JEŃIS

Bul surapyl soǵysta al­dyń­ǵy tolqyn aǵa urpaqtyń keıingi jastarǵa úlgi bolarlyq erligi ár qyrynan aıtylyp keledi. Tórt­kúl dúnıeni dúr silkindirgen sol soǵysta mıllıondaǵan adam­nyń ómiri qıylyp, balasy áke­sinen, ana ul-qyzynan, er-azamat súıikti jarynan aıyrylyp, qan­shama shańyraqtyń oırany shyqty deseńizshi. Táýbe deıik, sol soǵyssyz kún keship kele jat­qanymyzǵa 65 jyl tolady eken. Adamzatqa beıbitshilikten artyq baqyt bar ma? Qanshama jasyn urpaqtyń ómirin qıǵan sol soǵysqa qazaq topyraǵynan mıllıonnan astam adam qatysty. “Qar jamylǵan keń dala qanǵa bógip, gúrildeıdi sur aspan ólim tógip, Jas qazaq murttaı ushty ýralap”, dep jazýshy Ǵabıden Mus­tafınniń sózine jazylǵan qyrshyn kompozıtor Ramazan Elebaevtyń has batyr Tólegen Toqtarovqa ar­na­ǵan “Jas qazaq” áninde aıtyl­ǵandaı, maıdan shebinde kóz jum­ǵan­dardyń rýhy Jeńis kúni jań­ǵy­ryp, aman oralǵandardyń beıbit ómirdegi erlik eńbegi ańyz bop aı­ty­lyp, tarıh betine altyn árip­ter­men jazylýda. Qazir sol maıdanger áke-apalarymyzdyń qatarymyzda júrgeni saýsaqpen sanarlyq bolyp barady. Tipti keı aýyldarda jurt aýzynda aıtylatyn erligi men eńbegi bolmasa, ózderi joqqa tán. El gazeti Jeńistiń 65 jyldy­ǵyna oraı, sol arystardyń ólmes rýhyn jańǵyrta otyryp, aramyzda júrgen birtýar asyldarymyzdyń jankeshti erligin úlgi retinde aıtyp otyrýdy maqsat etedi. Soǵystyń qaısysy da aýyr tıetini belgili. Bul soǵystyń da talaı jurttyń tıtyǵyna tıip, úmitin óshirip ketkeni málim. “Alla elimniń táýelsizdikke qol jetkizgenin kórýdi násip etse, men tek nasıhat isimen aınalysar edim. Jastar úkimet qursa, men elimniń tarıhy jáne basqa ólke halyqtary týraly tamasha kitap jazýmen shuǵyldanar edim”, degen beıbit ómirdi kenezesi kebe ańsaǵan ult kósemi Mustafa Shoqaı sol soǵysta nemisterdiń ortasynda bolǵany málim. Eger sender jeńseńder, túrki álemine qandaı jaqsylyq jasar edińder degende keýdesin jel úrlegen soǵysqumarlar ózderiniń tórtkúl dúnıege júrgizer ústemdigin olarǵa da jasaıtynyn jasyrmaǵan eken. Sony eske ala otyryp, Mustafa Shoqaı óz táýelsizdigin almaǵan elge qandaı memleket bolsa da jaqsylyqty kem jasaıtynyn, shamasy kelse, basyp-janshýǵa ázir turatynyn aıtyp, eldikke ıe bolý jolyndaǵy kúresti jalǵastyra berý qajettigin úlgi etip qaldyrypty. Mine, sol uly tulǵanyń armany oryndalyp, táýelsizdigimizdi aldyq. Sol táýelsizdikke sura­pyl soǵysta qan keshe júrip te óz úlesterin qosqan, eli men jerin qorǵaýdy maqsat etken batyr uldar men batyr qyz­dardyń erligin 65 jyldyq Jeńis merekesi tusynda jańǵyrtyp otyrýdy, joǵaryda aıtqany­myzdaı, bas basylym óziniń pa­ryzy sanaıdy. Sonyń alǵash­qylaryn búgingi janashyr nó­mirde oqyrmanǵa usynyp otyr­myz. Munymen qatar, surapyl soǵysta ólsheýsiz erlik kór­setken, qalamyn qarýǵa aıyr­bastap, halqymyzdyń qaı ja­ǵynan bolsa da talanty men darynyn tanytqan aıtýly eki aqynnyń, atap aıtqanda, jyr jampozdary Ábý Sársenbaev pen Syrbaı Máýlenovtiń jurt aýzynan túspeı kele jatqan “Sen qurmette ony” jáne “Soǵystan qaıtqan sol­dat­­tar” óleńin qosa ja­rııa­­laýdy jón kórdik.

Jyldyń jyly sózi BEREKE-BIRLIK TILEIMIN! Qanıpa BITIBAEVA,О́skemendegi Jambyl atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-gımnazııanyń ustazy, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty. Eń aldymen “Egemen Qazaqstan” gazetiniń jýr­nalısterin 90 jyldyq mereıtoıymen quttyq­taımyn. Qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy talaı tar jol, taıǵaq keshýden ótse de, halqynyń muńyn joqtady, jaqsylyǵyna qýandy. Sizderge aldaǵy ýaqytta da shyǵarmashylyq tabystar tileımin. “Egemendi” jarty ǵasyr boıy oqyp kelemin. Men aıtar edim, “Egemendi” bes jyl oqyǵan adam qazaq halqynyń keshegisi men búgingisin jetik biletin, oı-órisi keń, tereń oıly azamat bolyp shyǵady. Týǵan tilim, qazaqtyń qarakóz balalaryn tárbıelep jatqan biz sııaqty ustazdar “Egemendi” súıikti gazeti sanaıdy, eger gazettiń 150 myń tırajy bar bolsa, onyń tórtten úsh bóligin áriptesterim jazdyryp alady. Bas basylymnyń 90 jyldyq mereıtoıyna Elbasy N.Nazarbaevtyń arnaıy kelýi, qatysýy, ózi saldyrǵan ǵımaratty aralap kórýi, qara shańyraqta gazet basshylarymen kezdesip, suhbat berýi shyn máninde bir ǵasyrda bir-aq ret bolatyn tarıhı oqıǵa der edim. О́ıtkeni, gazet – halyqtyń kózi, qulaǵy. Qalyń oqyrman barlyq jańalyqtardy gazet-jýrnaldardan oqyp, teledıdardan tamashalaı alady. Elbasynyń suhbatyn bizdiń mektep-gımnazııanyń ustazdary da muqııat tyńdady. Qazirgideı qarjy daǵdarysy kezinde tuıyqtan alyp shyǵa bilgen Elbasynyń erligi kóp memleket basshylaryna úlgi bolsa kerek. О́zim 41 jyldan beri ustazbyn. Sońǵy 29 jyl boıy 90 jyldyq tarıhy bar Jambyl atyndaǵy mek­tep-gımnazııada qazaq tili men ádebıetinen sabaq be­remin, Qudaıǵa shúkir, menen bilim alǵan shákirt­ter­diń ishinde myńdaǵan jastar elimizdiń túpkir-túp­ki­rinde jemisti eńbek etip jatyr. Eki shákir­tim ǵylym doktory, 28-i ǵylym kandıdattary. Eńbekterim elenip ja­tyr. Sonaý 1990 jyly Qazaqstanda birinshi bolyp, Keńes Odaǵynda besinshi bolyp KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe boldym. “Qurmet” ordeni, ondaǵan medaldar qyryq jylǵy eńbektiń óteýi bolsa kerek. Tórt birdeı memlekettik ýnıversıtettiń qurmet­ti professory, AQSh-taǵy Týson qalasynyń qur­metti azamatymyn. Osydan jarty jyl buryn Tarbaǵataı aýdanynyń burynǵy ákimi Aldııar Áýbákirov eldegi sińlilerińizge kómek jasańyz degen soń, eki birdeı mektepte ózimniń aıtýly mektebimniń fılıaldaryn ashtyq. Ol jerde qazir talaı talanttar bilim nárimen sýsyndap jatyr. Uzaq jylǵy ǵylymı jumystyń nátıjesinde 32 kitabymdy jaryqqa shyǵardym. Endi aǵaıyndarǵa aıtatynym, alǵan bostan­dyǵymyz ben táýelsizdigimizdi qurmetteı bileıik. Qazaq ejelden meımandos halyq, tipti sonaý asharshylyq jyldary bir japyraq nandy basqa ult ókilderimen bólip jegemiz. Elde tynyshtyq bolsa, qıynshylyqtardyń bári umytylyp qalady. Elbasy N.Nazarbaev qazaq halqyn alǵa qaraı jeteleı beretinine senemiz. Amerıkanyń, Anglııanyń,  Eýro­panyń aspanynda qazaq halqynyń kógildir týynyń jelbireı berýin kórgim keledi. Endeshe, barys jyly bizge bereke, birlik, baqyt ákelsin. Qazaq eliniń týy aspandaı bersin! О́skemen.

ÚDEI TÚSIP ShABYSYŃ, ELGE RIZYQ DARYSYN! Zeınolla ÁKIMJANOV, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. El ómirinde de, sondaı-aq , álemde de mańyzdy oqı­ǵalarǵa toly 2009 jyl tarıh qoınyna sińip, ja­ńa 2010 jyl tórimizge ozdy. Jahandyq qarjy-eko­no­mıkalyq daǵdarys zardabyn tartqan kóptegen mem­leketterdiń, sonyń ishinde TMD-nyń keıbir elderiniń sharýasy shatqaıaqtap, turmysy turalap qalǵanda Qazaqstan bul tuzaqqa túspedi. Bul Elba­symyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eljan­dy­lyǵynyń, bolashaqty boljaı biletin kóregendiginiń, aqylman saıasatkerliginiń arqasynda qolymyz jet­ken ıgilik. Iá, eldi tyǵyryqqa tiremeı, eńsesin túsirmeı, jahandyq daǵdarysty jeńýdegi jetistikterimiz meni erekshe qýantady. “Jol kartasy” óziniń ıgiligin be­rip otyrǵany aıdan anyq. Sonyń arqasynda elimiz­de, sondaı-aq bizdiń óńirimizde de áleýmettik-eko­nomıkalyq jetistikterge ıe boldyq. Aýrýhanalar, mektepter, balabaqshalar, óndiris oryndary qatarǵa qosyldy. Osynyń bári, sóz joq, Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqtaǵy abyroıyn asqaqtata tústi. Al bıyl elimiz úshin tipti aıshyqty, bederli jyl bolmaq. Qazaqstan Respýblıkasy TMD elderiniń ishinde tuńǵysh bolyp Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etpek. Osy oraıda men elimizdiń osy zor aýqymdy qyzmetti abyroımen atqa­ra­ty­ny­na senimdimin. Jasyratyn nesi bar, “Jaý joq deme – jar astynda, bóri joq deme – bórik astynda” de­mek­shi, bárinen de aramyzda júrgen, bórik astynan bastaryn qyltıtyp tu­ratyn bórilerdiń qylyǵy qynjyltady. Ońdy­myz­dy olqy, jaqsymyzdy jasyq kórsetýge nıet­te­nip, úı irgesinen sý ji­beretinderdiń pıǵy­lynan saqtasyn deımin. “Búlingennen búldirgi alma” dep danyshpan babalarymyz oń jol nusqaǵan ǵoı. Esti jurtymyz osyndaı saıasatkerlerdiń soıylyn soǵyp, sońynda ketpesin. Biz berekeli birlikti, tatý-tátti turmysty,bir-birimizge janashyrlyqty qalaıtyn ulttar uıasymyz. Endeshe, sútteı uıyp otyrǵan osy yntymaǵymyzǵa jik túspesin. Elimizdiń órkeni óse berýin qalaımyn. Qazaqstanda saıası turaqtylyq irgesin nyǵaıta tússin. Halyq tynyshtyqty qalaıdy. Al bizde osyny tolyqqandy baıandy etip otyrǵan ekonomıkalyq ta, áleýmettik te jetistikterimiz barshylyq. Petropavl. SEN QURMETTE ONY Sen qurmette ony! Túsindiń be, qaraǵym? Ol aqshaǵa satqan joq Tizeden kesip aıaǵyn. Erikkennen ustap ta júrgen joq Qoltyqtaǵy uzyn taıaǵyn. Keshe elge qater tóngende Ol jaýǵa qarsy shapty, Bizdi jalmamaq bolǵan ajaldy О́r keýdesimen qaqty. Ol arystansha alysty, О́lim soqqysyn óz ústine aldy. Denesin oq párshelese de El namysyn qorǵap qaldy. Sen qurmette ony! Túsindiń be, qaraǵym? Seniń keleshegiń úshin berdi ol Azattyq jolynda aıaǵyn!

Ábý SÁRSENBAEV. SOǴYSTAN QAITQAN SOLDATTAR Jaýtańdaı qarap dala tur, Kóz jasyn súrtip jańa bir. Habarsyz ulyn suraýǵa Jolyńdy tosyp ana júr. Qansha úıdiń urlap adamyn, Qansha úıde sónip qaldy ottar, Kórdiń be ulyn ananyń, Soǵystan qaıtqan soldattar. Keshikpeı jarym keler dep Tórinen saılap oryndy. Batysqa qarap eleńdep Arý júr tosyp jolyńdy. Kóterdi bárin aýyrdyń Azamat bolyp ardy aqtar. Kórdiń be jaryn arýdyń, Soǵystan qaıtqan soldattar. Keterde soldat jarynyń Ishinde qalǵan ana jyl. Kókemdi aıtpaı tanyrmyn Dep bir sábı bala júr. Qaırylmaı qalaı ketesiń Habarsyz qalaı ol toqtar. Kórdiń be onyń kókesin, Soǵystan qaıtqan soldattar. Qaraly qaǵaz jiberip, Qanshama qaıǵy saldy oqtar. Barady únsiz túnerip Soǵystan qaıtqan soldattar.

Syrbaı MÁÝLENOV. О́RT KEShKEN ARÝ Tabyl QULIIаS, jazýshy. О́tken ǵasyrdaǵy el basyna kóp aýyrtpalyq ákelgen, mıllıondaǵan adamnyń ómirin qıǵan surapyl soǵystaǵy Jeńiske bıyl 65 jyl tolady. Sol Uly Otan soǵysy dep atalatyn qıyn kezeń búkil adam­zattyń jan-dúnıesin ǵana oırandap qoıǵan joq, bel sheship qarsy kúresýge bastady. Bereke-birlikke, ataly sózge, aqyl-parasatqa uıyǵan jerde jeńis bolmaı qoımaıtynyn osy bes jyl ishindegi jan alyp, jan berý dáıek­tedi. Biz osy soǵysqa qarǵadaıynda qanattanyp qatysqan, jeńispen oralyp, qazir bir áýlettiń anasy atanǵan Zulfat Sársenǵalıqyzy Jalmuhammedova týraly oı qozǵasaq dep otyrmyz. Sál sheginis jasasaq, Zulfattyń ómir joly ońaı bolmapty. Ata-qonystary Astrahan qalasy edi. Ákesi Sársenǵalı Medetuly men anasy Rahıma beıbit kúnde ádemi tirlik keship otyrǵan. Sútteı uıyǵan tatý otbasy bolatyn. Anasy Zulfatqa “Baılyq ta, baqyt ta bireýdiń shańyraǵyna bitedi, qazan-oshaǵyna, esigine, besigine bitedi, sony saqtaıtyn aqyl bolady” dep úlgi beretin. Dáýletteri de osal bolmapty. Úıir-úıir jylqysy, aqtyly qoıy óriste jatypty. Áıtse de Keńes ókimeti kelgennen keıin baı dep ákesin tutqyndaıdy. Aldaryndaǵy dáýletin tárkileıdi. Sol bir sátte anasy keshe aına­lamyzda qaptap júrgen týystar qaıda dep kóz jasyn tógip otyrǵanda Zulfat on jasta edi. Zulfat Aqbulaqtaǵy pedago­gıka­lyq ýchılısheni bitirgennen keıin jumysqa ornalasa almaıdy. Sol jyly surapyl soǵys bastalyp ketken edi. Jas qyz qalaı da elge jaý, ultqa qas emes ekenin dáleldeý úshin maıdan shebine barsam dep ótinish bildiredi. Bul tilegi de alǵashqy kezde qabyldana qoımaı­dy. Aqyry er azamattarmen birge Batysqa bet túzeıdi. Alǵashynda Ýlıanovskidegi avıasııa ýchılıshe­siniń baılanys bólimine oqýǵa tú­sip, ony bitirgende kishi serjant ata­ǵyn alady. Máskeý túbindegi be­sinshi áýe áskerine qabyldanady. Re­seıdiń Omby, Tomsk, Penzadan kel­gen ózi sekildi qyzdar Zulfat­tyń alǵyrlyǵyna, jiti qımylyna tánti bolady. Oǵan kúndiz-túni birdeı ushqyshtardan habar alyp turý júkteledi. Kýrsk, Harkov, Poltava, taǵy basqa qalalardy azat etýge qatysady. Qaharman qyzdyń árbir erligi eskerýsiz qalmaıdy, marapatqa ıe bolyp júredi. Fashısterdiń jatqan jerin, kele jatqan baǵytyn anyqtaý ońaı bolmaıtyn edi. Biraq basymyzdy ólimge tiksek te oryndaýǵa bel baılaıtynbyz, deıdi Zulfat sol bir qııan-keski kezeńdi eske alyp. Ol taǵy birde ózi maıdanǵa ba­rý­ǵa talap qylyp júrgen tusta bá­rin anasymen aqyldaspaı istegenin, maqsaty oryndalǵan tusta anasy, “Áli jassyń ǵoı, qulynym, soǵys degen áıel adamnyń isi emes, ólim men ómir arpalys­qan­da júregiń shydas bermese qaı­te­siń?” – degeni bar edi. Al soǵys­tyń qarsańynda ǵana ózine kesil­gen úkimdi oryndap, búkil densaý­lyǵynan aıyrylyp kelgen ákesi, “Sen meniń “kinámdi” aqtaǵyń kele me, balam? Men aqpyn, eshkimge jasaǵan kinám de, kúnám da joq, naqaqtan-naqaq kettim. Túrmeniń túbinde búkil densaý­lyǵymdy qurttym. Osynyń ózi-aq jetip jatyr emes pa? Tilimdi alsań, tylda da eńbek az emes qoı!” – depti. Alaıda qaısar qyz alǵan betinen qaıtpaǵan. Maıdan shebine attanyp ketken. Zulfat áskerı boryshyn ótep júrgen bólimshe talaı ret jaý qorshaýynda qalǵan kezderi de bolypty. Biraq aqqa qudaı qashan da jaq bolatyny bar ǵoı. Jaýyngerlik joly Týshınodan bastalyp, Kýrsk, Orel, Harkov, Iаssa, Kıshınev baǵytymen júrip, Bolgarııa, Chehoslavakııa, Ven­grııa, Iýgoslavııa, Rýmynııa jer­le­rin azat etýge ushtasqan. Baıla­nys mamandyǵyn úzdik meńgergen Zulfat Sársenǵalıqyzy maıdan­daǵy erligi úshin II dáre­jeli “Otan soǵysy” ordenin, on­daǵan medaldi omyraýyna taǵa­dy. Jeńis kúnin Brno qalasynda qarsy alady. Áskerı ushqysh­tardyń sol sáttegi qýanyshyn ol kóz aldyna elestetkende júzi jaınap ketetini bar. Keıde maıdannan oralmaı qalǵan zamandastaryn eske túsirip, muńaıyp ta qalady. О́mir shirkinniń kóp ótkelin kórdik qoı, beıbit kúnge ne jetsin? Alla jar bolyp, aman oraldym, urpaq ósirdim. Al ot jaǵyp, otaý tikpeı ketken bozdaqtardy aıtsańshy? Arttarynda aty-jóninen basqa ne belgi qaldy? Tipti keıbi­reý­leriniń aty-jónderi de belgisiz bolyp qala berdi. Sondyqtan da men belgisiz jaýynger qabirine barǵanda eń aldymen esime so­lardy túsiremin. Arýaqtary rıza bolsyn dep, quran baǵysh­taı­ty­nym bar, deıdi Zulfat. Ol 1945 jyldyń qyrkúıegine deıin Plovdıv qalasynda áskerı qyzmette bolady. Soǵystan keıin Orynbor oblysyndaǵy óziniń Aqbulaǵyna keledi. Elge oralǵan onyń qýanyshynda shek joq edi. О́zi sekildi maıdanger Zábıtpen ot jaǵyp, otaý qurady, urpaq ósiredi. Slava, Ánýar, Syrym, Amantaı esimdi tórt uldy ómirge ákelip, qatarǵa qosady. Olardan nemere-shóbere súıip, analyq, ájelik paryzyn óteıdi. Búginde Zulfat Sársenǵalıqyzy Jeńis­tiń 65 jyldyǵyn el bolyp atap ótý jónindegi Qazaqstan Pre­zı­d­en­tiniń bastamasyna erekshe yqylas tanytyp, rızalyǵyn bildirip otyr. О́tkendi umytpaý, aldyńǵy tolqyndy qadirleý bul keıingige sabaq bolady. Olardyń ózim jettim, ózim boldym, ózim toldym degenine jol bermeıdi. Zaman jańarǵan saıyn urpaq ta almasady. Al urpaqty urpaq qadirleý, qasterleý eń jaqsy qa­sıet. Bul turǵydan kelgende, qa­zaqtyń úlgisi de, ónegesi de bólek. Sodan da shyǵar, qazaq jurtynyń shejire jazyp, búkil ata-ba­ba­laryn túgendep otyra­tyny. Endi, mine, osydan 65 jyl burynǵy soǵys shejiresin qaıta “tiriltýge” degen nıetti men quptaımyn. Ana­lyq alǵysymdy, batamdy be­re­min! – deıdi Zulfat Sársen­ǵa­lıqyzy.