PREZIDENTTIŃ JUMYS KESTESI: 2009 JYLDYŃ NEGIZGI QORYTYNDYLARY

2009 jyl Qazaqstan úshin, bir jaǵynan, álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń áserinen týyndaǵan áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy belsendi ári júıeli túrde sheshý, ekinshi jaǵynan, áleýetti arttyryp, bolashaqqa baǵyttalǵan jańa múmkindikter jasaý ýaqyty boldy. Osynyń bári jınaqtala kele, Memleket basshysynyń ádettegideı tyǵyz da qarqyndy bolatyn jumys kestesiniń mazmunynan óz kórinisin tapty. PREZIDENTTIŃ JUMYS KESTESI: 2009 JYLDYŃ NEGIZGI QORYTYNDYLARY Jyl ishinde Prezıdentimiz N.Á.Nazar­baev­­tyń qatysýymen 500-den astam hattama­lyq is-sharalar ótti. Atap aıtqanda, Elbasy shet el­der­ge, el óńirlerine jumys sapar­la­ryna shyqty. Túrli keńesterdiń, halyqaralyq jáne respýblıkalyq forýmdardyń jumysy­na qa­tys­ty, sheteldik memleket jáne qoǵam qaı­­rat­ker­lerin qabyldady, jurtshylyqpen jáne eń­bek ujymdary ókilderimen kezdesti, ónerkásip oryndary men áleýmettik ny­sandarda boldy. Memleket basshysy 21 keńes ótkizdi. Úkimet músheleriniń, Prezıdent Ákimshiligi basshyl­y­ǵy­nyń, ortalyq memlekettik organdar basshy­larynyń qatysýymen — 14, oblystar, Astana jáne Almaty qalalary basshylarynyń qaty­sýymen 1 keńes ótkizildi. Al 6 keńes kóshpeli nysanda uıymdastyryldy. Prezıdenttiń janyndaǵy konsýltatıvtik-keńesshi organdar aıasynda N.Á.Nazarbaevtyń tóraǵalyq etýimen Shetel ınvestorlary keńe­siniń 2 otyrysy jáne Qaýipsizdik Keńesiniń 4 otyrysy boldy. Prezıdent, sonymen qatar, Parlament pa­latalary tóraǵalarymen jáne depýtattarymen turaqty kezdesip turdy. Parlament palata­lary­nyń eki birlesken otyrysyna qatysyp, depýtattyq korpýspen júıeli negizde ózara baılanysta boldy. Memleket basshysy el óńirlerine 17 ret jumys saparyna shyqty. Ekijaqty qatynastar sheńberinde shetelge jasalǵan 14 sapardy, sondaı-aq 11 kópjaqty sammıt pen 5 halyqaralyq forýmǵa qatysýdy qosa alǵanda, Elbasymyzdyń qatysýymen halyqaralyq sıpattaǵy 117 kezdesý men is-sharalar ótkizildi. N.Á.Nazarbaev 15 baspasóz konferensııa­syn jáne 19 brıfıng ótkizip, 21 sheteldik jáne otandyq BAQ-qa suhbat berdi, baǵdarlamalyq sıpattaǵy 4 maqala jarııalady. Jyl ishinde Prezıdent 2 myńnan astam qujatty qarap, qol qoıdy. Onyń ishinde – 120 zań, 192 jarlyq, 104 ókim, 16 keńes hattamasy, 1,5 myńǵa tarta qyzmettik qujat, taldaý jáne aqparattyq-anyqtamalyq materıaldar, 162 aza­mattar aryzy men hattary boldy. Osy kezeńde N.Á.Nazarbaev shet elderde 44 kún, Qazaqstan óńirlerinde 46 kún – barlyǵy 90 kún issaparda boldy. *  *  * Álemdik ekonomıkadaǵy ótkir de jaǵymsyz konıýnktýranyń saqtalýyn esepke ala oty­ryp, Prezıdent memlekettiń áleýmettik-eko­nomıkalyq saıasatynyń negizgi basymdyqtary retinde halyqty áleýmettik qorǵaý men daǵ­da­rys ýaqytynda ulttyq ekonomıkany damytýdy aıqyndady. “Daǵdarys arqyly jańarý men damýǵa” atty Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy Jol­daýyn Memleket basshysy 6 naýryz kúni Par­lament palatalarynyń birlesken otyrysynda jasap, joǵaryda atalǵan mindetterdi sheshý jóninde naqty tapsyrmalar berdi. Joldaýdyń mańyzdy túıini qoǵamnyń álemdik daǵdarystyń yǵytyna baılanysty biryńǵaı tek aǵymdaǵy problemalardy sheshýmen ǵana shektelmeı, odan da mańyzdy, barlyq kúsh-jigerdi Qazaqstannyń daǵdarystan keıingi damýyna ınfraqury­lym­dyq negiz qalyptastyrýǵa jáne ulttyq eko­no­mı­kanyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa sho­ǵyr­landyrýy boldy. Ekonomıkany odan ári jańǵyrtyp, bazalyq ınfraqurylymdy damytý; qoldanystaǵy pers­pektıvalyq ınvestısııalyq jobalardy qarjy­landyryp, iske asyrý; jergilikti mańyzy bar avtomobıl joldaryn salý, qaıta tóseý jáne jóndeý, sondaı-aq áleýmettik ınfraqu­ry­lym­dy, eń aldymen, mektepter men aýrýhanalardy jańartý; árbir eldi mekendegi jergilikti máni bar obektilerdi damytý; óńirlik jumyspen qam­týdy qamtamasyz etip, kadrlardy qaıta daıar­laý; jumys oryndaryn keńeıtip, jastar prak­tıkasyn uıymdastyrý jáne t.s.s. basym­dyqtar bolyp belgilendi. Tutastaı alǵanda, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdy turaqtandyryp, daǵdarystan keıingi órleýdiń tıimdi joldaryn izdestirý N.