Rerıhtyń Altaıǵa saıahaty

Orys jıhankezi, sýretshi, fılosof, ja­zýshy, qoǵam qaıratkeri Nıkolaı Konstantınovıch Rerıh (1874 – 1947 j.j.) álemdik má­denıet tarıhynda ózindik orny bar iri tulǵa. Ásirese, onyń sýretshi retindegi shyǵar­ma­shylyq eńbegin álemge áıgili Albert Eın­shteın, Tomas Mann, Romen Rollan, Rabın­­dra­nat Tagor sekildi tulǵalar joǵary baǵa­la­ǵan. Al ǵaryshqa alǵash ushqan tuńǵysh ǵa­rysh­ker Iýrıı Gagarın: «Lýchı prosvechıvalı cherez zemnýıý atmosferý, gorızont stal ıarko – oranjevym, postepenno perehoıashım vo vse sveta radýgı: k golýbomý, sınemý, fıoletovomý, chernomý. Neopısýemaıa svetovaıa gamma. Kak na polotnah hýdojnıka Nıkolaıa Rerıha», – dep jazypty. Ol artyna asa baı ádebı, kórkem jáne ǵylymı mura: 7000 kórkem­sýret, 30-dan astam ǵylymı-fılosofııalyq eńbek qaldyrdy. Onyń óner men ǵylym sa­lasyndaǵy jankeshti eńbegi, qoǵamdyq qyz­meti 1935 jyly 21 memlekettiń ókilderin adam­zattyń mádenı qundylyqtaryn qorǵaý jónindegi halyqaralyq shartqa qol qoıýǵa yqpal etip, ol qujat «Rerıh paktisi» degen atpen tarıhqa endi jáne keıin 1954 jyly qabyldanǵan adam­­­zat­tyń mádenı qundylyqtaryn saqtaý jónin­de­­­gi Gaaga konvensııasyna negiz bolyp alyndy. Ol ataqty sýretshi A. I. Kýındjıdiń shá­­kirti bolǵan asa talantty qylqalam sheberi ǵana emes, sonymen birge mádenıet sala­sy­nyń, ásirese, Shyǵys óneriniń úlken bilgiri jáne erjúrek saıahatshy boldy. Sonyń ishinde Rerıhtar otbasynyń 1923-1928 jyldar aralyǵynda 25 myńnan astam shaqyrym jerdi artqa tastap, Ortalyq Azııaǵa jasaǵan ekspedısııasy erekshe. Onyń balasy Iýrıı Rerıhtyń jazýyna qaraǵanda ekspedısııanyń basty maqsaty – Ortalyq Azııa elderi men halyqtarynyń kórkemsýret turǵysyndaǵy shejiresin jasaý bolypty. Sonymen qatar, arheologııalyq eskertkishterdi zertteý, Orta­lyq Azııany mekendeıtin halyqtardyń etno­grafııasy men tiline baılanysty materıaldar jınaý, bolashaq ekspedısııalarǵa jol salý sııaqty maqsattardy da kózdepti. Sol jolǵy Sovet Odaǵynyń azııalyq Sibir bóligi men Úndistan, Qytaı, Tıbet, Moń­ǵolııa sekildi elderge saıahatynyń barysy týraly N. Rerıh «Altaı – Gımalaı» atty kitap jazyp, baspadan shyǵardy (1929). Bul eń­bek sol elderdiń tarıhy men mádenıeti jó­nin­­­degi baǵaly derekter kózi ǵana emes, munda geografııa, etnografııa, lıngvıstıka, ónerge baıla­nys­ty materıaldar da molynan berilgen. Al biz úshin, bul kitaptyń qundylyǵy – onda qazaq jerine, halqymyzǵa, onyń ishinde Shyǵys Qazaqstanǵa baılanysty qyzyqty materıaldar kezdesedi. О́ıtkeni, ekspedısııa 1926 jyly qazaq jerine Qytaıdyń Shyńjań ólkesinen Zaısan arqyly kirip, sý jolymen birneshe kún Ertisti boılap О́skemen, Semeı, Kerekýdi basyp Sibirge bet alady. Osy ara­lyqtaǵy jazbalaryn kitaptan (1974 jylǵy Máskeýden shyqqan nusqasy – О́.S.) oqyp oty­ryp, N.Rerıhtyń saıahatshy, zertteýshi, sý­retshi retindegi baıqampazdyǵyna tańdana­syń. Ásirese onyń beıtanys jerdegi kózge túsken ártúrli jáıtterdi kúndelikti túrtip qoıyp, qysqa ǵana óz oıyn dál bildirip otyrýy ǵajap. Mysaly, sondaı bir kórinisti kitaptyń sońynda berilgen túsiniktemede aka­demık A.P.Okladnıkov sıpattap jazyp­ty. Onyń yqshamdalǵan maǵynasy tómen­de­gideı. 1926 jyldyń mamyr aıynyń sońynda Rerıh kerýeni qazaq jerine enip, jergilikti qazaqtardyń olardy kúzetke alǵan kezdegi bir oqıǵa barysyna, ıaǵnı bizdiń qandastarymyz jolda kezdesken qasqyrlardy qýa jónel­gen­de: «Te je skıfy, te je shapkı, ı polýkaftanıa kak na kýlobskoı vaze» (1830 jyly arheolog I.A.Stempkovskıı Qyrymdaǵy Kerch túbinen Kúloba qorǵanyn ashqanda jerlengen skıf­terdiń kóseminiń qasynan tabylǵan altyn qumyradaǵy kórinisterdi aıtady – О́.S.) dep baǵzy zamandaǵy skıfterdiń beınesimen sa­­lystyra sýretteýi onyń oı-órisiniń sonsha­­lyqty keń ekendigine, shyndyqqa saı keletinine tánti bolasyń. At ústindegi qa­zaqtardyń kıimderi de olardyń sonaý Túrki qaǵanaty kezindegi alys atalarynan, dala kóshpen­­­di­lerinen aýmaıdy. Sonymen birge sýretshi – jıhankez qytaıdyń Jońǵar ólke­si­men qazaq Altaıynyń shekarasynda qandas­ta­rymyzdyń ań aýlaýy bizdiń eramyzdyń birinshi myń­jyl­dyǵynda beınelengen ańshy­lyqpen óte uqsas ekenin baıqaıdy. Al olardyń basyndaǵy túlki terisinen tigilgen malaqaı týra Gero­dottyń skıfterine óte uqsaıdy deıdi. Rerıhtyń qazaq jerindegi aýa raıyna baı­­­­lanysty jazbasy da qyzyq. Semeıge kele ja­­typ maýsym aıynyń basy bolsa da kúndiz sal­­­qyn, al túnde sýyq ekenin, aýa raıynyń ózger­ge­nine úsh jyl bolyp, jazda qatty ystyq, qys­ta qatty aıaz bolmaı turǵanyn estigenin aıtady. Al parohodtyń ústinde ózi áńgi­me­­lesken bir orys balasynyń osy óńirde tu­ra­tyn kerjaqtardyń (eski dindi ustanýshy ishki Reseıden qashqan kelimsekter, keıbir derekterde Sibirge jer aýdarylǵandar – О́.S.) «Eger qazaqtarmen birge otyryp, tamaq ishke­­­niń­­­­di estise olar dastarqanǵa múldem jibermeıdi. Qaıta-qaıta shoqynýǵa májbúr­leı­di», degen sózin keltire otyryp: «Stepnaıa poslovısa: Eslı tovarısh tvoı krıvoı, staraısıa podjımat glaz, chtoby byt emý parý», – depti. Bul endi halqymyzdyń: «Joldasyń soqyr bolsa, oǵan serik bolý úshin bir kózińdi qysyp júr», degen tól maqaly ekeni belgili. Qazaq jerinde qysqa merzim ǵana bolǵan kezde N.Rerıhtyń osy maqaldy kimnen estip, jadyna qalaı saqtap alǵanyna tańdanasyń. Budan basqa N.Rerıhtyń barymta týraly pikiri de ózgeshe bir qyrymen qyzyǵýshylyq týdyrady. Ol «... barantachestvo – stepnoe vo­­­­rovstvo – ýdalstvo. I komanch, ı zýnı v Arı­zone toje ýgonıt konıa. Da svoıh lı koneı strenojılı skıfy na vaze Kýl – oba?» – dep jazady. Onyń pikirinshe ba­­­rymta tek urlyq emes, bir jaǵynan batyldyq, erjúrek­­ti­lik, sabazdyqtyń da kórinisi. Bundaı jylqyny aıdap ketetin jaǵdaı Amerıkanyń úndiste­rin­de de bar deıdi. Tipti Kú­l­­oba qumyrasyndaǵy skıfterdiń shiderlegen attary da ózderiniki me dep kúmándanady. Ol ary qaraı barymta týraly orta­lyq­qa habarlanatynyn jáne ta­ıaýda bir baı qaraqshyny, ıaǵ­nı ba­rymtashyny ustap, Kam­chat­kaǵa jer aýdarmaqshy bol­ǵanda onyń týystary kelip ony shyǵaryp alý úshin búkil dúnıe múlik­­­te­rin usynǵandaryn ja­zypty. Degenmen barymta tý­raly osy kitaptyń túsindir­me­sinde jań­­saq pikir aıtylypty. Onda «barantachestvo – razboı, ýgon baranıh stad – barant», degen anyqtama berilipti. Bu­nyń qan­shalyqty durys – bu­ry­styǵyn zerdeli oqyrman ózi-aq baǵam­daı berer. Ertispen júzip kele jatyp, búgingi Aqsý qalasynyń tusyna kelgende asaý ózenniń arnasy sondaı keńeıip, aǵysy tipti dol­dana býyrqanyp, aq tol­qyn­dar týlaǵan shaqta: «Ra­synda, bul jer­de Ermaktyń batyp ketkenine senesiń», dep tolǵanady. Alaı­­da Ermaktyń kim bolǵany jaıynda jaq ashpaıdy. Jolda aıaldaǵan Semeı qalasy týraly: «Zahodım v knıjnyı sklad – ýdıvıtelno: nı odnoı poshloı knıgı. Massa ızdanıı po spesıalnostıam. I eto vse v pogranıchnom zaholýste, v ýedınennom Semıpalatınske! Stoıat ı belokamennye doma, ı serye derevıashkı – kak býdto vse to je samoe, no jızn ınaıa napolnıla etı ostovy», – dep jazǵanyna rıza bolasyń. Ol kezdegi mádenı ómirde kitaptyń mańyzy úlken bolǵany belgili. Sondyqtan qa­lada oǵan asa mán berip, ár túrli mama­n­dyqtar boıynsha tańdap kitaptar jınaǵanyn baıqaı­­­­myz, kitap saýdasymen aınalysqandar árbir kitaptyń qu­nyn bilgen ǵoı, óıtkeni oqyrma­n­dar tarapy­nan suranys týmasa mun­daı jaǵdaı bolmas ta edi. Sol kezdegi Semeıdegi kitaptyń qadir-qasıetine jetý – má­denıettiliktiń belgisi, oǵan erteden beıim­de­lýdiń arqasy, ári muny qala­nyń qazaq jerindegi mádenı-rýhanı ortalyq bolǵanynyń bir kýási dep qabyldaǵan jón bolar. Sóz bolyp otyrǵan kezeń qazaqtyń nebir zııaly, birtýar uldarynyń Semeıde bilim al­yp, qyzmet jasaǵan shaqtary ekenin eske túsir­sek, N.Rerıh baıqaǵan jaǵdaı da olardyń keleshekte jetilip, bıikterge qulash urýyna septigin tıgizgenine senimdimiz. N.Rerıhtyń Altaıǵa baılanysty aıtqan pikirleri de qyzyqty. Erekshe nazar aýda­ra­tyn jaǵdaı, onyń oıynsha Azııanyń kindigi – Altaı. Kúndeliginde Shambala, Belýha (Muz­taý), Belovode týraly estigen ańyz-áńgime­ler­di berýmen qatar, óz pikirin de bildiredi. Ol eski ańyzdar men óleń-jyrlardan folk­lor­lyq ótkir áleýmettik jáne saıası sebep­terdiń ıisi ańqıdy. Ańyzdardan baqyt tý­raly máńgilik jáne muńdy arman seziledi: ol qarapaıym adamdardan ylǵı da qol jetpes qustaı ushyp ketedi. Sondyqtan da bolar, patshalyq ezgiden qashyp, sibirlik eski dindi ustanǵan, bólektengen sharýalardyń Altaı men alystaǵy Jońǵarııadan feodaldyq qa­naý­­shylyq joq, erkin jer «Belovodeni» (jer­uıyqty) jatpaı-turmaı izdeýi kezdeısoq emes degen oı aıtady. Kitaptyń túsindir­mesinde: «Belovode – ý rýsskıh staroverov, nachınaıa s HVII – XVIII vv., strana obetovannaıa, s bogatymı zemlıamı ı prırodoı, gde jıvýt pravednıkı ı net boıar ı «gonıteleı very»; v poıskah Belovodıa starovery ýhodılı v ýralskıe ı sıbırskıe lesa ı gory. Po mnenııý N. K. Rerıha, na Altae legenda o Belovode prınıala nekotorye cherty legendy o Shambale», dep jazypty. Al «Sovetskıı ensıklopedıcheskıı slovar» (1985) basyly­my: «Belovode, legendarnaıa strana svobody v rýs. nar. predanııah 17 – 19 vv. Po mnenııý staroobrıadsev ona nahodılas gde-to na V.- v Iаponıı, Indıı. Realnyı proobraz – Býhtarmınskıı kraı na Altae», degen anyqtama berilipti. Mine, elge ańyz, daqpyrt bolǵan Belovodeniń aınalyp kelgende túptamyry Altaı eken. Alaıda, N.Rerıh ony orystar óz kórshileri qalmaqtar men altaılyqtardan estigen. Sol úshin elden qashyp, baqytty jumaq jerdi qansha izdegenmen taba almaǵan deıdi. Endi Belýha (Muztaý) týraly ol: «Na Altae gorý Belýhý nazyvaıýt Ých – Sıýre. Ých – Orıon. Sıýre – jılıshe bogov, sootvetstvýet mon­gol­­skıı Sýmer ı ındııskoı Sýmerý», – degen pikir bildiredi. Al, kitaptyń túsin­dir­mesinde: «Ých – Sıýre, Ých – Orıon – ých po – tıýrkskıı «trı», – sledovatelno, po tolkovanııý N. K. Rerıha,  «trı jılısha bogov», ılı «jılıshe treh bogov»; nazvanıe Ých – Orıon svıazano s tremıa zvez­­­damı «poıasa» Orıona», degen pikir berilgen. Bul taqyrypty altaılyq qazaq jazýshy­la­ry da aınalyp ótpegeni belgili. Ataqty ja­zý­shy O. Bókeı kórkem týyndylarynda, «Muz­taý» kitabynda, qarymdy qalamger Á. Asqarovtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde ja­rııa­lanǵan «Kók­kól», «Muztaý» derekti hı­ka­ıat­­tarynda Al­taıdy álemge áıgilegen, óziniń ju­mbaq bol­mysymen talaılardy tańyr­qat­qan ǵajaıyp shyń, onyń tylsym syr búkken aımaǵy shy­ǵar­mashylyqtarynyń shyraıyn ashqan taqy­ryp boldy. Mine, sol «Kók­kól­den» úzindi keltireıik: «Shambalanyń maǵy­na­sy «Belovode», ıaǵnı jer jannaty degen uǵymdy beredi eken. Jer ústindegi Shambala – kókaraı maısaly mamyrajaı meken, úırek ushyp, qaz qonǵan sýly da nýly jer. Al jer astyndaǵy Shambala – hosh ıisti gúldermen kómkerilip, qymbat tas­tarmen áshekeılengen, altyn zerli jarqy­ra­ǵan qala. Bul tańǵa­jaı­yp qalaǵa kirer eki esik bar. Onyń ońtústik­tegi esigi Gımalaı taý­la­rynyń gúljazıraly bir ańǵarynda, Brahmapýtra óze­ni­niń bastaý­yn­da. Soltústik esigi Altaı taý­la­rynda, Muz­taýdyń mańaıynda desedi». Avtor odan ary bir bilgishtiń sózin keltiredi: – Kosmostyq energııanyń bári osy Muz­taý­da toǵysady. Alǵash bul qubylysty orys­tyń áıgili fılosof-sýretshisi Nıkolaı Rerıh ashqan bolatyn, keıin bul qubylys ǵylym áleminde naqty dáleldengen... Muztaý aımaǵynan ósip-órbigen kóne túr­kilerge de memleket quratyndaı alapat kúsh-qýat osy qasıetti taý, kıeli orynnan berilgen degen de tujyrym qalyptasqan eken. Bir ǵa­ja­by, ǵylymı paıymdaýlarǵa qaraǵanda, Muz­taý tusynda atmosfera qabaty asa juqa eken. Sodan da bolar bul óńirge ǵarysh sáýleleri úzil­meı, shashyramaı, sol qalpynda taza jetip ta­ra­lady. Sóıtip, jer men ǵarysh arasyn baı­la­nystyratyn tylsym qýat paıda bolady desedi. Rerıhtyń kúndeliginen onyń Altaıdaǵy túrki jer ataýlarynyń qyr-syryna da qyzy­ǵý­shylyq tanytqanyn baıqaýǵa bolady. Ol «Katýn po tıýrkskı «jenshına»... Elen – Chadar, Karagaı, Ak – Kam, Chegan, Ýrýl, Kýragan, Jarhash, Eloman, Týrgýnda, Argýt, Archat, Jal­dýr, Chıngıs – taı, Ak – Ýlgýn, Hamsar. Etı ımena rechek, ýrochısh ı gorodısh – kak napevnyı lad, kak sozvýchnyı zvon», – dep shyǵarmashylyq shabytpen sýretteıdi. Mine, bul bizdiń N. K. Rerıhtyń qazaq jerin basyp ótkendegi saparynan óremiz jet­kenshe zerdelep túıgenimiz. Jalpy, onyń eńbekteri qazaq ǵalymdary men zertteý­shi­leriniń, kózi qaraqty oqyrmandardyń belgili bir mólsherde qyzyǵýshylyq týdyraryna senim mol. Son­dyq­tan da bul taqyrypty áli de ár qyrynan zertteı bergenniń artyǵy bolmas degen oıdamyz. О́mirzaq SULTANOV,  Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti. Semeı.