Qyzylorda oblystyq sotynyń tóraǵasy Marat Sabyrbaevpen áńgime – Marat Qalmuratuly, ótken jyldyń qarasha aıynda Qazaqstan Sýdıalar odaǵy sezi ótti. Sodan da áńgimemizdi elimizdiń sot júıesinde júrgizilip jatqan reformadan bastasaq. – Demokratııalyq qoǵamdaǵy keń aýqymdy sot júıesin damytý elimizdiń basty basymdyqtarynyń biri bolyp sanalady. Bizdiń sot júıesi dala demokratııasynan tamyr tartady. Halqymyzda “Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq” degen qaǵıda bar. Munyń maǵynasy bılik aıtýshy eshkimdi alalamaıtyn adal, qara qyldy qaq jarǵan ádil bolýy kerek degendi bildiredi. Memleketimizde ulttyq sot júıesi tek ádildikke negizdelip, zańǵa ǵana baǵynatyn zaman talaptaryna saı qalyptastyryldy. Quqyq joq jerde bostandyq ta, demokratııa da joq. Bir kezderi Monteske adamzat úshin sot ádildiginen mańyzdy eshteńe joq, óıtkeni adamdardyń jáne basqa nysandardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý úshin sottan góri senimdirek quraldy adamzat áli oılap tapqan emes degen eken. Sondyqtan da sottar qyzmetiniń zańdyq qana emes, sonymen birge saıası da máni zor. Tarıhqa kóz júgirtsek, respýblıka sýdıalarynyń I sezdi 1996 jyldyń 19 jeltoqsanynda ótken eken. Sodan beri on úsh jyl ýaqyt ótti. Osy ýaqyt sot júıesine aıshyqty da aıqyn baǵyttar belgilegen ulan-ǵaıyr ózgerister ákeldi. Bul jyldarda tynymsyz izdenister, sot júıesin reformalaýdaǵy batyl betburystar, jańa talapqa saı ádil sotty qalyptastyrý jáne soǵan laıyq baza daıyndaý jyldary boldy. Sýdıalar bir kezderi eski ǵımaratta, qol máshińkesimen úkim, sheshimderdi basyp, sot prosesindegi qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi sot prıstavtary ınstıtýty qurylmaǵan, sottarda kýálar men jábirlenýshilerdi sotqa shaqyrýǵa baılanysty shyǵystar, isterdi qylmys jasalǵan orynda sot otyrysynda qaraý boıynsha issapar shyǵystary, isterdi joǵary satydaǵy sottarǵa jiberýge baılanysty poshta shyǵystaryn óteýge, úı-jaılardy jalǵa alý, kólikpen qamtamasyz etý jáne baılanys qyzmetterin tóleýge qarajattar bolmaı, sottar qyzmetin qarjylandyrý óte tómengi deńgeıde júrgizilgen sot júıesi búgingi kúni bıik belesterden kórinip otyr. Bul belesterdi shartty túrde eki turǵydan qarastyrýǵa bolady. Birinshisi, sot júıesiniń zańnamalyq sıpatta jetildirilip nyǵaıýy bolsa, ekinshisi – sottardyń materıaldyq-tehnıkalyq turǵyda qamsyzdandyrylýy. Sot korpýsynyń jáne sot-quqyqtyq reformany jaqtaýshylardyń kúsh salýymen 2000 jylǵy jeltoqsannyń aıaǵynda “Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi jáne sýdıalarynyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zań qabyldandy. Sýdıalardy taǵaıyndaýdaǵy jarııalylyqty qamtamasyz etý maqsatymen aýdandyq jáne oblystyq sýdıalardy laýazymǵa konkýrstyq negizde tańdaý tártibi júzege asyryldy. Sýdıalardyń erkindik kepildigi prınsıpterin odan ári júzege asyrýǵa múmkindik týdy. Jańa zańnyń qabyldanýy sottyń bedelin aıtarlyqtaı kóterip, sýdıalardyń aýystyrylmaıtyndyǵy men qol suǵylmaıtyndyǵyn bekitti. El Prezıdentiniń Jarlyǵynda jáne odan keıingi konstıtýsııalyq