“QORDAI-NANYNYŃ ǴAJAIYBY NEDE?”

Búginde órkenıetti elderde taǵamdaný salasy men taǵamtaný ǵylymyna asa úlken mán berilip otyr. Ondaǵy týyndaǵan másele­ler­di sheshý maqsatynda úlken is­ter de atqarylyp jatyr. Qazaq eli de sol órkenıet ishinde, mádenıet kóshinde keledi desek te, taǵamdaný men taǵamtaný salasynda oıla­sa­tyn máseleler barshylyq sııaqty.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDU) saraptaýy boıynsha álemdegi ólim-jitimniń 60 paıyzy durys taǵamdanbaýdan bolatyndyǵy anyqtalǵan. Durys tamaqtanbaý degenimiz, kedeı el­derdegi azyq-túlikterdiń jetkilik­siz­digi ǵana emes, sonymen birge taǵamdardyń  sapasyzdyǵynan, on­daǵy adam aǵzasyna óte qajetti ıod, temir sııaqty zattardyń jetispeýshiliginen Jer sharynda 1,5 mıllıardtan astam adam zardap shegip otyrǵan kórinedi. Ǵalymdardyń dáleldeýinshe, adam óz ǵumyrynda 60 tonnaǵa jýyq taǵam ónimderin jese, al dastarqan basynda orta eseppen 3 jyl ýaqytyn ketiredi eken. Bul esep ózin ózi qurmetteı biletin adam úshin “Biz osy qalaı tamaq­tanyp júrmiz? Qandaı nan jep júrmiz?” degen saýal tóńireginde bir mezgil oı qorytýǵa ábden negiz bolady. Adam etten “shyǵady”, maıdan “shyǵady”, taǵy basqalardan je­rıdi, biraq “nanan shyqtym” degen pendeniń pikirin estimeısiz. О́ıtkeni, astyń atasy – nan. Ta­ǵam­dardyń ishinde adam densaý­ly­ǵy úshin asa mańyzdy ról atqara­tyny da nan ónimderi. Al nan ónimderi kóbinese aýylsharýashy­lyq daqyldardyń ishindegi bıdaı  unynan daıyndalady. Osy bıdaı unynan pisirilgen makaron, kon­dı­ter jáne nandardyń quramyndaǵy adam aǵzasyna qajetti makro-mıkroelementter, ıod, temir, t.b. jetkilikti mólsherde me? Ol adam aǵzasynyń qajettiligin qamta­ma­syz ete ala ma? – О́kinishke qaraı, – deıdi bu­rynǵy fızık, búgingi kásipker Bazar Uzabaev, – qarapaıym ha­lyq paıdalanyp júrgen nan taǵam­darynyń quramynda ıod pen temir sekildi, taǵy basqa paıdaly elementterdiń az mólsherde ekeni anyqtalyp otyr. О́ıtkeni, búgingi tamaq ónerkásibi salasynda ıod pen temir jetis­peý­shiliginiń or­nyn toltyrý ne­mese taǵamdardy osy mıkro­ele­ment­termen baıy­tý (fortı­fısırovanıe) máselesi keńestik dáýirdegi eski júıe boıynsha júzege asyrylyp keledi. Iаǵnı, ıodtalǵan as tuzyn paıdalaný nemese jarnamadan túspeıtin “Io­domarın” sekildi sheteldik pre­parattar arqyly máseleni túbegeıli sheshýge tyrysady. Men fızık retinde halyqqa ıodtyń eki túri bar ekenin bilgen jón deımin. Joǵaryda aıtylǵan ıod – neor­ganıkalyq ıod, sondyqtan ony mólsherden kóp paıdalaný adam densaýlyǵyna zııandy. Qordaılyq kásipker Bazar Uzabaevty biz buryn fızıka páni­niń muǵalimi, tipti oblystyq bilim basqarmasyn basqarǵan bilikti basshy retinde biletinbiz. Biraq sońǵy on jyldyń bederinde kásip­kerlikke birjola den qoıypty. Kásipkerliktiń ishinde nan ónim­derin shyǵara bastaǵaly beri onyń sapasyna da basa nazar aýdara bas­tapty. Álbette, bári de halyqtyń basy aman, baýyry bútin bolýy úshin. – Jalpy tabıǵatta, – degen bizben áńgimesinde Bazar baýy­rymyz, – astyq tuqymdas ósimdik ishinde júgeri, arpa, suly, soıa, qaraqumyq, as burshaǵy, noqat, tary jáne fasoldyń tabıǵı qu­ramynda adam aǵzasyna asa qajetti ıod, temir sekildi paıdaly makro-mıkroelementter kóp bolady. Biraq qazirgi taǵam ónerkásibinde qoldanylyp júrgen tehnolo­gııa­lyq ádis-tásilder ekonomıkalyq jaǵynan qymbattyǵy bylaı tur­syn, óńdeý prosesinde aty atalǵan daqyldardyń boıyndaǵy paıdaly makro-mıkroelementterdi joıyp jiberedi. Ásirese, gıdrotermııalyq óńdeý kezinde ıodtyń ushyp ketý jaǵdaıy óte kóp oryn alady. Mine, osy tusta qordaılyq ká­sip­kerdiń ilgeride fızıka páninen dáris berip, fızıka ǵylymyn jete oqyǵany kómekke keldi deýge negiz bar. Ol eki jyldyń ishinde jańa stanok oılap tapty. Bazar Uza­baevtyń “noý-haýy”, ıaǵnı jańa­sha tásili – qurǵaq óńdeý arqyly júgeri, arpa, suly, soıa, qaraqu­myq, as burshaǵy, noqat, tary jáne fasoldyń quramynda ıod, temir sııaqty taǵy basqa makro-mıkroelementter tolyq saqtala­dy. Onyń ámbebap astyq óńdeý máshınesi Qazaqstan Ulttyq pa­tent vedomstvosy arqyly patent­telgen. 53 túrli kompozıtti (aralas) unǵa berilgen ınnova­sııalyq patenti Ulttyq taǵam akademııasynyń saraptama qo­rytyndysymen, respýblıkalyq tamaq qaýipsizdigi sertıfıkattaý ortalyǵynyń saraptamasymen jáne sertıfıkatymen tehnı­ka­lyq standart jasalynyp, res­pýb­lı­kalyq sanıtarlyq-epıde­mıo­lo­gııalyq stansasynda bekitilgen. Búginde ǵylymǵa súıengen kásipker “Qazaqstannyń ulttyq ınnovasııalyq nan ónimderi” jobasy aıasynda Almaty tehno­logııalyq ýnıversıtetiniń “Nan ónimderiniń tehnologııasy” ka­fedrasymen birlesip kompozıtti (aralas) undardy ozondalǵan sý­men aralastyrý arqyly jańa nan ónimderin (nan, kondıter, makaron) qolǵa  alyp, Almaty, Taraz qalalary men Qordaı aýda­nynyń halqyna usynýda. Ol nandardyń quramynda ıod, temir tapshylyǵy degen joq. “Qordaı nan” JShS shyǵarǵan nan ónim­deri 2008-2009 jyldardaǵy ha­lyqaralyq kórmelerdiń jeńim­pa­zy dep te tanyldy. “Qazaq­stan­nyń ulttyq ınnovasııalyq nan ónimderi” atty jobaǵa ǵy­ly­mı jetekshilik jasaǵan profes­sor Áýelbek Istaıulynyń da úlesi zor. – Ozondalǵan sýmen ara­las­tyrý demekshi, ozon – emdik tabıǵı gaz – densaýlyq kepili. Ozonnyń, negizinen, medısına salasynda keń qoldanylatyny belgili. Qazirgi kezde aýyl sha­rýashylyǵy salasynda da qol­danyla bastady. О́ıtkeni hlor­men salystyrǵanda onyń dezın­fek­sııalyq qasıeti 10 ese artyq ekeni anyqtalǵan jáne adam densaý­ly­ǵyna zııansyz. Qarapaıym mysalmen aıtsaq, ozondalǵan sýdyń tazalyǵyn Alataýdyń ba­syndaǵy aýamen salystyrýǵa bo­lady. Eýropa elderi sýdy tazalaý kezinde hlordyń ornyna búginde ozondy qoldanýda, – deıdi fızık-ónertpaqysh-kásipker. Demek, Bazar Uzabaev nan ónimderinde ozondalǵan sýdy qoldanýda elimizde ǵana emes, jaqyn shetelderdiń ishinde de birinshi  bolyp  tájirıbe jasap otyr. Bul qoldaıtyn, qýattaı­tyn jańalyq. Nan ónimderinde ozondalǵan sýdy qoldanǵan kezde túrli jaqsartqyshtar, dámin jaq­sartý úshin qosylatyn hı­mııa­lyq qospalar qoldanyl­maı­dy. Ońtústik óńirdiń qamyrly­ly­ǵy tómen undaryn da qol­da­nýǵa bolady, olardyń sapasy sol­tústik óńirdiń unynan daıyn­dalǵan nan ónimderinen kem emes. Joba jetekshisi Bazar Uza­baev, ınjener-tehnolog Nur­bo­lat Jurynbaev, tehnolog Marat­kúl Tileýjanovalardyń izdenisi kóp uzamaı barsha qazaqstan­dyq­tardyń ıgiligine aınalatynyna kúmán joq. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy, Qordaı aýdany.