Dıversant

Daıyndyq

Buǵan deıin Tóleýhan, aldymen 1969 jyly Almatydaǵy Shet tilder ıns­tıtýtynyń aǵylshyn fakýltetin bitir­gen soń, Memlekettik qaýipsizdik ko­mı­tetiniń joldaýymen Mınsk qa­la­syn­daǵy barlaý­shylar mektebine oqýǵa jiberildi. Al 1974 jyly, joǵaryda aıt­qanymyzdaı, Máskeý túbindegi Bala­shıhada ornalasqan MQK Joǵary mektebiniń dıversanttar daıyndaıtyn bóliminde tııanaqty daıarlyqtan ótti. Oqý barysynda Tóleýhan Kavkazda, Týla qalasynda arnaıy urys taktıkalaryn, topografııa isin úırenip, barlaý qyzmeti men partızandyq kúres tájirıbelerin jınaqtap, jarylǵysh zattar jáne ártúrli qarýlardyń túrlerin qoldaný, ushaqtan parashıýtpen sekirý jáne qolma-qol urys jattyǵýlaryn ıgerip, taý­ly jerlerdegi arnaıy operasııalardy oryndaý sııaqty nebir synaqtardan ótti. Sodan ony alda «Altaı» jedel tobynyń quramynda Aýǵanstan kútip turǵan edi.

Al odan da árirek sheginis jasasaq, Tóleýhan 1961-1964 jyldary áskerı paryzyn sonaý Kalınıngrad qalasyndaǵy Instenbýrg dıvızııasynyń 79-shy gvar­dııa­lyq motoatqyshtar polkinde áskerı barlaýshy bolyp ótkeredi. Basshylyq tarapynan 18 ret marapat alady. Biraq so­nyń ishinde, Neman ózeninen BTR-60P kóligimen nátıjeli ótkeni úshin, KSRO Qorǵanys mınıstri, ataqty marshal Malınovskııden alǵan alǵys hatyn erekshe tutady. Onyń sebebi de bar. Bul Boqajanovtar áýletinde marshal Malınovskııden alynǵan úshinshi marapat edi. Ákesi Qadyr Boqajanov 1943 jyly Dnepr ózeninen ótý kezinde kórsetken erligi úshin Malınovskııdiń qolynan «Jaýyngerlik Qyzyl tý» ordenin alsa, 1945 jyly japon-keńes soǵysynda taǵy da sol marshal Malınovskıı atasy Mámı Boqajanovtyń keýdesine «Jaýyngerlik erligi úshin» medalin taǵady. Mine, marshal Malınovskııdiń marapatynyń osyndaı tarıhy bar.

Jalpy, qazirgi kúni jaýlasqandardyń maıdan dalasynda bir-birine qarsy turyp, aıqasý dáýreni ótip barady deıdi. Kókten bildirmeı tóndiretin, jeti qat jer astynan da, teńizdiń tereńinen de oıran salyp shyǵatyn oqtumsyqpen tesken taýdyń arǵy jaǵyndaǵyny qas-qaǵymda jaryp jiberetin zaman týdy. Onan da zory – jaýlasqan eldiń ishine jansyz enip, qarýsyz maıdan júrgizý. Sóıtip, dittegen maqsatqa qol jetkizý. Qazir «gıbrıdtik soǵys» dep júrmiz ǵoı. Mundaı amaldan kezindegi alyp ımperııa bolǵan KSRO-da qaǵys qalmady, MQK basshylyǵy sol kezde-aq joǵaryda aıtylǵan astyrtyn aılaly kúres júrgizý tásilderi kerek ekenin jaqsy túsindi. Bul oraıda ol kezde KSRO MQK quramynda osy maqsattaǵy arnaıy oqý bólimshelerin qurý ıdeıasy ábden pisip-jetilgen de bolatyn.

 Sóıtip, ótkennen sabaq alǵan, sonyń ishinde Karıb daǵdarysy da áser etken KSRO men MQK basshylyǵy barlaýdyń tyń tásiline kóshti. Soǵys kezinde jaý tylynda oıdaǵydaı áreket etetin salany odan ári damytýǵa kúsh saldy. Bi­raq osy jaý tylynda áreket etýi úshin qu­­rylǵan arnaıy baǵyttaǵy bólimshe je­tekshileri men olardyń orynbasarlaryn jete daıyndaýdyń qalys qalǵanyn bildi. Osy kemshilikti dereý túzeý úshin alǵashqyda neshe túrli baǵyttar qaraldy. Máselen, sol kezde Lenıngrad nemese Al­matyda ornalasqan erekshe maqsattaǵy mamandandyrylǵan brıgadanyń bir polki negizinde arnaıy kýrstar ashý kózdeldi. Keıinnen ony MQK oqý ornynyń biri retinde qurý da josparlandy. Áıtpese, tipti olardy jeke dara bólip shyǵaryp, syrtqy barlaý organyna bermekshi de boldy. Aqyry aqyldasa kele, KSRO MQK tóraǵasynyń birinshi orynbasary armııa generaly Semen Svıgýnnyń usynysyna toqtaldy. Ol sol kezde syrtqy barlaýdyń kýratory bolatyn. 1969 jyly 19 naýryzda MQK-niń arnaıy kýrsyn qurý týraly KSRO Mınıstrler Keńesiniń qaýlysyna qol qoıyldy. Sóıtip, jaý tylynda jan aıamaı qupııa amaldar jasaıtyn arnaıy topty daıyndaý ortalyǵy ózindik qal­yp­tasqan oqý bazasy bar, jatyn orny men oqy­týshylyq quramy jetkilikti Jo­ǵa­ry mekteptiń janynan, ıaǵnı MQK bas oqý ornynda ashyldy. Onyń qupııa aty qys­qasha OQJK (KÝOS) – ofıserlik qu­ra­mdy jetildirý kýrsy dep ataldy.

Aýǵanstan

Al Aýǵan soǵysy bastalysymen Keńes Odaǵynyń basshylyǵy maıdan betalysynyń múlde ózgergenin bildi. Modjahedter turaqty áskermen ashyq shaıqastan góri partızandyq amalmen aıqasqandy ozyq tásil etip aldy. Olardyń bul aıla-tásiline qarsy kúreste ońtaıly quraldarmen jáne tıimdi amaldarmen áreket etý kerek boldy. Sondyqtan, jo­ǵa­ryda atalǵan  ofıserlik quramdy je­til­­dirý kýrsynan ótken sardarlar sapynan quralǵan «Kaskad» sekildi arnaıy ba­ǵyttaǵy erekshe jasaqtalǵan toptar iske kiristi. Onyń quramynda joǵaryda atal­ǵan oqý ornynan daıyndyqtan ótken bar­laýshylar ǵana bolatyn.

1980 jyly 11 shildede KSRO MQK tóraǵasy Iý.Andropov Aýǵanstanǵa «Kaskad» arnaıy baǵyttaǵy jasaǵyn ji­­be­rý týraly sheshim qabyldady. «Kas­kadqa» aýǵandyqtarǵa jergilikti jer­ler­de qaýipsizdik organdaryn qurý­ǵa kó­mek kórsetý, modjahedterge qarsy je­­del-agentýralyq jumystardy uıym­das­­tyrý, qarsylyq kórsetken aýǵandyq re­­jimniń bitispes jaýlaryna qarsy ar­na­ıy sharalardy uıymdastyrý, júze­ge asyrý jáne t.b. mindetter kirdi. Al­ǵash­­qyda top sapynda 77 adam boldy. Keıin onyń sany bir myń adamǵa de­ı­in tolyqtyryldy. Osylaısha 1980-1984 jyldary Aýǵanstanda  «Kaskad», «Kaskad-2», «Kaskad-3», «Kaskad-4» jáne «Omega» atty arnaıy baǵyttaǵy jasaq­tal­­ǵan toptar birtindep áreket etti.

«Kaskadtyń» quramynda Qazaqstanda jasaqtalǵan «Altaı» otrıady da boldy. Otrıad Qapshaǵaıdaǵy áýe desanty bazasynda jasaqtaldy. Onda myńǵa tarta laıyqty áskerı desantshylar bar edi. Soǵan qaramastan, olardyń arasynda da qatań tańdaý júrgizildi. Osy rezervtegi 900 adamnyń ishinen minezi ornyqty, dene kúshi mol, qaıraty tasyǵan, moraldyq-psıhologııalyq jaǵynan us­tam­­dylyǵy joǵary adamdar daralandy. Sóı­tip, myń­daǵan desantshylar arasynan elý desantshy ǵana iriktelip alyndy. Bular 10-12 adamnan ár topqa bólindi. Arasynda barlaýshy Tóleýhan Boqajanov ta eleýsiz ǵana óz mindetin oıdaǵydaı atqaryp júr­di. «Bizdiń Aýǵanstanǵa barǵan basqa áskerı qyzmettiń ofıserlerinen aıyrmashylyǵymyz – ol jaqta qatardaǵy jaý­ynger retinde boldyq. Meniń áskerı shenim maıor bolǵanymen, kıimimde esh­qandaı aıyrý belgileri bolǵan joq. Tár­tip solaı. Biz negizinen barlaý ju­mystarymen aınalystyq», deıdi Tóleýhan Boqajanov.

Shatqaldaǵy shaıqas

Iá, sol bir qıyn-qystaý kezeńde Aýǵanstannyń Gaznı aımaǵynda tynyshtyq joq edi. Eldi mekenderdegi halyqty jer­gi­­likti bıliktiń úndeýine úgitteý ońaı­ǵa túsken joq. Biraq ortalyqtan alys jat­­­­qan qyshlaqtardaǵy adamdarǵa qa­laı da, qaıtkende de bir jaqsylyqtyń bo­la­tyn­dyǵyn túsindirý, uqtyrý qajet edi. Sol boıynsha túrli sharalar da júr­gi­zi­letin. So­dan kóp kúttirmeı-aq Gaznı pro­vın­sııa­sy gýbernatorynan kezekti ótinish túsedi. Alys bir qyshlaqtardaǵy tur­­­ǵyn­darǵa eki júzdeı úgitshi baryp, na­sı­­hat ju­mystaryn júrgizý kerek eken. Bul kez 1980 jyldyń qazan aıy edi. Eki júz adam az emes. Olardyń baryp, kelý qaý­ip­sizdigin saqtaýǵa mol kúsh te kerek. Son­­dyqtan asa jaýapty mindetti oryndaı ala­­tyn adamdar irikteledi. Tańdaý birden bar­laýshy T.Boqajanovtyń tobyna túsedi. Onyń qaramaǵynda on eki adam boldy.

Sodan 1 BTR jáne 1 júk kóliginen turatyn Tóleýhan Boqajanovtyń toby eń shetki qyshlaqtarǵa halyqtyq bılik ornatýǵa baratyn 200-den astam belsendiler mingen jıyrma kólikten turatyn kerýendi dushmandardan qorǵaý úshin bastap shyǵady. Taýly aımaqty betke alǵan kerýen shubatylyp keledi. Onyń basynda «Altaı» otrıadynyń júk mashınasy, odan keıin saýytty kólik – BTR kele jatyr. Joǵary órlegen saıyn taý shatqaly taryla tústi. «Osy bir tustan aman ótsek, arǵy jaǵynda el bar ǵoı», dep oılady bir nársege mazasyzdanǵan T.Boqajanov.

Tájirıbeli barlaýshynyń mazasyzdyq tanytýy beker emes edi. Bul aımaqtaǵy ár shatqal arasyndaǵy qyldyryqtaı ótkel ajal aýyzy sekildi kórinetin. Mundaı joldarmen júrgen birde-bir áskerı kerýen modjahetterdiń tasadan tarpa bas salǵan soqqysynan aman qalǵan emes. Árıne, bas-aıaǵy tas-túıin túıilgen áskerı kerýen bolsa, bir sári. Beıbit azamattar mingen kólikterdiń ubap-shubaǵany kóz­ge túspeı qalýy múmkin emes. Qansha jer­den aldyn ala barlaý jasalǵanymen «jaý joq deme, jar astynda» degendeı, dush­man­dardyń myna múlgigen shatqaldyń ár ta­synyń artynda buǵyp jatpasyna kim ke­pildik bere alady deısiz. Sony oılaǵan Boqajanov alda ketip bara jatqan áskerı júk kóligine de, shatqaldyń jym-jyrt túnere tóngen bıigine de kóz júgirtýmen boldy.

Bizdi kórdińder me degendeı, tizile tartylǵan kerýen shatqaldyń eń tar ótkeline jaqyndady. Bul tusta bir ǵana baǵyt bar: tek alǵa jyljý. Osydan ótse, ótkeldiń tarlyǵy ǵana emes, dema­la­tyn aýa da molaıyp, japan dúnıe ke­ńeıip salatyndaı kórinedi. Biraq ke­rýen­degi adamdardyń birazyna taǵdyr ony jazbaǵan eken. Quz basynan jarq-jurq etip atylǵan otty qarýlardyń úni qu­laqty tundyryp jiberdi. Áp-sátte as­pan aınalyp, qara jer tóńkerilgendeı dú­nıeniń astan-kesteńi shyqty. Úzdiksiz atylǵan oqtan aldaǵy júk kóligi toqtap qaldy. Ol shatqaldyń tar tusyn bitep tastady. Kerýen tuzaqqa túskendeı turyp qaldy. Tap osylaı tura berse, ashyq nysanadaǵy bular túgeldeı oqqa ushady. Ne isteý kerek?

Árıne, keńestik áskerıler de qarap qalǵan joq. Olar osyndaı árekettiń bolý múmkindigin aldyn ala eskergen edi. Sondyqtan, dushmandar qaı kezde, qalaı shabýyldasa da qarsylyq qana kórsetip qoımaı, tapsyrmany aıaǵyna deıin oryndaýy tıis. Sol úshin qoldaǵy bar qarýdy paıdalanyp,  jaýǵa toıtarys berýge kóshti. Biraq ashyqta jatyp jasyrynǵan jaýǵa qansha qarsylyq kórsetkenimen, jaǵdaıdyń sońy nemen tynary belgili boldy. Sony sezgen barlaýshy T.Boqajanov BTR-dan tysqa shyǵady. Oq jańbyrsha tógilip turǵan sekildi. Ol sol boraǵan oqqa qaramaı janushyra júgire jóneldi. Aınalasynda jarylyp jatqan jarylǵysh zattardyń áserinen taban astyndaǵy jer oıylyp jatqandaı kórindi. Sonda da qaýip-qaterge qaramastan alda toqtap turǵan júk kóligine jetti. Onyń esigin ashsa, júrgizýshi qan-josa bo­lyp essiz jatyr eken. Almatylyq sar­bazǵa oq basynan tıgen. Dereý ony ıy­ǵyna kóterip aldy da, qaıyra BTR-ǵa jú­gire basyp jetip, marqumnyń denesin ish­tegi sarbazdarǵa berdi. Sosyn qaıtadan júk kóligine qustaı ushty. Boraǵan oq ózine týra tımese de, qolyn, aıaǵyn tilip ketip jatyr. Aqyry júk kóligine qaıta jetti. Kabınaǵa atylyp enip, rýldi qo­lyna us­taǵanda oq taǵy jaýyp sala berdi. Tik otyryp kólikti júrgizý múm­kin emes. Jan­taıyp jatqan kúıi júk kóli­gin orny­nan julqı qozǵaltty. Sol ek­pin­men shat­qaldan da shyqty-aý. Jol ashyl­ǵan soń qal­ǵan kólikter de qaýipti aı­maq­tan aman shyqty. Osylaısha maıor T.Boqajanovtyń erliginiń arqasynda eki júzden astam sarbaz aman qaldy.

«Biz bir qyshlaqqa kelip bekingenbiz, dushmandar túni boıy atqylap shyqty. Ertesinde keri qaıtý úshin bazadan kómek suraý kerek boldy. Baılanysqa ashyq mátinmen shyǵýǵa bolmaıdy, rasııany jaý tyńdaýy múmkin. Sondyqtan, bazadaǵy áriptesim Nagrad Sáıkenovke (qarýlas dos, ardager-barlaýshy Nagrad Qasenuly Sáıkenov osy jyly aqpan aıynda qaıtys boldy) qazaq tilinde qysqasha bir ǵana sóz aıttym. Ol meni birden túsinip, kómek jiberdi. Artynan, men tosqaýyldan shyǵarǵan kólikti qarasaq, túgel shuryq-tesik, 26 jerinen oq tesipti. Aǵylshynnyń iri kalıbrli vıntovkasymen atqylaǵan eken. Kerýenge tosqaýyl qoıyp, shabýyl jasaǵan bandanyń basshysy sol aımaqtaǵy modjahedterdiń belgili komandıri, Keńes Armııasynyń Bas shtaby akademııasyn bitirgen maıor Saıd Jagran ekenin bildik. Ol kezde KSRO jylyna kóptegen aýǵandyq ofıserlerdi oqytyp shyǵaratyn. Sondyqtan, bular dala urystaryna óte sheber boldy», dep áńgimesin jalǵastyrdy Tóleýhan Boqajanov. 

Tutqynnyń da kómegi bar

 Barlaý kezinde de, shaıqas kezinde de qarsy jaqtyń talaı adamy qolǵa túsedi. Biraq soǵys kezindegi eń utqyr da paıdaly qadam – tutqyndy tıisti maqsatqa saı paıdalana bilý. Bir joly Tóleýhan Boqajanov toby bir aýǵandyq tutqyndy qolǵa túsirdi. Sóılese kele, onyń keńester saıasatyn qol­daıtyny da belgili boldy. Kezinde Amınniń saıasatyna qarsy bolǵan toptan eken. Aıtýyna qaraǵanda, dushmandar ja­ǵyna eriksiz ótken. «Shýravılerdi» qol­daı­tynyn, kómektesýge daıyn ekenin aıtyp, shybyn janyn saqtaýdy surady. Jaraıdy, kóreıik dedi barlaýshylar.

Al barlaýshylardyń qolyndaǵy má­li­met boıynsha álgi tutqyn turatyn qysh­laq­t­yń mańaıynda banda músheleriniń ty­ǵylyp júrgeni belgili. Olardy aý­ǵan­dyq tutqynnyń bes saýsaqtaı bile­tini de sózsiz. Eger ol shyn nıetimen kómekteskisi keletini ras bolsa, solardy kórsetip be­retini de anyq qoı. Tut­qyn buǵan birden kelisti. Sodan álgi qyshlaqtyń búkil tur­ǵyn­dary alańqaıǵa shyǵarylyp, on adam­nan sapqa turǵyzyldy. Barlaýshylar ko­mandıri BTR-diń ústine shyǵyp alyp jaı­ǵasty da, bir aıaǵyn lıýkten ishke sal­byratyp qoıdy, al tutqyn saýytty kó­liktiń ishinde kózge túspeı otyrdy. Bi­raq ol kózdeýish qural arqyly jınalǵan tur­ǵyndardy túgel kórip, kimniń kim eke­nin anyq aıyra aldy.

On-onnan sapqa turǵandardyń janyna BTR-men jaqyndaǵan komandır, turǵyndardy sanaı jóneldi. Sol kezde, mysaly, «3» degen sanda tutqyn joǵaryda otyrǵan komandırdiń aıaǵyn tartyp qalsa, ol barlaýshylarǵa sol aýǵandyqtyń banda múshesi ekenin bildirgeni. Bandylardy osylaısha anyqtaýdyń tásili tutqynǵa aldyn ala túsindirilip qoıylǵan. Sondyqtan, ol ózi tanıtyn kánigi qandybalaq bandylardy kórsetip berdi. Barlaýshylar olardy bólek shyǵaryp, alyp ketti. Osylaısha onshaqty banda, sonymen qatar, olardyń basshylary da lezde anyqtaldy. Keıin jaýap alý kezinde ustalǵandardyń bar­ly­ǵynyń kinási dáleldenip, ony ózderi de moıyndady. «Al álgi tutqyndy keıin taǵy da bir-eki ret solaı paıdalandyq, artynan jasyryn túrde Pákistanǵa oqýǵa ketýine kómektestik», deıdi barlaýshy.

Shymshyq soısa da, qasapshy soısyn

«Aýǵanstanǵa óz erikterińizben suranyp bardyńyzdar ma? Qoryqpadyńyzdar ma?» dep suraıdy keıde menen jastar. Eshkimniń soǵysqa qulshynyp baramyn degenine senbeımin, eń durysy, árıne, soǵystyń bolmaǵany ǵoı. О́z Otanyńa shabýyl jasalyp jatsa, áńgime basqa. Sondyqtan, Aýǵanstanǵa ózim ótinip bardym dep aıta almaımyn. Degenmen, bizdi qaıda jiberse de daıyn edik qoı. Al Aýǵanstanǵa barǵanda men 40 jastaǵy ofısermin. Otbasym bar, sondyqtan on oılanyp, san tolǵanasyń. Biraq bizdi sondaı soǵysqa aldyn ala arnaıy daıyndap, barlyq ázirlikten, bolýy yqtımal jaǵdaılardan ótkizdi ǵoı. Demek, eger arnaıy daıyndyqtan ótken biz sııaqty «dıversanttar» barmasa, onda kim barady? Qoryqpaıtyn adam bolmaıdy, qorqynyshqa jeńiletin adam bolady, qorqynyshty jeńetin adam bolady», deıdi áńgime arasynda barlaýshy.

Aýǵanstannan oralǵanda, ekinshi dú­nıe­­júzilik soǵysqa basynan aıaǵyna deı­in qatysqan ákem menen: «Shynymen de urystarǵa qatystyń ba, soǵysta ne se­zin­diń?», dep surady. Men shynymdy aıttym. «Soǵys – bul qorqynysh jáne onda eshqandaı romantıka men batyrlar joq» degen meniń jaýabym ákeme unady. «Iá, balam, sen shyn soǵysty kórgen ekensiń», dedi ol.

«Naýqasqa kúrdeli ota jasaý kezinde hırýrg birneshe kılo salmaq tastaıdy eken. Hokkeıshiler oıyn kezinde, jel­aıaq­tar marafonǵa shyqqanda, akterler spek­­takl kezinde salmaq joǵaltady deı­di... Ras shyǵar. Barlaýshylar da jo­ǵal­­tady, biraq ony kılomen ólsheı al­maı­syń. Psıhologııalyq jaǵdaı júı­ke­ge, júrekke aýyr salmaq túsiredi. Barlaý ope­rasııasyna barar kezde ala jipten attaý­ǵa tıisti sekildisiń, al shyn negizinde se­kildi emes, attaýyń kerek. Alaıda, adam­ger­shilik turǵydan odan attaýǵa bolmaıdy. Bir­aq sen attaısyń, óıtkeni tapsyrmany ory­ndaýyń kerek. Aýǵanstannan (onda biz áskerı-barlaý operasııalaryn iske asyrdyq) keıingi qyzmet etken jyl­dary men tek tır men oqý-jattyǵý po­lıgonynan basqa jerde qarý atyp kór­mep­pin. Qyzmet baby boıynsha shetelde júr­gende eshkimnen qashqan emespin, jú­rip kele jatqan po­ıyzdan sekirip, kóp qabatty úıge órmelegen joqpyn. Aý­ǵanstannan keı­in, basqa elderde qan­shama ret bolǵanda meniń júgimniń ishind­e ótkir zattan tek us­tara ǵana boldy. Eshqandaı qarý-jaraq bol­mady. Eń qyzyǵy – qarýdyń bizdiń ju­mys­ta asa qajettiliginiń joqtyǵy», deıdi áńgimesin aıaqtaǵan ardager barlaýshy.

Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»