KО́P QANATTY ǴOSMAN

“Qos qanat qusqa bitken maǵan bitse...” dep ánge qosyp armandaýshy edi-aý qaıran atalarymyz. О́zim qyryq jyldaı jaqsy biletin jaǵattas dos, jamaldy azamat, Aqmola oblystyq tilderdi damytý basqar­masynyń bastyǵy Ǵosman Tóleǵuldy qos qanatty emes, kóp qanatty jandaı kóretinim bar. Onyń qanattary – qaı qııaǵa salsa da kótere samǵatatyn adamı qasıetteri, bilimi men biligi, aqyl-para­saty­nyń mol­dy­ǵy, jan-jaqty týabitti daryndylyǵy der edim. Jetpisinshi jyldardyń basynda Zerendi aýdandyq gazetiniń ataǵy kúlli Kókshetaý oblysy boıynsha dúrkirep turdy, sol kezdegi partııalyq tilmen aıtqanda, “kadrlar ustahanasy” atalyp, zerendilik jýrnalıster basqa aýdandyq gazetterge redaktorlyqqa, oblystyq gazet­ter men oblystyq partııa komıtetin­degi jaýapty qyzmetterge jıirek baryp jatatyn. Tipti, respýblıkalyq Baspa jónindegi memkom tóraǵasynyń tikeleı kómekshisi bolyp ketkenderi de bar. Sol tustaǵy oryssha gazettegi beldi jýrna­lısi­miz Ǵ.Tóleǵuldy da birese aýdandyq kom­somol komıteti, birese aýpartkom attaı qalap alyp ketip, ol bolsa, “At aınalyp qazyǵyn tabady” degendeı, kóńili súıgen jýrnalıstikke báribir qoımastan qaıtyp oralatyn. Áýelde orys tildige balap onsha juǵy­sa qoımaǵan Ǵosmanymyz jaqynyraq bilise kele, baıqasam, qazaqshańyzdyń túbin túsirip, bulbulsha saıraıdy eken. Ázili ádemi, qaljyńy qazaqy. Ashyq-jarqyn minezimen orys jigitteri arasyn­da da keýdesin bıik ustap, jaryǵyn sha­shyp, jarqyrap-jaınap júrgenine bizdiń de aıyzymyz qanyp, mereıimiz ósip oty­ra­tyn. Jýrnalıstıkadaǵy ulaǵatty usta­zy­myz, mysal janrynda ózindik orny bar jazýshy, redaktorymyz Baımurat aǵa Aznabaev bas bolyp Zerendi kóliniń qara­ǵaı­ly jynys jaǵasyndaǵy “Orman­shy úıinde” árbir 5 mamyrda Jýrnalıs­ter kúnin máre-sáre atap ótkende, Ǵosman Tóle­ǵululynyń dombyramen án de sala­tyn, kúı de shertetin ónerin kórip, ishim odan saıyn jylı túsken-di. Biraq ol men oılaǵannan áldeqaıda tereńirek bolyp shyqty. О́leń jazady eken. Qazaqtyń ádebıetinen de, tarıhynan da habary mol. Aýdandyq qazaqsha gazette apta saıyn ádebıet betin berip júrgen men Ǵ.Tóle­ǵul­dyń óleńderin surap alyp jarııa­laıyn. Onymen qoımaı, áńgime de jazady eken. “Kónebaı synyqshy” degen áńgimesi Kókshetaýdyń oblystyq gazetiniń báıge­sin ıemdengeni esimde. Bir-eki áńgimesi keıinirek “Juldyz” jýrnalynda da jarııa­landy. Jer-jerde halqymyzdyń aıtys óneri qaıtadan jandanyp-jańǵyra bastaǵan jyldarda “Qazaqstannyń 40 jyldyǵy” keńsharynda partkom hatshysy bolyp júrgen Ǵosekeń partııa qyzmetkerimin dep bálsinbeı, úkili dombyrasyn qolǵa alyp, aıtysker aqyn retinde de belsenip shyq­ty. Aýdanda oza shaýyp, oblysta úsh-tórt márte júldeger tanylyp, respýb­lıka­myz­ǵa tanymal Baıanǵalı Álimjanov, Qudaı­berli Myrzabekov syndy aıtys jampoz­dary­men úzeńgi qaǵystyra jyr tolǵady, sóıtip, qazaǵy azdaý Zerendi men Kókshe­taýda ulttyq mádenıettiń órken jaıýyna jeke basynyń úlgisimen de dem-tynys berdi. Birjan sal men Aqan seriniń ónerin jalǵaǵan sol bir serilik dáýrenniń