Mys naryǵy: Ken óndirisiniń keleshegi qandaı?

Álemdik suranys

Qazir álemde jylma-jyl óndiriletin 22-23 mıllıon tonna mystyń teń jarymyn 4 el berip otyr. Olar – Chılı, Qytaı, Japonııa, AQSh elderi. Sońǵy jyldary metall ıgerý tehno­logııalarynyń alǵa basýyna jáne ár eldiń mys óndirisin tolyq sıklda júrgizýge degen umtylysyna baılanysty bul óndi­ristiń jalpy quramynda (mys kon­sentraty, qara mys, taza mys, t.b) tazar­tylǵan mys ónimderiniń kólemi barǵan saıyn artyp keledi. Qazirgi ýaqytta jal­py óndiristegi tazartylǵan mystyń úlesi 20 paıyzdy qurap otyr. Ol elektrolız ádisi arqyly alynady.

Álemdik mys naryǵynda burynnan turaqty basymdyqqa ıe bolyp kele jatqan AQSh-pen qatar sońǵy on jyldyqtary Chılı jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi­niń úlesi qarqyndy túrde artýda. Máse­len, sońǵy 30 jylda Chılı álemdegi tazar­tylǵan mys óndiretin eń iri elderdiń birine aınalyp úlgerdi. 1960 jyldan beri bul elde óndiriletin tazartylǵan mys kólemi 1860 paıyzǵa ósti. Sondaı-aq, Azııa elderinde óndiriletin tazartylǵan mys kólemi 2000 paıyzǵa jýyq ósti. Bul ósim negizinen alǵanda Japonııa men Qytaıdaǵy óndiristiń qarqyndy damýy esebinen alyndy.

Mys óndirisiniń turaqty ósýine oǵan degen ónerkásiptik suranystyń artýy tikeleı yqpal etkendigin aıtýymyz kerek. Máselen, mysty álemdik tutyný kólemi 1966 jyly 5 mıllıon tonnany qurasa, 2015 jyldyń sońynda bul kórsetkish 23 mıllıon tonnany quraǵan.

Qazirgi ýaqytta álemdik mys nary­ǵy­nyń negizgi tutynýshylary batystyń óner­kásiptik damyǵan elderimen qatar, Qytaı, Úndistan, Ońtústik Koreıa, Japo­nııa, Taıvan, Taıland jáne osy ónimniń dástúrli tutynýshysy AQSh bolyp tabylady. Osy toptyń arasynan sońǵy onjyldyqtary Qytaı úlesiniń turaqty túrde artyp kele jatqandyǵyn atap kór­setý kerek. Sondyqtan, álemdik mys nary­ǵy sońǵy jyldary naq osy Qytaı sura­nysyna qaraı beıimdele túsýde. О́ıtkeni, bul eldiń mysty jyldyq tutyný kólemi jyldan-jylǵa artyp, álemdik tutyný naryǵynyń eleýli bóligine ıe boldy.

Degenmen, sońǵy jyldary álemde ekonomıkalyq daǵdarystyń jıi boı kórsetýine baılanysty mystyń álemdik tutyný kólemi de azdap shektele túsken­deı. Máselen, 2015 jyly mystyń álem­dik tutyný naryǵynda ósim baıqala qoı­ǵan joq. Biraq sonyń ózinde Qytaı nary­ǵyn­daǵy ósim kórsetkishi 5,3 paıyzdy qura­ǵan. Álemdik mys naryǵyndaǵy osyndaı jaǵdaı 2016 jyly da saqtalyp qaldy.

Keıbir sarapshylar ónerkásiptik óndi­ris­te ózdigimen qozǵalatyn elektro­kar­larǵa jáne elektr qýatymen júretin kólik túrlerine degen suranystyń artýy aldaǵy ýaqytta mys óndirisine qosym­sha serpin beredi dep sanaıdy. Olar­dyń bol­jamynsha 2010-2015 jyldar araly­ǵyn­da álemde 1 mıllıon elektrokar satylsa, 2020 jyly bul kórsetkish 2,2 mıllıon dana­ny quraýy tıis. Bul mysqa degen sura­nysty arttyrady. О́ıtkeni, árbir elektro­kardy jasaý úshin 80 kılo mys paı­da­lanylady. Onyń ústine, Qytaıda elektr kólikterine degen suranys ár jyl saıyn 3,3 mln-ǵa ulǵaıatyndyǵy týraly el úkime­ti­niń esebi jarııalanǵan.

Baǵanyń qubylýy

Osy ýaqytqa deıin mysqa degen su­ra­nys­tyń turaqty túrde artýy onyń baǵa­­synyń eselep ósýine ákelgen bola­tyn. Máselen, Londondaǵy metaldar bırjasynyń málimetterine súıensek, 2000 jyly mys tonasynyń baǵasy 1,5 myń dollar shamasynda bolsa, 2008 jyldary 7 myń dollarǵa deıin kóteril­gen. 2009 jyldyń sońyna taman 5 myń dollarǵa deıin tómendep baryp, qaı­ta kúrt kóterile bastaǵan. 2012 jy­ly 9 myń dollarǵa deıin jetken tusy bol­ǵan. Ry­nok­taǵy osy qolaıly baǵa konıýn­ktýrasy mys óndirýshi kompanııa­lardy erekshe qanattandyrdy. Olar óndi­ris kólemin suranysqa sáıkes arttyryp otyr­dy. Sońǵy jyldary mystyń baǵasy qubyl­maly sıpatta boldy. Máselen, ótken 2016 jyldyń maýsymynda onyń tonna­synyń baǵasy 4700-4800 dol­lar ara­ly­­ǵynda bolsa, 11 qarashada London­nyń metaldar bırjasyndaǵy baǵa 5926 dollarǵa kóterildi.

Qytaımen qatar kórshimiz Reseıde de mys óndirisi jaqsy qarqynmen damyp keldi. Bul elde mys óndirisiniń negizgi tý ustaý­shysy osy óndiristiń 55 paıyzyna ıelik etip otyrǵan «Norılskıı nıkel» ken-metallýrgııa kompanııasy bolyp tabylady. Ol shamamen alǵanda jyly­na 370-380 myń tonna taza mys óndire­di. Osydan on jyl burynǵy kórset­kishpen salystyrǵanda, bul kompanııa­da mys óndirisiniń kólemi 10-15 paıyz­ǵa quldyraǵandyǵy baıqalady. «Norıl­skıı nıkel» álem boıynsha asa iri kólemde nıkel men palladıı jáne platına óndiredi. Osy arqyly ol álemdegi iri tústi metalldar kompanııasynyń biri.

Otandyq óndiris

Endi osy eki alyp eldiń ortasynda ornalasqan Qazaqstandaǵy mys óndiri­siniń qazirgi jaǵdaıyna kelsek, qýanar­lyqtaı dep aıtýǵa ábden bolady. О́ıtkeni, sońǵy 3-4 jyldyń bederinde elimizde mys óndirisiniń eki iri jobasy júzege asty. Olar – Pavlodar oblysyndaǵy Bozshakól, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Aqtoǵaı ken oryndaryn ıgerý jobalary. Bul jobalardy áýel basta elimizdiń mys alyby «Qazaqmys» kompanııasy bastaǵan bolatyn. Keıinnen onyń quramynan bólinip shyǵyp, jeke shańyraq kótergen  KAZ Minerals  toby osy eki ken ornyna da ıelik etýde.

«Aqtoǵaı jobany júzege asyrýdyń klassıkalyq úlgisi bolyp tabylady. Biz ony der kezinde jáne belgi­lengen bıýdjet aıasynda júze­ge asy­ra aldyq. Aqtoǵaı men Bozsha­kól­diń keshen­­di túrde salynýy bizdiń kóńili­mizde maqtanysh sezimin uıalatady. О́ıt­keni, endi Qazaqstandaǵy mys óndiris­inde kóle­­mi jaǵynan Reseı tústi metallýr­gııa­­sy­nyń tý ustaýshysy «Norılskıı nıkel­­men» salystyrýǵa bolatyn joba­lar bar. Bozshakól men Aqtoǵaı – eki «Norıl­skıı nıkel», dep atap kór­set­ti KAZ Minerals tobynyń basqarma tór­aǵa­sy Oleg Novachýk osy máselege oraı ótken jyldyń sońyndaǵy baspasóz máslıhatynda.

Aıtsa aıtqandaı, bir ǵana Aqtoǵaı kenishiniń ózi jylyna 37 mıllıon tonna ken óndire alady. Osynshama kólemdi jumysty bar bolǵany kenishtegi 1,5 myń adam atqarady. Salystyrý úshin aıta keteıik, elimizdiń mys alyby «Qazaqmys» óziniń barlyq kenishteri boıynsha bir jylda alynǵan eń joǵary kórsetkish – 42 mıllıon tonna kendi 60 myń adammen atqarǵan bolatyn. Aqtoǵaıdaǵy jumys ónimdiliginiń eselep artýyna eń aldy­men onda qoldanylǵan jańa tehnolo­gııalardyń yqpaly zor bolyp otyr.

О́tken jyly Bozshakólde 28,3 mıllıon tonna ken óndirildi. Bul 2015 jylǵy kórsetkishten 4 ese kóp. Aqtoǵaıda 16,1 mıl­lıon tonna ken óndirildi. Bul 2015 jyl­ǵy kórsetkishten 8 ese kóp. Sóıtip, jumystaryn jańa bastaǵan qos kenish ózderiniń jobalyq qýattaryna taıap keledi. Nátıjesinde ekeýinen 65 myń tonnaǵa jýyq katodty (taza) mys alyndy. Bıylǵy jyly Bozshakól óziniń jobalyq qýatyn 30 mıllıon tonna ken óndirýge jetkizedi degen boljam bar. Aqtoǵaıdyń qaryshtap jumys isteıtin kezine de kóp ýaqyt qalǵan joq.

Oqıǵalar barysy Qazaqstanda «Qazaq­mystan» tys jańa mys alybynyń paı­da bolǵandyǵyn kórsetip otyr. Eger bul jańa kenishterdiń elimiz eko­no­mıkasyna 50 jylǵa jýyq ýaqyt qyzmet etetindigin esepke alsaq, Qazaq­stan mysynyń bola­shaǵy áli alda dep esepteýge bolady.

Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»