«О́zderińniń týǵan úılerińnen alǵan hatty qandaı sezimmen oqysańdar, bul hatty da sondaı sezimmen oqyńdar, baýyrlar! ...Kókirekpen, elińdi, jerińdi súıetin júrekpen oqyńdar, týysqandar!» dep ún qatady.
«Totydaı qulpyrǵan keń dalasyn» qazaq halqy qalaısha qasterleıtinin myna bir altyn tizbekterden aıqyn baıqaýǵa bolady. «Maıdan ólkesinde árqashan kókjıekten kóterilgen kúnge qarańdar da, týǵan jerlerińdi eske alyńdar. Seleýi teńizdeı terbelgen Arqanyń adyrly keń dalalaryn, altyn bulaǵy sorǵalaǵan Altaıdyń asqar jotalaryn, aqbas Alataýdyń jemiske bezengen saı-salalaryn, sonshalyq keń, týǵan jerlerindegi atalaryńnyń qasıetti qabirlerin, týyp-ósken úılerińdi kóz aldaryńa keltirińder. Solardy jaýǵa taptatpaımyz dep ant etińder!», – dep Qazaq eli atynan tebirene jalyndap sóıleıdi.
«Atalyq mádenıet muralaryn», «halyq qazynasyn» minsiz saqtaý, qorǵaý maqsatynda eliń, jurtyń senderdi mynadaı sózderimen, ǵıbratty tolǵamdarymen tárbıelegendigin uqtyrady. Bul oraıda:
Baqyt, dáýlet ornasa, yrys qonady,
Yntymaǵy elińniń durys bolady.
Ulyń jaýynger bolady.
Qyzyń qyraǵy bolady.
Aǵaıyn qoǵam bolady.
Biri oǵan bolsa,
Biri buǵan bolady.
Toptanyp jaý qashyrady.
Iá, tirshilik-birshiliktiń mánisin, ult bolyp uıysýdyń tártip-tásilin ádemi, qısyndy túbegeılep túsindirgen.
Qazaq halqynyń hatynda tarıhı derekter molynan keltirilgen. Aıtalyq, toqsan eki baýly Qypshaq memleketi, Er Edige, joryqshy jyraý Mahambet, Shoqan, Abaı, Jambyl syndy darabozdardyń rýhy, isi, sózi qurmetpen aıtylady. Bular da tegimizdiń, eldigimizdiń asyl tórkinin tanytarlyq tańǵajaıyp qubylystar.
Ásirese, bes ǵasyr buryn ótken «qazaqtyń ataqty batyrynyń biri, ózderińizge málim, 15 jastaǵy Qarasaı batyr bylaı dep tolǵamaı ma:
Astymdaǵy kók buıra at,
Qanatym meniń bolsyn dep,
Qymbatqa alyp mingenmin.
Ústimdegi kók saýyt,
Kebinim meniń bolsyn dep,
Ústime alyp kıgenmin.
Solqyldaǵan aq naıza,
Basyma saıǵaq bolsyn dep,
Oń qaryma ilgenmin.
Men anamnan týǵan kún,
О́lerimdi bilgenmin.
Ne qylǵanym qaıtqanym,
Jaýdy qurban aıtqamyn...
Jaýdan jasqanbaǵan Qarasaı ólemin dep emes, óltirem, jeńemin dep attanǵan emes pe edi. Ol sońyna ergen topqa:
Tósegime tórt kisi,
Jastyǵyma bes kisi,
Qylyshyma qyryq kisi,
Naızanyń ushy júz kisi,
Myltyǵyma myń kisi.
Myń san bolsyn, myń bolmaı,
Osynshama qyrmaı, basylman.
Keýdeden keter jan úshin,
Jerge tamar qan úshin,
Boıymdy jaýdan jasyrman –
demep pe edi! Ne degen kemel oıly, tereń ıirimdi «aqyrǵan erdi qulatar, segiz qyrly semser sóz»!