zańda uzaq ýaqyttan beri sot reformasynda qozǵalmaı kelgen jergilikti sottardy ıýrısdıksııadan bosatý máseleleri durys sheshimin tapty. Sottardy uıymdyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý qyzmeti Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi jónindegi komıtet pen onyń jergilikti jerlerdegi ákimshilikterine júktelgen bolatyn. Osylaısha sýdıalardyń ózderiniń tikeleı mindetterin oryndaýǵa alańsyz kirisýine múmkindik jasaldy. Tipti statıstıkalyq esepti túzý jáne ony tapsyrý osy aýmaqtyq organǵa júkteldi. Sottardyń tıimdiligin arttyrý úshin olardy mamandandyrý boıynsha jumystar júrgizildi. Nátıjesinde, jergilikti jerlerde mamandandyrylǵan ekonomıkalyq, ákimshilik sottary, Almaty qalasynda ınvestısııalyq daýlardy sheteldik kompanııalardyń qatysýymen sheshetin arnaıy qarjylyq soty jáne Almaty, Astana qalalarynda kámeletke tolmaǵandardyń isin qaraıtyn ıývenaldyq sottar dúnıege keldi. Elbasynyń bul pármenderi sot júıesiniń qyzmetin jetildirýdegi baǵa jetpes zor eńbegi bolyp tabylatyny aıqyn. Aldaǵy ýaqyttyń enshisinde óte aýyr qylmystyq isterdi qaraıtyn mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottardy ashý qalyp otyr. Sýdıalardyń osyǵan deıingi sezinde kóterilgen ózekti máseleniń biri, elimizdiń sot salasynyń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýynyń álemdik deńgeıden áldeqaıda artta qalǵandyǵy boldy. Bul másele túbegeıli túrde sheshimin tapty. Sot salasy túgeldeı kompıýterlendirildi. Elektrondy poshta, lokaldyq júıe sýdıalar jumysyn jeńildetýge úlken septigin tıigizip otyr. Osy kezeńderde sýdıa kadrlaryn daıarlaý men qaıta daıarlaý jónindegi oqý ortalyǵy ashyldy, sottardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy anaǵurlym nyǵaıdy, eńbekaqysy ósip, respýblıkalyq bıýdjetten sýdıalarǵa turǵyn úı alý úshin aqsha bólý qarastyryldy. – Syr aımaǵyndaǵy sot jáne quqyq júıesinde de oń ózgerister bar shyǵar? – Úkimet tarapynan qoldaý jasalyp, sottarǵa jańa úlgidegi ǵımarattar salý qolǵa alyndy. 2002 jyldyń aqpan aıynda sol kezdegi Joǵarǵy Sot tóraǵasy Q.Mámıdiń jáne jergilikti ákimdiktiń qoldaýymen Úkimet qaýlysymen Qyzylorda qalasynda ornalasqan sottarǵa qala ortalyǵyndaǵy alańnan burynǵy 5 qabatty Keńester úıiniń ǵımaraty berildi. Ǵımarat kólemi úlken bolýyna baılanysty, onda Qyzylorda oblystyq, Qyzylorda qalalyq, mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq, qalalyq mamandandyrylǵan ákimshilik sottary, oblystyq sottar ákimshiligi aýmaqtyq sot oryndaýshylar ýchaskesi, “Bı-Logıstıks” JAQ-tyń Qyzylorda oblysy boıynsha fılıaly jáne oblystyq ádilet departamenti ornalasqan. Respýblıkada mundaı aýqymdy sottar bir ortalyqqa shoǵyrlandyrylǵan ǵımarat tipti joq dese de bolady. Alqabıler týraly zańnyń qoldanysqa enýimen ǵımarat janynan alqabılerdiń qatysýymen ótetin sot prosesin tıimdi uıymdastyrý maqsatynda, jańa úlgige saı úsh qabatty ǵımarat salyndy. Búgingi kúni qala halqynyń ádildikti izdep júginýde bir ortalyqtan shyǵýyna tolyq múmkindik jasalǵan. Qala kólemindegi joǵaryda atalǵan sottardyń “Sot ádildigi saraıy” ǵımaratynda ornalasqany eskerilip, 2008 jyldyń naýryz aıynyń 24 juldyzynan bastap ǵımarattaǵy sottarǵa “bir tereze” tártibi engizilip, qujattar men ister ortalyqtandyrylǵan júıe boıynsha bir terezeden qabyldanyp jáne tabys etilýde. Ǵımaratta tıisti túrde jabdyqtalǵan 10 sot zaly qyzmet kórsetýde. Atalǵan zaldarǵa beınebaqylaý (vıdeofıksasııa) jáne aýdıojazba (aýdıofıksasııa) júıesi qoıyldy. Sottarda elektrondy qujat aınalymy tolyq jolǵa qoıylyp, biryńǵaı avtomattandyrylǵan aqparattyq taldaý júıesi baǵdarlamasy boıynsha júrgizilýde. – Marat Qalmuratuly, sóz oraıy kelgende ózińizdi tolǵandyryp júrgen máselelerdi de baıan etseńiz. – Elbasy óz Joldaýlarynda “biz sýdıalardyń zeınetaqymen qamtamasyz etilýin qosa eseptegende, olarǵa beriletin barlyq áleýmettik kepildikter paketi jaıynda da oılanǵanymyz jón”, – dep atap kórsetti. Olaı bolsa, ardagerlerimizge kórsetilip otyrǵan moraldyq qoldaýdan bólek, olardyń zeınetaqymen qamsyzdandyrylýy, sýdıalarǵa dárigerlik kómek kórsetý jáne demalysyn uıymdastyrý máseleleri qaıta qaraýdy qajet etedi. Respýblıka sýdıalarynyń zeınetaqy máselesi paıyzdyq jolmen sheshilse, ahýaldyń basqasha bolary anyq. Sebebi, búgingi kúni qurmetti demalysqa shyqqan sýdıalarymyz jalpy tártipte mardymsyz ǵana zeınetaqy alýda. Elimizdiń quqyq qorǵaý organdary men mınıstrlikterdiń óz qyzmetkerleri men olardyń otbasyna dárigerlik qyzmet kórsetetin arnaıy emhanalary bar. Al, sot salasy mundaı qamqorlyqtan tys qalǵandaı. Sebebi, ótken jyly mundaı qamqorlyqqa tek Astana jáne Almaty qalalarynyń sýdıalary ǵana qol jetkizdi. Oblys ortalyqtarynda da mundaı emhanalar ashylsa, sýdıalarǵa jasalǵan kómek bolary anyq. Bul jaǵdaı táýelsiz sot bıliginiń ózine laıyqty mártebesin tolyqtyra túseri daýsyz. Ári aıtylǵan azdy-kópti jeńildikter sýdıalar arqalap otyrǵan izdenisi men kúızelisi mol, salmaǵy aýyr júktiń az ǵana qarymtasy bolary haq. Quqyqtyq basylymdar betterinde sýdıalar kómekshisi ınstıtýtyn endirý máselesi keńinen talqyǵa salynýda. Bul oraıda, Joǵarǵy Sotta “Sot tóreligin júzege asyrý prosesin jetildirý jáne sýdıalar kómekshisi ınstıtýtyn engizý” atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa da ótti. Onyń jumysyna Prezıdent Ákimshiliginiń jáne Konstıtýsııalyq Keńestiń ókilderi, Parlament depýtattary, qazaqstandyq sýdıalar men olardyń reseılik áriptesteri, ǵalymdar qatysty. Jalpy, jańa ınstıtýtty sot júıesine endirýdiń tıimdi tustary bar ekeni anyq. Birinshiden, burynnan kele jatqan “bárin de kadr sheshedi” degen qaǵıdaǵa súıensek, biz keler urpaqty júgi aýyr, jaýapkershiligi mol sýdıalyq qyzmetke tárbıeleımiz. Muny júzege asyrý sýdıalardyń kadrlyq quramynyń kásibı deńgeıin arttyrady. Iаǵnı, tájirıbeli sýdıa óziniń kómekshisiniń kásibı jaǵynan shyńdalyp qalyptasýyna járdem berip, ózi jınaǵan mol tájirıbesin olarǵa úlgi etip beredi. Ekinshiden, kómekshi sýdıany qol baılaıtyn tehnıkalyq jumystardan bosatyp, qyzmettik júktemesin jeńildetedi, ári sot tóreligin júzege asyrýdyń sapasyn jaqsartýǵa atsalysady. Olaı bolsa jańa ınstıtýtty engizý tıimdi. Mine, osy sekildi máselelerdi sheshý sot bıliginiń mártebesin kótere túseri anyq. – Sot bedeli – memleket bedeli. Al memleket bedeline nuqsan keltirmeý úshin sot zańdy joldan jaza baspaı júrýi kerek. Sot bıliginiń basty tulǵasy – sýdıa. Endeshe, “sýdıa etıkasy” jaıly ne aıtasyz? – Sot júıesiniń basty tulǵasy sýdıa bolǵandyqtan, sot bedeli men sýdıa bedelin ajyramas uǵym dep qabyldaý kerek. Rımdikterdiń “Sýdıalarǵa degen qurmetti joǵaltý memleketti joıady” degen naqyl sózine súıensek, sýdıaǵa memlekettiń, qoǵam azamattarynyń artqan senimi men júgi aýyr ekendigin bildiredi. Sot bedeli – sot sheshimderiniń ádildigine, sýdıalardyń kásibı biliktiligine, sýdıanyń ustanǵan ustanymy men jeke basynyń qasıetterine baılanysty bolmaq. Jalpy, sot bıligin júzege asyratyn sýdıa tártiptiń eń bıik ólshemderin bekitip, sot bedeline kir keltiretin kez kelgen áreketterden aýlaq bolýǵa tıis. Ádildikti izdegen árbir júginiske sýdıa izgilikpen qarap, ádil bılik aıtýdyń úlgisin qalyptastyrýǵa mindetti. Bul rette Sıseronnyń myna sózi adamzat balasyna úlken qozǵaý salatyny anyq: “Eger tynysh uıqyǵa shomǵyń kelse, tósekke ózińniń taza ar-uıatyńmen jat”. Ádiletsiz sheshim talaı kún men túnde adam aryna tynyshtyq bermeıtini anyq. Sondyqtan, kásibı mádenı ustanymdy ustanǵan sýdıanyń sheshimi ádil bolyp, sot bedeline nuqsan keltirmesi kúmán týǵyzbaıdy. Sýdıalar qaýymdastyǵynyń maqsaty men mindetterin aıqyndap, biregeı memlekettik bıliktiń bir tarmaǵy retindegi sot júıesiniń táýelsizdigin qamtamasyz etý úshin osydan on úsh jyl buryn sýdıalar sezi respýblıkalyq Sýdıalar odaǵyn qurdy. Osy kezeńde Sýdıalar odaǵy jáne onyń ortalyq keńesi edáýir sharýalardy atqarǵanyna kýá boldyq. Alǵashqy sezde sonymen birge, sýdıalar qaýymdastyǵynda moraldyq tazalyqty, parasattylyq pen joǵary bilimdilikti jandandyrý qajettiligi negizge alynyp, Sýdıa etıkasy kodeksi qabyldandy. Deıturǵanmen, materıaldyq-tehnıkalyq jáne áleýmettik kepildikterdi kúsheıtý sýdıalardyń sol bıik mindet deńgeıinde jumysty talap etetinin esten shyǵarmaý qajet. Sýdıanyń kásibı biliktiligi, moraldyq beınesi men adamgershilik ustanymy, ar adaldyǵynan attamaý, sot salasynyń abyroıy men bedeline nuqsan keltirer keleńsizdikter men sózbuıdalyqtan, jemqorlyq dertinen ada bolý basty ustanym bolyp qala bermek. Bir kezderi Elbasy: “Bizdiń elimizdiń sýdıalary eń basty máselege negizdelgen jańa kózqarastardy taldap jasaıdy degen senimdemin. Máseleni adamdar ózderiniń quqyqtaryn qorǵaý úshin sheneýnikterge emes, ákimderge emes, Prezıdentke emes, sizderge keletindeı etip qoıyńyzdar. Máseleni olar sizderge senetindeı, sizderge keletindeı etip, al sizder barlyq problemalaryn ádildikpen sheship beretindeı etip qoıyńyzdar. Tek osylaı ǵana sizder bizdiń halqymyzdyń qurmeti men súıispenshiligine bólene alasyzdar”, – dedi. Olaı bolsa, árbir júginiske zańǵa, ar-ıman, izgilik pen adamgershilikke súıene otyryp ádil sheshim aıtý sýdıanyń qasıetti boryshy ekenin esten shyǵarmaǵanymyz abzal. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Erkin ÁBIL, Qyzylorda.