Á.Na­zar­baev­tyń Úkimet múshelerimen, Prezıdent Ákim­shiligi basshylyǵymen, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń, Ulttyq bank pen “Samuryq-Qazyna” qorynyń basshylarymen ótkizgen keńesteriniń negizgi taqyryby boldy. Bul rette Memleket basshysy Úkimettiń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan daǵdarysqa qarsy baǵ­darlamasynyń oryndalý barysyna – qar­jy­lyq sektorǵa, qurylys salasyna, shaǵyn jáne orta kásipkerlikke, agroónerkásip keshenine, ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damytýǵa qoldaý kórsetý sııaqty onyń árbir bes baǵyty boıynsha baqylaýdy aıryqsha nazarda ustady. Bul máselelerdiń mańyzdylyǵyn olardyń Qaýipsizdik Keńesiniń otyrystarynda áńgime arqaýyna aınalǵanynan, 2007-2012 jyldarǵa arnalǵan ulttyq qaýipsizdik strategııasy máse­le­lerimen qatar qaralyp, atalǵan konsýl­ta­tıv­tik-keńesshi organnyń qyzmetin jetil­dirýden baıqaýǵa bolady. Jyl ishinde Prezıdent eldiń kóptegen ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdary­nyń, ulttyq kompanııalar men damý ınstıtýt­tarynyń basshylarynyń esepterin tyńdady. N.Á.Nazarbaev Premer-Mınıstrmen, Ulttyq banktiń, Qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn retteý men qadaǵalaý agenttiginiń, Almaty qalasynyń óńirlik qarjy ortalyǵy­nyń qyzmetin retteý agenttiginiń, “Samuryq-Qazyna” qorynyń, Respýblıkalyq bıýdjettiń at­qarylýyn baqylaý jónindegi esep komıte­ti­niń basshylarymen jáne Qazaqstan Ulttyq qorynyń qarajatyn paıdalanýdy baqylaý jó­nindegi jumys tobynyń múshelerimen turaqty negizde kezdesip otyrdy. Memleket basshysy Qazaqstan óńirleriniń áleýmettik-ekonomıkalyq damý máselelerin árdaıym nazarda ustady. Sáýirde N.Á.Nazarbaev Almaty qalasynda 2003-2010 jyldarǵa arnalǵan qalany damytý­dyń memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý jó­ninde kóshpeli keńes ótkizip, onyń barysynda ákimge týyndap otyrǵan ekologııalyq jáne kó­liktik problemalardy, qalalyqtardyń mek­tep­ke, balalar baqshasyna, emhanalarǵa, mádenıet obektileri men qyzmet kórsetýler salasyna degen ótkir suranysyn qadap aıtty. Qylmysqa qarsy kúresti kúsheıtýdiń qajettiligine aıryq­sha toqtaldy. Prezıdenttiń tóraǵalyq etýimen Astana qalasynyń ákimdiginde elordany odan ári damytý máseleleri, sonyń ishinde onyń 2011 jylǵy Azııa oıyndaryn ótkizýge daıyndyǵy jóninde eki ret kóshpeli keńes ótkizildi. Oblystardyń, Astana jáne Almaty qa­la­lary­nyń ákimderimen ótkizilgen qazan keńe­sinde N.Á.Nazarbaev “100 mektep, 100 aýrý­ha­na” baǵdarlamasynyń iske asyrylý barysyna aıryqsha nazar aýdartyp, ákimderge qurylys­tyń sapasy men nysandardyń ýaqtyly tap­syrylýyna tıimdi baqylaý uıymdastyrýǵa, daǵdarysqa qarsy sharalardy qamtamasyz etýge, “Jol kartasy” baǵdarlamasyn iske asyrýǵa jáne t.b. tapsyrma berdi. Jyl ishinde Prezıdent jumys saparlary­men eldiń kóptegen óńirlerinde bolyp, sonyń barysynda oblystar aktıvterimen, eńbek ujym­darymen, jurtshylyq ókilderimen kez­des­ti. Ondaǵan ónerkásiptik jáne áleýmettik ny­san­darda boldy, jańa óndiristerdi iske qosýǵa qatysty. Olardyń qatarynda Soltústik Qazaq­stan oblysyndaǵy tez turǵyzylatyn ǵıma­rat­tar zaýyty, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy “Agrotrast” JShS-niń táýligine 150 tonnalyq jobalyq qýaty bar un tartý kesheni, Shyǵys Qa­zaq­stan oblysyndaǵy elektrolızdik sehy bar mys zaýyty, qorǵasyn quıýǵa qaıta qury­lymdalǵan jáne qosymsha ónim shyǵaratyn “Qazmyrysh” AQ, Almaty oblysyndaǵy júgeri men soıanyń elıtalyq tuqymdaryn óndirý jónindegi “Býdan” selek­sııa­lyq asyl tuqym kesheniniń seleksııalyq ýchaskesi, Qaraǵandy oblysyndaǵy “Taı” kompanııasynyń №1 et kombınaty jáne taǵy basqalary bar. Sonymen qatar, 3 shildede Memleket basshysy­nyń qatysýymen ótken “Jańa ındýstrııalandyrý – barlyǵymyz úshin jańa múmkindikter” atty jalpyulttyq ınteraktıvti telekópir barysynda oblystardyń, Astana men Almaty qalalarynyń ákim­deri ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasy sheńberinde óńirlerde iske asyrylyp jat­qan jobalarmen tanystyrdy. Telekópir kezinde 4 myńǵa jýyq jańa jumys ornyn ashatyn, jalpy quny 114 mlrd. teńge bolatyn 16 ındýstrııalyq joba ómirge joldama aldy. N.Á.Nazarbaev bizdiń elimizdiń energore­sýrs­tar eksporty baǵyttaryn ártaraptandyrý negizinde jahandyq energetıkalyq ınfraqury­lymnyń mańyzdy býynyna aınaldyrýǵa sep­tigin tıgizetin, Qazaqstannyń álemdik eko­no­mı­kadaǵy básekelestik artyqshylyqtaryn údete túsý maqsatyndaǵy ońtaıly ınvestısııa­lyq ahýaldy qamtamasyz etý, sondaı-aq eko­nomıkalyq ınnovasııalyq segmentin keńeıtý máselelerine únemi úlken mán berip keledi. Prezıdent janyndaǵy Shetel ınvestorlary keńesiniń maýsymda Qostanaı qalasynda jáne jeltoqsanda Astana qalasynda Memleket basshy­sy­nyń qatysýymen ótken otyrystary da osy problemalarǵa arnaldy. N.Á.Nazarbaev eki jaqty pishimde Keńes músheleri – EQQDB prezıdenti T.Mı­rovpen, “Lýkoıl”, “Arcelor Mittal”, “RÝSAL”, “BG Group”, “Total S.A.” kom­panııalarynyń je­tek­shileri V.Alekperov­pen, L.Mıttalmen, O.V.De­rıpaskamen, F.Chap­menmen, I.-L.Darıkarermen kezdesip, olarmen ekonomıkamyzdy ártaraptan­dyrý­ǵa qatysý máselelerin talqylady. Jahandyq ekonomıkadaǵy daǵdarysty jaǵ­daı­­larǵa qaramastan, Qazaqstannyń joǵary ın­ves­tı­sııalyq tartymdylyǵyn saqtap qalyp otyrǵan­dy­ǵyn atap ótken jón. Elde quny 3 mlrd. dollardan astam 170 ónerkásiptik jáne ınfraqurylymdyq obektiler iske qasylyp, ol kásiporyndarda 9 myń jumys orny ashyldy. Qazaqstandyq bóligi 1300 shaqyrymdyq “Túr­kimenstan – О́zbekstan – Qazaqstan – Qytaı” gaz qubyry; uzyndyǵy 1100 shaqy­rym­dyq “Soltústik-Ońtústik” joǵary voltty elek­tr jetkizý jelisi; Astana qalasyndaǵy lokomotıv qurastyrý zaýyty; Qumkól ken ornyndaǵy gaz óńdeý zaýyty; Qazaqstandaǵy tuńǵysh álemdik deńgeıdegi “Astana-Býrabaı” avtobany sııaqty halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men shetel ınvestısııalarynyń seriktestigimen salynǵan strategııalyq mańyzdy obektilerdiń paıdalanýǵa berilýiniń máni zor. Jalpy, ınvestısııalar tartý máselesinde 2009 jyl naǵyz shoqtyqty jyl boldy. Prezıdenttiń ti­ke­leı aralasýynyń nátıjesinde Ońtústik Koreıa­men, Qytaımen, Italııamen, Fransııamen, Túrkııa­men, Belarýspen 25 mlrd. dollardan astam soma­nyń birlesken jobalary boıynsha ýaǵdalastyqqa qol jetti. Osy jobalarǵa sáıkes Batys Qazaqstan oblysyndaǵy gaz óńdeý zaýyty men gaz týrbınaly elektr stansasynyń qurylysy jáne ıtalııalyq “Eni S.p.A.” kompanııasymen birlestikte salynǵan Mańǵystaý oblysyndaǵy keme verfi; ońtústik­koreıa­lyq “Samsung” jáne “Kerso” korporasııa­la­ry qatysatyn Balqash JES-i; reseılik “Inter RAO EES” kompanııasynyń seriktestigimen qolǵa alynatyn Ekibastuz 2-GRES-iniń úshinshi ener­go­blo­gy; Qytaı ulttyq munaı-gaz kompanııasymen birlestikte salynatyn “Beıneý-Bozoı” gaz qubyry; fransýzdyq “AREVA”-men yntymaqtastyqta iske asyrylatyn AES-terge arnalǵan jylý quryl­ǵy­lary óndirisi; qytaılyq “Sinopec Engineering” qoldaýymen júrgiziletin Atyraý munaı óńdeý zaýy­tyn qaıta jańǵyrtý júzege asyryla bastaıtyn bolady. Daǵdarysqa qarsy sharalardyń nátıjesinde ekonomıkada da, áleýmettik salada da bolashaqty baǵamdaǵan naqty negizder qalandy. Memleket basshysy ulttyq ekonomıkany odan ári nyǵaıtý maqsatynda Úkimetke Qazaqstan eko­nomıkasyn damytýdyń 2020 jylǵa deıingi stra­tegııa­syn ázirleýdi tapsyrdy. Onda, óz kezeginde, Jedeldetilgen ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy men salalyq baǵdarlamalardyń aýqymdy blogy qarastyrylǵan. Olar 2015 jylǵa deıingi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý stra­tegııasy, klasterlik bastamalar baǵdarlamasy, “30 korporatıvtik qóshbasshy”, Kólik strategııasy jáne basqa da buryn qabyldanǵan qujattardy jınaqtaıdy. Jedeldetilgen ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy 2010 jyldan ómirge ene bas­taıdy. Ol quny 42 mlrd. dollarlyq 83 iri jobany júzege asyrýdy qamtıdy. Onyń basty maqsaty – Qazaqstan ekonomıkasyn ınnovasııalyq arnaǵa kóshirý jáne tıisinshe onyń básekege qabilettiligin arttyrý. Bul bıylǵy jylǵy 1 qańtardan bastap Reseımen jáne Belarýspen Keden odaǵyna birikken Qazaqstan úshin aıryqsha mańyzǵa ıe. Halyqty áleýmettik qorǵaý salasynda da aıtar­lyqtaı jetistikterge qol jetkizildi. Atap aıtqanda, 400 myńǵa jýyq jumys ornyn ashyp, 100 myńǵa jýyq adamnyń tegin ekinshi mamandyq alýyna múmkindik týǵyzǵan jol salý, áleýmettik sala obek­tilerin salý men turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýa­­shylyq ınfraqurylymyn damytý jónindegi “Jol kartasy” baǵdarlamasy keń qanat jaıdy. Qurylys kompanııalaryna nesıe berý men aza­mat­tardyń ıpotekalyq qaryzdaryn qaıta qarjy­lan­dyrýǵa memlekettiń aralasýynyń arqasynda jyl­jy­maıtyn múlik naryǵyndaǵy jaǵdaı qalypqa keltirilip, birneshe ondaǵan myń úleskerdiń prob­lemasy oń sheshildi. Densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalarynyń jańa obektilerin salý men paıdalanýǵa berý qarqyny saqtaldy. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti demeýge jan-jaqty qoldaý kór­setilip, olardy nesıelendirýge 340 mlrd. teńgege jýyq qarjy bólindi. Sonyń nátıjesinde ju­mys­syzdyq deńgeıi ósken joq, kerisinshe 6,5 paıyzǵa deıin tómendedi. *  *  * Memleket basshysynyń qoǵamdyq-saıası kestesi de meılinshe tyǵyz boldy. N.Á.Nazarbaev 12 aqpanda qurylǵanyna 10 jyl tolýyna arnalǵan “Nur Otan” halyqtyq-demo­kra­tııalyq partııasy Saıası keńsesiniń keńeıtilgen Bıýro májilisine tóraǵalyq etti. Onyń qorytyn­dy­sy boıynsha Elbasy álemdik daǵdarys jaǵ­daı­yn­da el aldynda turǵan áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy sheshýge partııanyń qatysýy jó­nindegi basym mindetterdiń blogyn usyndy. Sony­men qatar Prezıdent partııa ınnovasııalyq ıdeıa­lardy, syndarly jobalar men qoǵamnyń kókeı­kes­ti problemalaryn sheshý jónindegi usy­nystardy, respýblıkanyń strategııalyq damýynyń basymdyqtaryn jınaqtaıtyn Qazaqstannyń irgeli aqyl-oı ortalyqtarynyń birine aınalýǵa tıis ekendigin atap ótti. Al 15 mamyrda N.Á.Nazar­baevtyń tóraǵalyq etýimen ótken “Nur Otan” HDP-nyń kezekten tys HII sezinde partııanyń 2009-2012 jyldarǵa arnalǵan damý strategııasy qabyldandy. Prezıdent sonymen birge Úkimetke daǵdarystan keıingi kezeńge baǵdarlanǵan Qazaq­stan ekonomıkasyn 2020 jylǵa deıingi damytý strategııasyn ázirleýdi tapsyrdy. 8 naýryz – Halyqaralyq áıelder kúni qarsa­ńynda ótken Qazaqstan áıelderiniń V forýmynda Elbasy óz sózinde Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń qyzmetiniń 10 jyldyq mereıtoıyna qol jetkizgen negizgi nátıjelerin atap kórsete otyryp, áıelderdi, ana bolý men balalyqty jan-jaqty qoldaý jónindegi bolashaqtaǵy sharalardy aıqyndap berdi. Maýsym aıynda Prezıdent Qazaqstan qala qu­rylysshylarynyń VIII forýmyna qa­tysty, onyń barysynda Elbasyna jańa elordanyń qurylysyna qosqan úlesi úshin Qazaqstan qala qurylysshy­la­ry odaǵynyń altyn medali tapsyryldy. 30 tamyzda Elbasy Joǵarǵy Bas qol­basshy retinde Qazaqstan Konstıtýsııasy kúnine oraı elor­dada alǵash ret ótkizilgen jáne Negizgi Zańnyń mem­leket pen onyń azamattary úshin mańyzyn aı­ryq­sha ataý­ǵa arnalǵan áskerı sherýdi qabyldady. Qoǵamda jyly qabyldanǵan sharalar ishinde qyrkúıekte N.Á.Nazarbaevtyń qatysýymen ótken tórtinshi shaqyrylǵan Parlamenttiń III sessııasy­nyń ashy­lýyndaǵy Elbasynyń sózin aıtýǵa bo­lady.­ Onda Prezıdent eldiń 2020 jylǵa deıingi stra­tegııalyq damý mindetterin qoıdy, olardyń ishin­de ekonomıkanyń daǵdarystan keıingi jań­ǵyrýy, básekege qabiletti adamı kapıtal jasaý, elde is­ker­lik ahýal men kásipkerlik belsen­dilikti túbe­geıli jaqsartý, ákimshilik jáne quqyqtyq refor­many qamtamasyz etý, Qazaqstan qoǵamyn odan ári demo­kratııalandyrý, Qazaqstannyń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi bar. Eldiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy júıeli kúreske baǵyttalǵan qatań baǵ­daryna Astana qala­synda 16 qyrkúıekte “Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúres jáne utymdy basqarý Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq jáne áleý­mettik damýynyń sharty re­tinde” atty halyq­aralyq konferen­sııa­nyń ótkizilýi dálel boldy. Oǵan 60 mem­le­ket pen 20 halyqaralyq uıymnyń ókilderi qatysty. Konferensııaǵa qaty­sýshylar aldynda sóılegen sózinde N.Á.Na­zarbaev osyndaı alqaly jıyn­nyń Qazaqstanda alǵash ret ótkizilip otyrǵany eldiń osy áleýmettik qatermen kúresý­shilerdiń aldyńǵy qatarynda bolýǵa bel býǵanyn kórsetetinin atap ótti. Basqa da mańyzdy oqıǵanyń biri qazan aıynyń sońynda Elbasynyń tóraǵalyq etýimen “Ulttyq birlik – bizdiń strategııalyq tańdaýymyz” degen kún tártibi boıynsha ótken Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń XV sessııasy boldy, onda N.Á.Na­zarbaev memlekettik ulttyq saıasat salasyn­daǵy strategııalyq qujatty – Ulttyq birlik dok­trınasyn jarııa etti. Qarasha aıynda Prezıdent Qazaqstan sýdıa­larynyń V seziniń jumysyna qatysty, oǵan eldiń barlyq óńirleriniń sýdıa ujymdarynan 640 delegat keldi. Ádil ári satylmaıtyn sot demokratııalyq jáne quqyqtyq memlekettiń asa mańyzdy negizi ekenine nazar aýdara otyryp, N.Á.Nazarbaev sýdıa qaýymdastyǵy aldynda turǵan júıeli mindetterdi aıqyndap berdi: olar – azamattardyń sot júıesine degen seniminiń deńgeıin arttyrý; sot isin júrgizýdi jetildirý men nyǵaıtý; sottar men sýdıalardy odan ári mamandandyrý; sot tóreligin júzege asyrý fýnksııalary men sot ákimshiligi fýnksııalarynyń arajigin naqty ajyratýǵa negizdelgen sot ákim­shiligi júıesin odan ári jetildirý. Qarasha-jeltoqsanda Elbasy qalyptasqan dás­túr boıynsha “Altyn sapa” baıqaýynyń jeńim­pazdaryn marapattady, sondaı-aq “Paryz” kásip­kerliktiń áleýmettik jaýaptylyǵy jónindegi jyl saıynǵy konkýrsynyń jeńimpazdaryna syılyqtar berdi. Sol saltanattarda sóılegen sózinde ol osy is-sharalardyń basty maqsaty otandyq bıznestiń damýyna, qazaqstandyq taýarlardyń sapasyna jáne Qazaqstannyń básekege qabilettiligine meılinshe joǵary talaptar qoıý dep atap ótti. 13 qarashada Prezıdent ótkizgen tikeleı jeli qazaqstandyqtar aldyndaǵy esep tárizdi boldy, onyń barysynda Elbasy jyldyń negizgi nátıje­lerin qorytyndylap, azamattardyń eń ózekti suraq­taryna jaýap berdi. Jalpy alǵanda, tikeleı jeli sheńberinde 45 myńnan astam suraq tústi. Ne­gizinen, olar halyqty áleýmettik qamsyzdandyrý, jumys­qa ornalastyrý, turǵyn úı problemalary men turǵyn úı qurylysy, sondaı-aq zańnama jáne quqyq, bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne t.b. salalarǵa qatysty boldy. Tikeleı jeli qorytyndylary boıynsha barlyq memlekettik organdar azamattardyń qoıǵan suraq­ta­ry men ótinishterin tolyq jáne muqııat qaraý jóninde keń aýqymdy jumysty bastady. Elba­synyń tapsyrmalaryna sáıkes “Jol kartasyn” iske asyrý, jańa mektepke deıingi balalar mekemelerin qalpyna keltirý jáne salý, úleskerlik qurylysqa qatysýshylardyń problemalaryn sheshý, óńirlerde sýmen jáne gazben qamtamasyz etý, janar-jaǵarmaı baǵalaryn baqylaýǵa alý, Tuń­ǵysh Prezıdenttiń Ǵylym qoryn qurý jónin­degi jumystar jalǵasyn tapty. Jekelegen eń ózekti máseleler boıynsha arnaıy komıssııalar men jumys toptary jergi­likti jerlerde boldy. Kóptegen azamattar jumysqa ornalastyryldy, emdelýge jiberildi, olarǵa materıaldyq kómek kórsetildi. Qazaqstan táýelsizdiginiń 18 jyldyǵyna oraı Ortalyq konsert zalynda 15 jeltoqsanda Prezı­dent jasaǵan baǵdarlamalyq baıandama jyldyń sońǵy qýatty qorytyndysy ispetti boldy. Onda N.Á.Nazarbaev eldiń táýelsizdik tusyndaǵy damýynyń sheshýshi kezeńderine taldaý jasap, bolashaqtaǵy strategııalyq mindetterdi aıqyndap berdi. Al mereke qarsańynda Prezıdent dástúr boıynsha qazaqstandyqtardyń úlken tobyna memlekettik nagradalar men syılyqtar tapsyrdy. Marapattalǵandar arasynda kórnekti mádenıet, ǵylym, bilim berý, densaýlyq saqtaý qaıratkerleri, óndiristik sala ókilderi, memlekettik qyzmetshiler, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri, áskerı qyzmetshiler, soǵys jáne eńbek ardagerleri boldy. Joǵarǵy memlekettik nagrada – “Qazaqstannyń Eńbek Eri” ataǵy halyq jazýshysy, Parlament Senatynyń depýtaty Á.Kekilbaevqa, Qostanaı oblysy “Qarken” JShS dırektory S.Boqanovqa jáne “О́skemen tıtan-magnıı kombınaty” AQ prezıdenti B.Shaıahmetovke berildi. Ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy 2009 jylǵy Memlekettik syılyq Q.Qadyrjanov bastaǵan Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń ǵalymdar tobyna berildi. Professor B.Raqyshev bastaǵan Qazaqstannyń mıneraldyq shıkizattyq áleýetin zertteý avtorlary jáne Qazaqstan matematıka mektebiniń ókili professor U.О́mirbaev syılyq laýreattary atandy. *  *  * Qazaqstan Prezıdentiniń 2009 jyly ha­lyq­ara­lyq saladaǵy belsendi qyzmeti elimizge syrtqy saıa­sattyń strategııalyq baǵyttarynda sapaly órleýdi qamtamasyz etti. Elbasy keń halyqaralyq qoldaý tapqan birqatar mańyzdy bastamalar kóterdi. 2009 jyl 2010 jyly Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyq etýine daıyndyq sheńberinde ótti. Ásirese, N.Á.Nazarbaevtyń Ystambul sammıtinen beri 10 jyl boıyna ótkizilmegen EQYU memle­ket­teri basshylarynyń sammıtin shaqyrý týraly bastamasy erekshe ózektilikke ıe boldy. Bul usy­nys­ty Uıymnyń jetekshi elderi qoldap, 2009 jylǵy 1-2 jeltoqsanda Afınada ótken EQYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń qorytyndy deklarasııasynda kórsetildi. 2010 jylǵy sáýirde AQSh-ta josparlanyp otyrǵan Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıt qarsańynda N.Á.Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵan kún – 29 tamyzdy Dúnıejúzilik ıadrolyq qarýdy synaqtan ótkizýge qar­sy is-qımyl kúni dep jarııalaý týraly usyny­sy da mańyzdylyqqa ıe boldy. Bul ıdeıany “ıadro­lyq klýb” elderin qosa alǵanda, álemniń jetekshi memleketteri qoldap, BUU Bas Assambleıasynyń qararymen maquldandy. Bul rette qyrkúıekte bedeldi amerıkalyq “Va­shıngton taıms” gazetinde jarııalanǵan Qazaqstan Pre­zıdentiniń jappaı qyryp-joıý qarýyn tarat­paý rejimin kúsheıtý jáne halyqaralyq deńgeıdegi tózýshilik pen ózara túsinistikti nyǵaıtý sııaqty halyqaralyq qaýymdastyq úshin ómirlik mańyzy bar máseleler boıynsha ustanymy aı­qyndalǵan “Jańa týyndap kele jatqan demo­kra­tııalardyń áleýeti” atty maqalasyn da atap ótý qajet. Álemdik qarjy daǵdarysyn eńserý jónindegi N.Á.Nazarbaevtyń “Daǵdarystan shyǵý kilti” jáne “Besinshi jol” atty maqalalarynda, sondaı-aq Qazaq­stan kóshbasshysynyń Davostaǵy Dúnıejú­zi­lik ekonomıkalyq forýmda, Qytaıdaǵy Boaos eko­nomıkalyq forýmynda, II Astana ekonomıka­lyq forýmynda sóılegen sózderinde aıtylǵan jańa álemdik valıýtany engizý qajettiligi týraly usynystary da halyqaralyq qaýymdastyqtyń oń pikirine ıe boldy. Jalpy, Prezıdent halyqaralyq forýmdar men kóp­tarapty sammıtterdi Qazaqstannyń múddesin álemdik deńgeıde ilgeriletý úshin tıimdi paıdalandy. Joǵaryda atap kórsetilgendeı, Elbasy 11 kóptarapty sammıtterge (UQShU (3 otyrys), EýrAzEQ (2 otyrys), ShYU, Halyqaralyq Araldy qut­qarý qoryna quryltaıshy memleketter basshy­lary sammıti, Qazaqstan jáne Reseı óńiraralyq yntymaqtastyǵynyń VI forýmy, Qazaqstan, Reseı, Ázirbaıjan men Túrkimenstan prezıdent­teriniń beıresmı kezdesýi, Túrkitildes memleketter basshylarynyń IX sammıti, birqatar TMD mem­leketteriniń beıresmı sammıti), sondaı-aq, elimizde jáne shetelde ótken 5 halyqaralyq forýmǵa (Davostaǵy dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým, Qytaıdaǵy Boaos ekonomıkalyq forýmy, II Astana ekonomıkalyq forýmy, Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń III sezi, BUU Dúnıejúzilik týrızm uıymy Bas Assambleıasynyń HVIII sessııasy) qatysty. Dostastyq elderiniń memleketaralyq birlestik­teri sheńberindegi qatynastar eń qarqyndy boldy, 11 sammıttiń 9-y solardyń enshisinde jáne de osy baǵytta eń eleýli nátıjelerge qol jetti. Máselen, Qazaqstan, Reseı men Belarýstiń Keden odaǵyn qurý týraly sheshimi tarıhı máni bar oqıǵa boldy. EýrAzEQ Memleketaralyq keńesi otyrysynda 27 qarashada qol qoıylǵan qujattar 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap biryńǵaı keden tarıfin jáne 1 maýsymnan bastap biryńǵaı keden kodeksin qoldanysqa engizýge múmkindik beredi. N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen 19-20 jel­toqsanda Almatyda shaqyrylǵan birqatar TMD elde­riniń beıresmı sammıtinde Keden odaǵyna qatysýshy elder biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik (BEK) qurý jónindegi birlesken is-qımyl josparyn qabyldady. UQShU sheńberinde óńirdegi qaýipsizdikti qam­tamasyz etýdiń naqty tetigin qurýǵa baılanysty eleýli progreske qol jetkizildi. Atap aıtqanda, Más­keý qalasyndaǵy Ujymdyq qaýipsizdik keńe­siniń maýsymdaǵy otyrysynda UQShU ujymdyq jedel den qoıý kúshteriniń qyzmetin reglament­teıtin qujattar qabyldandy, al qazan aıynda Jambyl oblysyndaǵy Mátibulaq polıgonynda olardyń birlesken oqý-jattyǵýlary ótkizildi. Qazaqstan Prezıdenti bastamashylyq etken Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń quryl­taı­shy memleketteri basshylarynyń sammıti bary­syn­da taraptar Aral teńizi alabynyń halqyna kó­mek kórsetý jónindegi jańa memleketaralyq baǵ­darlamany jedel ázirleýdiń oryndylyǵy týraly ortaq toqtamǵa keldi. Ekaterınbýrg qalasynda 15-16 maýsymda ótken, VI óńiraralyq Qazaqstan men Reseı forýmynyń qorytyndysy energetıka, saýda jáne áskerı tehnıka, sondaı-aq Reseımen memleketaralyq óz­ara is-qımyldyń barlyq salasynda strategııalyq áriptestiktiń tereńdeı túsýine yqpal etken shekara mańy yntymaqtastyǵy salasyndaǵy mańyzdy kelisimder boldy. N.Á.Nazarbaevtyń Ekaterınbýrg qalasynda maýsymda ótken ShYU-ǵa múshe memleketter bas­shylary keńesiniń jáne Túrkitildes memleketter basshy­larynyń IH sammıti aıasyndaǵy qyzmeti jemisti bolyp, onda qazaqstandyq kóshbasshy usyn­ǵan, jalpytúrkilik yqpaldasýdyń jańa deń­geıge shyǵýyn aıqyndaıtyn Túrkitildes memle­ket­ter yntymaqtastyǵy keńesin qurý týraly kelisimge qol qoıyldy. Tuńǵysh ret túrki memleketteri ara­synda barlyq baǵyttar boıynsha yntymaqtas­tyqty úılestirý maqsatynda turaqty jumys isteıtin joǵary keńesshi organ quryldy. Memleket basshysy jyl ishinde qa­tys­qan halyq­aralyq forýmdardyń qata­rynda Qazaqstan elordasynda shildeniń alǵashqy kúnderinde kezekti jınalǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kósh­bas­shylarynyń III sezi aıryqsha mánge ıe boldy. Onda jetekshi álemdik jáne dás­túrli dinder men konfessııalar ókildik etken 35 elden 77 delegasııa qatysty. N.Á.Nazarbaevtyń sezde sóı­legen só­zinde Qazaqstannyń bastamasy boıynsha 2003 jyly shaqyrylǵan sezdiń qazirgi álem dinderi arasyndaǵy ǵalamdyq ún­de­sýdiń úılesimdi de pármendi bóligine aı­nal­ǵanyn qanaǵattaný­shylyqpen atap ótti. Memleket basshysy ekijaqty qa­rym-qatynas­tar deńgeıinde 14 sheteldik sa­parǵa shyqty. 3 mem­lekettik, 7 resmı jáne 4 jumys sapary barysynda Ún­distanǵa, Germanııaǵa, Reseıge, Birikken Arab Ámirlikterine (BAÁ), Fınlıan­dııaǵa, Qytaıǵa, Ázirbaıjanǵa, Túr­kııaǵa, Ior­danııaǵa, Italııaǵa, Vatı­kanǵa, Be­la­rýs­qa jáne Túrkimenstanǵa bardy. Osy oraı­da N.Á.Nazarbaev BAÁ-ne saparmen eki ret (16-17 naýryz jáne 30 qazan-2 qarasha) bardy. Prezıdent alǵa qoıǵan jáne jyl boıyna ta­bys­ty iske asqan ekijaqty qarym-qatynastar aıasyndaǵy negizgi mindetter – EQYU-ǵa, ShYU-ǵa, EýrAzEQ-qa jáne Islam Konfe­ren­sııasy Uıymyna tóraǵalyq etý qarsańynda álemniń jetekshi memleketteri tarapynan Qazaq­standy qoldaýdy qamtamasyz etý; jekelegen elder­men qarym-qatynasta strategııalyq áriptestikti jańa deńgeıge shyǵarý; ulttyq ekonomıkany odan ári jańǵyrtý jáne daǵdarystan keıingi kezeńde onyń ınnovasııalyq damýy úshin ınvestısııalar men joǵary tehnologııalardy aýqymdy túrde tartý boldy. Fransııamen, Italııamen, Ispanııamen, Túr­kııa­men jáne Úndistanmen strategııalyq áriptestik ornatyldy, sondaı-aq Ońtústik Koreıamen jáne GFR-men qarym-qatynasty osy deńgeıge shyǵarý úshin de negiz qalandy. Qazaqstan-german baıla­nystarynyń damýyna Qazaqstannyń Germanııa­daǵy jylyn ótkizý de qosymsha serpin berdi. N.Á.Nazarbaevtyń Úndistanǵa, Germanııaǵa, Reseıge, Fınlıandııaǵa, Italııaǵa saparlary Qazaqstandy jańa tehnologııalyq bazada qarqyndy ındýstrııalandyrýdyń keshendi mindetin sheshýge jáne ulttyq ekonomıkanyń ınnovasııalyq qalybynyń túzilýine baǵyttaldy. Sonyń nátıjesinde osy eldermen tehnologııalar transfertiniń, birlesken joǵary tehnologııaly óndiristerge tikeleı ınvestısııa salýdyń, qazaqstandyq ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryndaǵy birlesken jobalardy iske asyrýdyń ekijaqty kelisimderiniń qomaqty toptamasyna qol qoıyldy. Budan basqa, Fransııa men Ońtústik Koreıa prezıdentteriniń elimizge jasaǵan saparlary barysynda osyndaı ýaǵdalastyqtarǵa qol jetti. Prezıdenttiń Qytaıǵa, BAÁ-ge jáne Iorda­nııa­ǵa saparlarynyń qorytyndysy boıynsha jańa ınvestısııalar men kredıtterdi tartý máseleleri sátti sheshildi. Osylaısha, Qytaı 10 mlrd. dollar somadaǵy korporatıvtik kredıt bólse, BAÁ-men ınvestısııalyq qor quryldy, sondaı-aq Qazaq­standa alǵash ret ıslam bankıngi prınsıpinde jumys isteıtin bank ashyldy. Memleket basshysynyń Ázirbaıjan men Túrkimenstanǵa saparlarynyń basty kún tártibinde energııa resýrstaryn birlesip eksporttaý men onyń baǵdarlaryn ártaraptandyrý máseleleri turdy. Bul arada eń aldymen Qazaqstan úshin strategııalyq jaǵynan mańyzdy, saltanatty rásimi N.Á.Nazarbaevtyń Túrkimenstanǵa jeltoqsan aıyndaǵy sapary barysynda ótken “Túrkimen­stan—О́zbekstan—Qazaqstan—Qytaı” transulttyq gaz qubyrynyń iske qosylýyn atap ótý kerek. Qazaqstanda óz kezeginde 2009 jyly Brazılııanyń, Izraıldiń, Fransııanyń, Slovenııanyń, Irannyń, Ońtústik Koreıanyń prezıdentteri, QHR Tóraǵasy saparmen boldy. Bul arada Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń tarıhynda tuńǵysh ret bolǵan, Brazılııa Pre­zı­denti L.I.Lýla da Sılvanyń maýsymdaǵy mem­le­kettik saparyn atap ótken jón. Onyń qorytyn­dysy boıynsha taraptar BUU-da jáne basqa da halyqaralyq uıymdardaǵy ózara is-qımyl, Qazaqstannyń Brazılııadaǵy dıplomatııalyq ókil­digin ashý, úkimetaralyq komıssııa qurý, jetekshi brazılııalyq kompanııalarmen yntymaqtastyq, sondaı-aq qazaqstandyq fýtbolshylardy Brazı­lııada daıyndaý týraly kelisimge keldi. N.Á.Nazarbaev jyl ishinde Reseıdiń, Chehııanyń, Estonııanyń, Ýkraınanyń, Belarýstiń, Vetnam­nyń, Qyrǵyzstannyń premer-mınıstrlerin qabyldady. Prezıdent 2009 jyly Qazaqstanǵa kelgen halyqaralyq uıymdardyń, sheteldik saıası jáne isker toptardyń ókilderimen kóptegen kezdesýler ótkizdi. Olardyń arasynda – EQYU-nyń bas hatshysy M.P. de Brıshambo, NATO-nyń bas hat­shy­sy Iа.Sheffer, EýrAzEQ-tyń bas hatshysy T.Mansurov, UQShU-nyń bas hatshysy N.Bor­dıý­ja, EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń tóraǵa­sy J.Soaresh, Eýropa Qaıta qurý jáne damý banki­­niń prezıdenti T.Mırov, AQSh-tyń Mem­lekettik hatshysynyń orynbasary Ý.Berns; Islam damý bankiniń prezıdenti A.Mohammed ál-Madanı; Fransııa Parlamentiniń senatory, “Fransııa-Qa­zaqstan” parlamenttik dostyq tobynyń tóraǵasy E. de Monteskıý; “Gazprom” AAQ-tyń basqarma tóraǵasy A.Mıller; “Chevron” korporasııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy – bas atqarýshy dırektory D.Raılı; “Eni S.p.A” konserniniń prezıdenti P.Skaronı; ekonomıka salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty R.Mandell (1999) men E.Felps (2006) jáne basqalar boldy. Memleket basshysy jyl ishinde О́zbek­stannyń, Túrkimenstannyń, Reseıdiń, Ázir­baıjannyń, Izraıldiń, Fransııanyń prezı­dentterimen, AQSh-tyń vıse-prezıdentimen, Italııanyń, Úndistannyń premer-mınıstr­lerimen jáne basqalarmen telefon arqyly kelisimder júrgizdi. Qazaqstan Prezıdentine Lıvannyń, Grekııa­nyń, Vetnamnyń, Bolgarııanyń, Aýǵanstannyń, Malaızııanyń, Ońtústik Koreıanyń, Norvegııanyń, Nıderlandynyń, Kanadanyń, Latvııanyń, Bel­gııa­nyń, Fransııanyń, Fınlıandııanyń, Moń­ǵo­lııa­nyń jáne Grýzııanyń elshileri senim gramotalaryn tapsyrdy. N.Á.Nazarbaev Qazaqstanda akkredıttelgen sheteldik dıplomatııalyq korpýspen jeltoqsannyń sońynda ótken dástúrli kezdesýde 60 dıplo­ma­tııa­lyq mekemeniń 53-i jańa elordamyzda jumys istep jatqanyn qanaǵattanýshylyqpen atap ótti. *  *  * 2009 jyldaǵy eldiń damýyn jáne onyń Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaevtyń qyzmetin qorytyndylaı kele, Elbasynyń Táýelsizdiktiń jarııalanýynyń 18 jyldyǵyna oraı ótken saltanatty jıyndaǵy sózin keltirgim keledi. Bul sózder Qazaqstannyń búgingi jetistikterin barynsha aıǵaqtaıdy: “Endi, mine, 18 jyl boıyna kún saıyn, saǵat saıyn biz jańa Qazaqstandy – armanymyz ben úmitimizdegi mem­le­ketti jasaı otyryp, óz josparlarymyzdy júzege asyryp kelemiz. Biz Qazaqstannyń memlekettiligin nyǵaıttyq, halyq birligin saqtap qaldyq, qarysh­tap jańǵyrtý strategııasyn iske asyrdyq, qazirgi zamanǵy naryqtyq ekonomıkany jasadyq. Biz kópvektorly syrtqy saıasattyń negizin qaladyq, yqpaldasýdy – osy sózdiń eń keń maǵynasynda – memleket basymdyqtarynyń biri retinde jarııa ettik. Táýelsizdigimizdiń jetistikteriniń eń bastysy – Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi boldy. Bul – bizdiń ortaq eńbegimizge berilgen taǵy bir asa joǵary baǵa. Qazaq halqy ǵasyrlar boıyndaǵy tarıhynda qazirgideı deńgeıde álem qaýymdastyǵynyń nazaryn ózine aýdaryp kórgen emes. Qazaqstan derbes memleket retinde paıda bolǵan kezden bastap ol eshqashan osyndaı joǵary dárejege qol jetkizip kórgen emes. Bizdiń asqan ıgi jetistigimizdiń ózi osynda”. Mahmut QASYMBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy.