qoraz basqarǵan taýyqtar bir jaqta da, olardiki bir jaqqa jınalypty. Sodan jan alysyp, jan beriser qyp-qyzyl tóbeles bastalyp ketpesi bar ma! «Iá, arýaq! Aınalaıyn ata-babamnyń arýaǵy qoldaı gór!» – dep bir Allaǵa syıynyp, alaqanyma túkirip aıqaılap qoıyp men turmyn. Oı, ekeýi ashyq alańda armansyz bir tóbelesti deısiń. Burannyń aq qorazy da shymyr bále eken. Biraq halyqaralyq arenaǵa kóp shyqpaǵandyqtan, tájirıbesi menikine qaraǵanda azdaý sııaqty ma, qalaı… – Sonymen, Myseke, qaısysy jeńdi? – dep biz shý ete tústik shydamymyz taýsylyp. Mysyqbaı jaýap ornyna qolyn sermep qaldy. – Oıpyrmaı, qoıa tursańdarshy endi, aıtyp bolaıyq ta! Sonymen eki qoraz jarty saǵattaı tóbelesti. Aqyry bul tartysty jekpe-jekte talaı shaıqasty bastan keshken, tisqaqqan, tájirıbesi mol, «kópti kórgen» meniń qyzyl qorazym qarsylasyn upaı sanymen jeńip shyqty ǵoı… Biz kósheni basymyzǵa kótere kúle jóneldik. Al Mysekeń bolsa «Áne, bularǵa shyndyqty aıtsań da senbeıdi» degendeı basyn shaıqap qaldy. Sol sát Burannyń qaqpasynan qyzyl qorazdy aldyna salyp, tyrqyrata qýyp bara jatqan aq qorazdy kórdik. «Uıalǵan tek turmas» degendeı qasymyzda turǵan Mysekeń aýyr denesin ebedeısiz ıkemdep, quıyn-perin bolyp qashyp bara jatqan qorazynyń artynan tura júgirdi. Biraq bul joly Burannyń aq qorazy Mysekeńniń qyzyl qorazyn upaı sanymen emes, aıqyn basymdylyqpen qýyp bara jatqandaı kórindi…
Oryntaı KО́MEKOV
Ońtústik Qazaqstan oblysy