Qarasaı batyrdyń ardaqty isi men aıbyndy, asqaq sózi, ıaǵnı «Janym – arymnyń sadaǵasy» deıtin aıdyndy atalar dástúri Uly Otan soǵysy jyldarynda meılinshe gúldenip, jalǵastyq tapty. Keńes Odaǵynyń Batyrlary Qosaevtyń, Esbolatovtyń, Qojabergenovtiń, Seńgirbaevtyń batyrlyq-qaharmandyq isterin aıryqsha aıshyqtap, «maıdandaǵy qazaq jasy – senderge, «sany kóp dep seskenbe, qarýy kóp dep taısalma»! deıtin atalaryńnan qalǵan mura» dep shegelep, qadap aıtady. Nemese 227 fashısti jer qushtyrǵan dala qyrǵıy serjant Ábdibekovtyń, gvardııa podpolkovnıgi Baýyrjan Momyshulynyń, Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllınniń attary atalǵanda, «jaýdyń tóbe shashy tik turyp, záresi ushady» dep jazady. Bular dushpannyń toptasqan tobynyń qaq ortasyn qaq jaryp ótkenin, 17 táýlik júrip, óz bólimderine qosylǵandyǵyn jyrdaı ǵyp jetkizedi. Túıindi oı-tujyrymdar, ıini kelgende, tarıhı-ádebı hám mádenı derektermen kómkerilip otyrady. Máselen, orta ǵasyrdyń oqymysty-jıhangezi Karpınıdiń: «Bul dalanyń halqy jaý kórse-aq bas salady da, oq jaýdyrady, qyryp bolmaı tynbaıdy. Muny jurt bilip qoısyn» deıtin pikirin oryndy qoldanady.
«Qazaq halqynyń maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerine hatynda» qazaq jeriniń qazyna baılyǵy, atap aıtqanda, ult ádebıetindegi «Kókshetaýdyń astynda altyn kól bar» dese, «betinde bir eli balqaımaǵy bar» dep Esildi ańyz qylsa, «Jerdiń myıy – altyn men mys» Qońyrat pen Ulytaýdyń astynda jatyr deıtin, «sapyrǵan sart qymyzdaı» dep Syrdy ańyz qylatyn deıtin sıpattaýlar jáne «ózderi bas, ózderi kóz» qazaq áıelderiniń eresen eńbegi shamyrqanǵan shabytpen sıpattalady.
Jeńip qaıtsań jaýyńdy,
Atańnyń jaryq kúni sen.
Jeńe almasań jaýyńdy,
Jer jastanǵyr halyqtyń
Týmaı ketkir biri sen! –
degen sóılemderdegi ana amanatyn, súıgen jar tilegin, qaryndastyń ýyljyǵan appaq meıirban júreginiń qalaýyn aıtsańshy!
Otan qorǵaýǵa qarjylaı kómektesken atymtaı jomarttardyń esimderi yqylaspen baıandalady. Bir gektar jerden 1200 put ónim óndirgen aq tarynyń atasy Shyǵanaq Bersıev tórt ulyn soǵysqa attandyrǵany týraly maǵlumat bar. Qaıran, «adamdyqtyń nuryn, gúlin» (Abaı) minsiz saqtaýǵa qyzmet etken, jaryqtyqtar – aı! Kisilik te, irilik te osy.
«Qýanǵan júrekter birge soǵar, qýanǵan kózder birge jylar kúndi kútedi... Kóńil kúıi kókke órler, baýyrlar» dep Uly Jeńistiń kýágerleri bolatynyna, «qasarysqan jaýyna, qandy kóbik jutqyzatynyna», «jaýdyń esin jıdyrmaıtynyna», jasyndaı jarqyldaıtynyna shynaıy senim bildiredi.
Hatqa Qazaqstannyń memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵylym, mádenıet, óner ókilderi, eńbek maıdanynyń úzdikteri qol qoıǵan. Máselen, Qanysh Sátbaev, Sábıt Muqanov, Shyǵanaq Bersıev, ánshi-kompozıtor Estaı Berkimbaev, qazaq bulbuly Kúlásh Báıseıitova, Nurtas Ońdasynov, Ábdimsámet Qazaqbaev jáne t.s.s.
«Qazaq halqynyń maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerine haty» aqyl-oıdyń, sezimniń muhıtynda júzdirip, adamgershiliktiń, asqaq murattardyń bıiginde qalyqtatyp sharyqtatady. Altyn júzdi halqymnan sadaǵa keteıin, halqynyń arman-muraty jolynda janqııarlyqpen shaıqasqan arýaqty erlerdiń rýhyna, qaharmandyq-batyrlyq qımyldaryna taǵzym eteıik, aǵaıyn!
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri