TULǴALAR TUǴYRǴA QONATYN BOLDY

Qazaq handyǵynyń negizin sal­ǵan Kereı men Jánibek handardyń es­kertkishteri tóńiregindegi daý-damaıǵa núkte qoıyldy. Arnaıy qurylǵan komıssııa bul eskertkish­terdi “túr-kelbeti qazaqqa kel­meı­di”, “ishi keýek, sapasy nashar” de­gen negizben Astana kóshelerine qoıýǵa óz ruqsatyn bermegen bola­tyn. О́tken jyldyń aıaǵynda kóte­rilgen bul másele sheshimin jyl basynda tapqan sekildi. Jaqynda Astana qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń basshy­ly­ǵymen qazaq handyǵynyń negizin sa­lýshy Kereı men Jánibek handar­dyń jáne aqyn Abaı Qunan­baıuly­nyń eskertkishteriniń es­kızderine qatysty respýblıkalyq ashyq kon­kýrstyń qorytyndysyn jarııalaýǵa arnalǵan qazylar alqasynyń oty­ry­sy bolyp ótti. Konkýrsqa belgilengen merzimde 30 ju­mys kelip túsken. Handardyń beınesine qatysty 10 jumys kelip tússe, Abaıdyń eskert­kish-moný­men­tin jasaýǵa ynta bil­dir­gender sany — 20. Bir aıta ketetin jáıt, konkýrsqa qatysýshylar aldy­na ulttyq batyrlarymyz, qazaq han­dyǵynyń, memlekettiliktiń negizin qalaǵan Kereı men Jánibek han­dardyń beınesin arhıtektýralyq-kórkemdik qalypta júzege asyrý mindeti qoıylyp, aldyńǵy quıyl­ǵan músinderdiń “jolyn qushpas” úshin bul joly jumystarǵa qoıyl­ǵan talap kúsheıtildi. Atap aıtsaq, qazaq han­darynyń beınelerinde etnografııa­lyq naqtylyq, olar ómir súrgen ke­zeń beınesi kıingen kıimderinen kórinis tabýǵa tıisti. Eskız-jobalar bolashaqta Astanada turǵyzylyp jatqan eń ádemi ǵı­marattardyń biri “Han shatyrdyń” janyndaǵy parkte tuǵyrǵa qonbaq. Osyǵan baılanysty sol aımaqtaǵy qala qurylysy jáne tehnıkalyq esepterdi negizge ala otyryp ja­salý tıistigi basa aıtyldy. Bir top qalalyq máslıhat depý­tat­tary jáne qoǵam, mádenıet qaı­rat­kerleriniń Astana qalasy­nyń ákimi atyna jazǵan ashyq ha­tynda ultymyzdyń birtýar aqyny, danysh­pan hakim Abaıǵa jańa eskertkish quıylyp, ony qalanyń eski orta­lyǵyndaǵy kórnekti jerge turǵyzý týraly usynys jasalǵan bolatyn. Osyǵan oraı jańadan quıylatyn Abaı eskertkishin Beı­bitshilik kóshesi men Abaı dańǵy­lynyń qıyly­syn­da­ǵy Týrızm jáne sport mınıstrliginiń ǵımara­tynyń aldyna qoıylýy kerek degen sheshim qabyldandy. Respýblıkalyq konkýrs qory­tyn­dysy boıynsha Kereı men Jánibek handardyń beınesin beı­neleýde astanalyq Rınat Ábenovtiń jumysy eń jaqsy eskız-ıdeıa dep tanyldy. Almatylyq Edige Rahma­dıev — ekinshi,  Toqtar Ermekov, Baqytjan Ábishev, Esken Sergebaev úshinshi oryn­ǵa ıe boldy. Baqyt­jan Ábishev jáne Esken Sergebaev Abaı eskert­ki­shine de óz jobalaryn usynyp, ol jumystar 2-oryn aldy. Al Abaı es­kertkishine tapsyrylǵan 20 jumys ishi­nen almatylyq Bolat Dosjanov­tyń jumysy eń úzdik eskız-ıdeıa atan­sa, Nurlan Dalbaı, Qaırat Su­ranshy jáne qaraǵan­dy­lyq Erlan Ǵaımoldınge 3-oryn buıyrdy. Jeńimpazdar aqshalaı syılyqtarmen marapattaldy. Bekitilgen úzdik eskız-ıdeıalar negizinde avtorlar tarıh, etno­grafııa, antropologııa salasyndaǵy sarapshy mamandardyń eskertpe­le­ri men keńes­terine súıene otyryp eskertkish jo­basyn jasamaq. Joba Astana qalalyq ákimdiginiń janyn­daǵy arhıtektýra­lyq-kórkemdik keńestiń jáne qazylar alqasynyń otyrysynda taǵy da sa­raptamadan ótedi. Eskertkishter joba­synyń sońǵy núktesin zańǵa sáıkes Má­de­nıet jáne aqparat mınıstrliginiń Monýment jáne eskertkishter jó­nin­degi memlekettik komıssııasy qoıady. Iаǵnı, eldik pen erliktiń ny­shandary ispettes osynaý tul­ǵalar eskertkish­terin Astanamyz­dyń kórik­ti jerle­rinen kóretin kún alys emes. Venera TÚGELBAI. MAHABBAT JAS-KÁRINI TAŃDAMAIDY Áıgili fransýz akteri Jerar Depardeniń elimizge kelip, kún shýaǵyna shomylǵan ońtústik óńirde (Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túlkibas aýdany) táýelsiz “Tańarys” kınostýdııasy túsirip jatqan “Kesh mahabbat” atty kar­tı­nada basty keıipkerlerdiń birin somdaǵanynan kınosúıer qaýym qulaǵ­dar. Qysqasy, atalmysh fılm bıylǵy jyldyń kózaıymy bolǵaly tur. Jańa lenta montajdalyp bitkenshe bizder mega-juldyzdyń qatysýymen ótken túsirilý alańyndaǵy erekshe ahýaldy baıandaı turýdy jón kórdik. Keshe ǵana tórtkúl dúnıe tanı bermeıtin elimizge búgin aıaǵynyń astyna altyn tósep te keltire almaıtyn kıno alyptary qazaqstandyq jobalarǵa qatysyp jatqany, qalaı desek te aıta-aıta júrerlikteı oqıǵa. Deparde myrza “Eýrazııa” kınofes­tıva­li­niń aıasynda alǵash ret Qazaqstanǵa 2007 jyly joly túsip, otandyq kınematografııaǵa qyzy­ǵý­shylyq tanytqanda, bul qadirli qonaqtyń kóńil jyqpas sózindeı kóringen. Alaıda, bul­talaqtap sóıleýdi bilmeıtin, ataq pen baı­lyqtyń býynan múlde ada fransýz akteri sol joly shynynda da aǵynan aqtaryl­ǵan eken. – Jerar Depardege qansha tólegenimizdi tipti suramaı-aq qoıyńyz. Eger ony Batys kıno­stýdııalary shaqyrsa, bizdiń kartınamyz­dyń tolyq bıýdjeti bolatyn – jarty mıllıon dollar gono­rar suraǵan bolar edi. Onyń agent­­terine habar­la­syp, “Kesh mahabbatta” oınaýǵa usynys bildir­geni­mizde, olar qarjy kólemin azdaý aıtqan. Biraq, biz­diń ondaı gonorar tóleýge de shamamyz kelmeı­tin edi. Degenmen, Depardege ssenarıı una­ǵany son­shalyqty, bul saýda­la­satyn jáıt emestigin aıtyp, bizdiń jaǵdaıy­myz­ǵa kóndi, – deı­di “Tańa­rys” kıno­s­týdııasynyń bas dırektory Sergeı Ázimov. Sonymen fransýz akterin eliktirgen qandaı ssenarıı edi? Aýyldyń qart zeınetkeri Qaltaı (Nurjuman Yqtymbaev) kempirinen aıyrylyp, qamkóńil bolyp qalady. Oǵan jany ashyǵan nemis dosy Gera (Jerar Deparde) men Satybaldy dosy (Bolat Qalymbetov) jalǵyzsyrap júrgen Qaltaı shalǵa “qalyńdyq” izdeýge kirisedi. Atal­mysh fılm­de Reseı kınosańlaqtary – Na­talıa Aryn­basarova men Natalıa Gvoz­dıko­va bar ekendigin aıta ketý kerek. Eki aktrı­sa da Qaltaı­ǵa kempir bolýǵa laıyqty kandıdatýralar. Kınematografııadaǵy jańalyqtardan qulaǵ­dar bolyp júretin halaıyq Bolat Qalymbetov­tiń byltyr ǵana rejısser Sábıt Qurman­bekov­tiń “Seker” fılminde óz qaǵıdasymen ómir súretin qıqar ákeniń rólin sátti somdaǵa­nyn biledi. Sol sııaqty “Kesh mahabbat” kartı­na­syn túsirýdi de “Tańarys” stýdııasy rejıs­ser Sábıt Qurman­bekovke senip tapsyr­ǵanyn aıta ketelik. – Men bul kartı­nany qyrǵyz rejıs­seri Ahtan Aryn-Ký­bat­pen birigip jasaýym kerek edi. Biraq, onyń óz jobalaryna oraı ýaqytymyz úılespeı, jalǵyz ózim jumys is­teýge týra keldi. Pro­dıý­ser maǵan “Kesh mahab­batty” túsirýge usy­nys jasaǵanda oı­lan­baı kelissem de, júre­gimniń túbinde bul jaýapkershiliktiń úde­si­­nen shyǵa alamyn ba degen qorqynysh ta, ýaıym da boldy. Alaı­­da, osy kartınadaǵy juldyz­dyń deń­geıinde jumys isteýdiń sáti qaıta tús­peıtindigin de túısin­dim. Deparde birinshi kúni-aq barlyq qaý­pimdi seıiltip jiberdi. Qarapaıym, kóńildi, kópshil minezimen tú­sirý alańynda tamasha ahýal ornatty, – deıdi rejısser Sábıt Qur­manbekov. Jerar óz kásibiniń has sheberi ekendigin qazaq­standyq, reseı­lik áriptesteri, túsirý toby bir aýyz­dan tánti bolyp moıyndaıdy. “Ustaǵa oń-soly bir” degendeı, álem kórer­menderin sırek talantymen tabyndyrǵan kınometri týraly túrli pikirlerdiń bári bir jerge toǵy­satyn­dyǵyn baıqaısyń. – Onyń qolynan kel­­meı­tini joq sııaqty kórin­di. Eger ssenarıı talap etse ol traktor­dyń da, qıra­ǵan kez kelgen kólik­tiń de róline oty­rady. Dál sol sııaqty bir mınýt ta oılan­baı ushaq­­tyń da shtýrvalyna ıe bola alady. Myna bir sát­ti aıtaıyn. Akter jalań­aıaq ózen­di keship ótý kerek bolatyn. Ol oılanbas­tan, kúzdiń sýy­ǵyna qaramaı, aıaq kıimin sheship, ózendi shal­pyl­datyp óte shyq­ty. Onyń áıelin oına­ǵan aktrısa astaýda otyrǵan Jerar­dyń jonyn ysýǵa bata almaı, júreksinip tur­ǵan-dy. “Men seniń kúıeýiń emespin be. Nege qor­qa­syń?” dep arqasyn bar ynta-yqy­la­sy­men ysýǵa kóndire qoıǵany. Men bárinen de osy kórinis­ten júrek­sinip edim. Túsirý jumys­tarynyń bári dala­ly jerde júrgen­dik­ten, astaýǵa quıatyn sýdy qaı jerge ysyta­ty­ny­myzdy bilmedik. Astaý da aqyr­zamannan qal­ǵan­daı, eski edi. Bul qolaı­syzdyqtan da akter­diń ózi qutqardy. О́zendegi salqyn sýdy astaýǵa shelektep tol­tyrt­qyzdy da, túsirý ju­mystaryn jalǵas­tyryp kettik, – deıdi rejısser. Adamnyń aıtqysy kelgenin ymmen túsine­tin fransýz akterimen til tabysý úshin aýdar­mashy­nyń da aıtar­lyq­taı qajet emes kezderi de bolǵan. De­parde bizdi daýys yrǵaǵynan, ıshara-ymy­myz­dan-aq túsinip otyr­dy. Álemge áıgili akterdiń áriptesteri shy­nyn­da da Jerar­dyń dáp ózimen ju­mys istep jat­qan­daryna senbeı de qalatyn. Son­daı­da ol akterler­diń qolyn alyp, “Bizder – áriptes­termiz” deıdi eken. Birinshi túsirý kúni Depardeden bastap, bári de tol­qydy. Buryn-soń­dy qazaqtyń kıiz úıinde kınoǵa túsip kórmegen fran­­sýz akteriniń oıynyn kórýge kelgen qara­qurym adam onyń shıryǵyp turǵan júıkesin odan ári juqartyp jiberse kerek, ol shyn máninde “ars” ete qaldy, – deıdi Depardeniń dýb­leri alpınıst já­­ne fotograf Vla­dı­mır Týgalev. Bul kartınada qazaqstandyq Tý­ga­levtiń de aıy kút­pegen jerden týǵan. Dýbler re­tin­de asa kúrdeli dúnıe jasaı qoı­masa da, bos ýaqy­tynda óziniń súıik­ti isimen de aına­lysýǵa múmkin­dik al­ǵan Týgalevke álemge áıgili ak­ter­ge dýbler bolý týra­ly usynys tús­­kende bul bireýlerdiń qal­jyńy dep qabyl­dasa kerek. Kıno­stýdııa keńsesi úıi­nen alys bolmaǵan soń, nem keter dep basyn suǵa salady. Sonymen, De­par­dege uqsap týǵan jerlesimizge ol ketken soń jalpy ssenalarǵa qatysý buıyrǵan. Qoly azdap bosaı qalsa baladaı kúlip, aınalasyndaǵylardyń qylyǵyn aınytpaı keltirip, túrtip oınap, qytyqtap ketip, báriniń sharshaǵanyn óz shýaǵymen basatyn akterdiń bolmysyna tánti bolmaý múmkin emes. Naǵyz talantqa ǵana tán nıetpen, ssenarııdi búge-shigesine deıin jattap alatyn Deparde myrzanyń túsirý alańynda aralaspaıtyn sharýasy joq kórinedi. Kadr qalaı qurylǵan, jaryq pen kamera qalaı ornalastyrylǵan, – bul osynyń bárimen isi bar akterdiń kinámshildigi de emes. Bul óz isin bes saý­­saǵyndaı biletin, qol­ǵa alǵan isine jaýap­ker­shi­likpen, jana­shyr­lyqpen qaraıtyn kásip­qoı ak­ter­diń bolmysy dep qabyldaǵan jón bolar. – Deparde meniń kút­kenimnen de asyp tús­­ti. Men kóptegen áı­gi­li óner adamdaryn kór­dim. Olardyń esh­qaı­sysy týraly jaman pikir aıt­qym kelmeıdi. Biraq, áli kúnge deıin Jerar­dan ar­tyq kónbis adamdy kez­­­destirmedim. Jaı ómir­­de erekshe jaǵ­daı men kúı talǵamaıdy. Ese­­sine, ju­mys bary­synda keremet jınaqy ári óte tártipti. Ol bar­lyq jańa nársege degen balalyq qyzyǵý­shy­­ly­ǵyn saqtap qalǵan. Al­ǵash­qy kúni túsirý ju­mys­­taryn aıaqtap bola saly­symen, Deparde Shym­­kenttegi bazarǵa apa­ryp kelýge ótinish bil­dirdi. Bazarǵa keshke, kisi aıaǵy tarqaı basta­ǵanda barǵa­ny­myz durys bolypty. Áıtpese, onyń ónerine tabynatyn­dar bizdi taptap óltirgen­deı eken, – deıdi Ázimov. Qysqasy, bıyl jańa fılm tusaýyn kespek. Sońǵy on jyl ishinde ózi túsken kartınalardyń bir de bireýiniń pre­me­ra­syna qatysýǵa mursha­sy kel­me­gen fransýz ak­teri ústi­miz­degi jyl­dyń kók­te­min­de, múmkin kúzde bolǵaly turǵan tu­saý­ke­se­ri­ne qa­tysýǵa ýáde berip ketipti. “Áýreleńmen” úlken ekranǵa kelip, “Seker” arqyly jas kórermenderdiń júregin selt etkizgen rejısser Sábıt Qurmanbekov óziniń kıno­festıvalderdiń emes, kórermenderdiń kóńiliniń jeteginde ketip bara jatqanyna senimdi. Al jańa fılmniń ssenarııi tipti ámbebap, eskirmeıtin máńgilik mahabbat tarıhy. Naǵyz kórer­menderge arnalǵan kartına túsirýge umtyl­ǵan shyǵarmashylyq top júrekke ájim de tús­peı­tindigin, ámir de júrmeıtindigin pash etkisi keledi. Aınash ESALI, Almaty. Kákimbek SALYQOV: EREIMENTAÝ – EŃSELIM! “Bizdiń tarıh – bul da bir qa­lyń tarıh”, – dep Qadyr aqyn aıt­­qandaı, qazaq halqynyń tarı­hy tym tereńnen, este joq eski zaman­nan tamyr tartady. Júrip ótken joly da, shejire-syry da, tipti, jal­py adamzat órkenıetine qosqan úlesi de esh halyqtan olqy soqpaı­dy. Atap aıtqanda, baba­lary­myz “jelmen birge kóshe bermeı”, sal­ta­natty kent-shahar­lar da turǵyz­ǵan. Tas qoparyp, ken de qazǵan. Ta­laı jurt ústi-basyn teri-tersek­pen bútin­dege­nine máz bolyp júr­gen­de, bastan-aıaq saf altynnan kıim kı­gen. Dál osy aıtyl­ǵan­dar­dy maq­ta­nysh etýge bola ma? Árıne, bolady! О́kinishke qaraı, búgingi kóp­te­gen otandastarymyz, ásirese, beı­qam­daý boı túzep kele jatqan jas urpaq týǵan jurtynyń tap osyn­daı tamasha tarıhyn jete biledi dep aıtý qıyn. Arǵy zamandy bylaı qoıǵanda, “kóp túrki enshi alysyp tarasqandaǵy” qara shańyraqty, ıaǵnı aıaýly ata­jurt­­ty enshilep qalǵan, derbes el retin­de tý kóter­gen dúbirli dáýir ke­zeń­derinen de asa mardymdy málimet bile bermeı­di. Bir sózben aıtqanda, el men jer shejiresin júıe­lep, arda jurty­myz­dyń qat­par-qatpar tarıhyn tany­tý jo­lyn­da biz atqarýǵa tıisti is áli de qyrýar. Osyny oılaǵanda Astana­daǵy “Folıant” baspasynyń “Meniń Otanym – Qazaqstan” se­rııa­sy­men shyǵaratyn ólketaný taqyr­y­byn­daǵy tarıhı-tanymdyq kitap­tary, mine, dál joǵarydaǵy olqy­lyǵymyzdyń ornyn toltyrýǵa súbeli úles bolyp qosylar qundy eńbekter der edik. Serııa aıasynda buǵan deıin ja­ryq kórgen “Ulytaý”, “Oıyl” kitap­­tarymen tanys bolatynmyn. Jýyrda “Ereımentaý” kitaby qoly­­ma tıdi. Ishki mazmuny baı, kór­kem de kelisti bezendirilgen eńbekti paraqtaı otyryp, qasıetti Ereı­mentaý óńiriniń arǵy-bergi tarıhy júıeli kestelengenine kóz jetkizdim. Qadym zamannan syr shertetin tas­taǵy jazba-órnekter, qola dáýiri­niń jádigerleri jáne kóne túrkiler kezeńine baılanysty túıin-paıym­darmen bastalǵan jınaqta óńirdegi jer-sý, rý-taıpa ataýlaryna qatys­ty dáleldi tujyrymdar keltirilipti. Aımaqtyń tylsym tabıǵaty, ań-qusy, ósimdikter álemi jaıly sıpat­tama da Ereımen óńiri týraly oqyrman tanym-túsinigin molaıta túsýge qyzmet etip tur. Eńbekte el qorǵaǵan batyr ba­ba­lar, ásirese, Qanjyǵaly Bógen­baı batyr týraly mol dúnıe bar eken. Bul, árıne, óte oryndy. Batyrdyń óz basynyń erligi, aqylmandyǵy, sózge júıriktigimen birge, atalary men aǵa-inileriniń el tarıhyndaǵy or­ny týraly derekter de kóp syr uqtyr­ǵandaı. Bul baǵyttaǵy ataqty Bapan bı men Saqqulaq bı jónindegi áńgi­me­lerdi súısine oqydym. Kitapta son­daı-aq HH ǵasyrdyń basyndaǵy osy óńirdegi dúbirli oqıǵalar jańǵy­ryǵy da shynaıy beınelenipti. Keshegi keńestik kezeńdegi ólke tarı­hyna qatysty qysqa ári nusqa derek­ter de oryndy qoldanylǵan dep túıdim. “Folıant” baspasynyń “Meniń Otanym – Qazaqstan” serııasy bo­ıyn­sha osyndaı qundy basylymdar shyǵarýdy qolǵa alyp, ár ólke-óńir tarıhyn jańasha órnekteýge um­tylýy – el men jer shejiresin ós­ke­­leń ur­paq sanasyna sińirý, olar­dyń boıyna otansúıgishtik, ultjan­dylyq sekildi tamasha qa­sıetterdi qalyp­tas­tyrý jolyndaǵy barshaǵa ortaq ıgi iske qosylǵan úlken úles. Laıym, tól ta­rı­hy­myzdy jańasha qyrynan ta­ny­tar júıeli de mazmundy týyn­dylar kóbeıe ber­geı. Keshegi E.Bek­mahanov, M.Qo­zy­baev, A.Seıdimbek sııaqty arys­­­tary­myzdyń armany da osy edi ǵoı! Astana.