belgi­sin­deı, Kóbeı Seıdehanov qol qoıǵan Qazaqstan aqyn-jyrshylar odaǵynyń №88 múshelik bıleti bizdiń uqypty dosy­myzdyń jeke arhıvinde áli saqtaýly tur. Úkili dombyra degennen shyǵady-aý, keıin bildik qoı, dombyra Ǵ.Tóleǵuldyń bala jasynan bergi jan serigi eken. Onyń júregindegi názik ıirimderdi tanytar bir ǵajap jaǵdaıdy aıta ketsek, 1969-1971 jyldary Reseıdiń Gorkıı (qazirgi Nıj­nıı Novgorod) jáne Abakan qalalarynda áskerı boryshyn óteı júrip týǵan el-jurtyn saǵynǵan jas jigit óz qolymen oıyp shaýyp, áp-ádemi dombyra jasap alady. Qazaǵynyń ánderin aıtyp, qara­kóz­derdi mańaıyna úıirip, saǵynysh maýqyn solaı basady. Qarap otyrsaq, bul da kez kelgenniń qolynan kele beretin is emes-aý. Kezinde Aqan seri talaı at shal­dyryp, ánge bólegen eski Sáberli, jańa­sha Áljan áli kúnge deıin qaımaǵy buzylmaǵan qazaq aýyly. Sodan da bolar, ákesi Tóleǵul altynshy synyptan keıin balasynyń “bolashaǵyn oılap”, qolty­ǵyna qosymsha qanat baılamaqshy bolyp orys mektebine aýystyrsa da, talapty jetkin óziniń negizgi qanaty – qazaq tilin joǵaltpady. Túptep kelgende, onyń baǵyn ashqan da óziniń ana tili. О́mir Ǵosmandy erte eseıtti. Mektepti bitire sala ózi unatyp túsken Shoqan Ýálı­hanov atyndaǵy Kókshetaý pedagogı­ka­lyq ınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetindegi oqýyn ekinshi kýrsta úzýge týra kelgen. О́ıtkeni, ákesi qaıtys bol­ǵan, aǵasy áskerge ketken. Anasy aýylda jalǵyz qalyp edi. Eti tiri bozbala bozbas­tanbaı eńbekke aralasty. Áýelde trak­tor­shy, sosyn baǵanalardyń basyna órmelep baılanys monteri boldy. Týǵan aýylyna radıo, telefon jelisin tartýǵa qatysty. О́stip júrip ómir kórdi, tájirıbe toqydy. Tehnıkaǵa áli kúnge deıin qumar dosy­myz­dyń sondaǵy úsh aıaqty “Ij-Iýpıter” motosıklimen Zerendiniń taý-tasyn shar­laı­tynymyz da, keńshardyń kartobyn terisýge dýmandatyp baratynymyz da ózinshe bir dáýren eken. Shaǵalaly aýyl sharýashy­ly­ǵy tehnıkýmynda syrttaı oqyp júr­gende bolashaq jary, bul kúnde tátti nemere-jıenderin súıgizip otyrǵan eki qyz, bir ulynyń anasy Kúlzaǵılamen tanysty. Sondaǵy aýdandyq gazet ujy­my Zerendiden Áljan aýylyna Ǵosman Tóle­ǵululynyń úılený toıyna júk máshı­ne­simen baryp, aıly túnde áýelete án shyr­qap qaıtqanymyz áste esten keter me. Sonyń aldynda Petıa Fıdchen­kony úılendirgenbiz. Ǵ.Tóleǵuldan keıingi kezek bizge kelgen. Orysshadan eshkimge de ońaılyqpen des bermes dosymnyń baǵyn ashqan qazaq tili deýimizdiń sebebi de joq emes. 1991 jyly Kompartııa qular shaqta partkom hatshysy Tóleǵulov joldasty jebeýshi qanatymen kóterip alyp bólim meńgerý­shi­­lik qyzmetin usynǵan ózge emes, oblys­tyq qazaq tildi “Kókshetaý” gazeti bola­tyn. Osydan bastap onyń daryn-qabileti barlyq qyrynan jarqyrap kórine bastady. Uıymdas­tyrý­shylyq deısiz be-aý. Shyǵarmashylyq deısiz be-aý. Qaısy­synan bolsyn qamshy salǵyzbady. Budan keıingi jıyrma jyldyq eńbek joly oblys kólemindegi jaýapty qyzmettermen tikeleı baılanysty. Al 2004 jyldyń sáýirinen dál búgingi tańǵa deıin oblys­tyq tilderdi damytý basqarmasyn asa bir baıyptylyqpen basqaryp keledi. Álbette, biz qazaq tildi “Kókshetaý” gazeti Ǵosman Tóleǵululyn kóterdi degen sózdi áste de mansap turǵysynan aıtyp turǵan joqpyz. “Kókshetaý” onyń azamat­tyq tolysý, shyǵarmashylyq darynyn ashý baspaldaqtaryna jol ashty. Eń bastysy sol, bıliktiń bir shetinde júrgen ol halqynyń kádesine jaraı bildi, ulttyń murat-múddesine qarlyǵash qanatymen sý tamyzǵandaı septesýden jazbady. Ásirese egemendik­tiń alǵashqy jyldarynda til maıdanyn­da orys tildiler deıtinderdiń ókilderi­men tolyp jatqan máseleler boıynsha talaı-talaı pikirtalastar men aıtys-tartystardy bastan ótkerdi. Minezi or­nyq­ty, bilimi tereń, ómirlik tájirıbesi baı, parasaty mol Ǵ.Tóleǵul sondaı syndarly shaqtarda ustanymyna berik boldy, óziniń nanym-kózqarasyn qor­ǵaýda tabandy kúreskerlikpen qatar, jan dúnıesiniń zor mádenıetin de tanytty. Osy rette bizdiń dosymyz týraly qarsy maıdannyń qas-qabaǵyn bilý artyq bolmas edi. Kókshetaýda shyǵatyn táýelsiz “Kýrs” gazetinde belgili jazý­shy, pýblı­sıst Vıktor Tereshýk bylaı dep jazdy: “...Tilder problemasy jónin­de basty qarsylastar oblystyq tilderdi damytý bas­qarmasynyń bastyǵy Ǵosman Tóleǵul­uly jáne men bolyp shyqtyq. Qarsy­lasym, bylaısha aıtqanda, birden shabýyl­ǵa kóship, oblys halqyn memleket­tik tildi úırenýge tezirek ári belsendirek ıkemdeý oraıyndaǵy oı­­laryn ortaǵa saldy. Men bolsam aıdan anyq nárseni joqqa shyǵarmaı, áıtken­men, osy qar­bala­sta orys tiliniń shetke qaǵylmaýyn izerledim. Sol pikirtalas birneshe saǵatqa sozyldy. Keıinnen gazet betinde jalǵas­ty. Pikirtalas erkin, ashyq, tartysqa toly, tipti, keı retterde qytymyr, qatańyraq bolsa da, oǵan qatysýdan óz basym shynaıy lázzat aldym. Máseleniń mańyzdylyǵynan ǵana emes. Onyń taǵy bir sebebi sol, qarsylasymnyń ánsheıin syqıǵan sheneýnik emes, óz isine adal beril­gen, óresi bıik kásipqoı ekenin bir­den sezindim. Oı órbitýshi asa mádenıetti, zııaly adam edi. Pikirtalastyń eń bir shıelenisken tus­tarynyń ózinde de qarsy­lasym sabyrly, baısaldy qalpynan jańylmady, birde-bir namysqa tıerlik aýyr sóz aıtpady. Ol tek baltalasa buzylmas “temir” dálelderdi keltirdi de otyrdy. Sonysymen bárimizdi ustam­dylyqqa, mádenıetimizdiń úlken salasy – til týraly aıtysqanda úlken mádenıet­tilikke shaqyrǵandaı boldy. Shynyn aıtqanda, osy pikirtalasty jáne sondaǵy qarsylasymdy áli kúnge deıin bir jyly sezimmen eske alamyn. Sol jekpe-jekten keıin Ǵosman Tóleǵululy ekeýmiz jolyqqan saıyn qushaqtasyp amandaspaı ótken jerimiz joq. Mundaı úlken júrekti adammen basqasha bolýy múmkin de emes”. Mine, ıdeıalyq qarsylasy bolǵan orys azamatynyń bizdiń dosqa bergen baǵasy. О́zin memlekettik qyzmettegi qazaq ultynyń ókili retinde ózgelerge syılata bilýi, halqynyń múddesin kózdegen óz pikirimen sanastyrýy, uıatqa qaldyrmas bıik óreden kórinýi Ǵ.Tóleǵuldyń qaı deńgeıdegi qaıratker úshin de úlgi bolarlyq ónegesi der edik. Jáne de osyndaı jáıt­ter­diń bári Ǵosman Tóleǵululynyń mem­le­ket­tik qyzmettegi sheneýnik shek­penine áste syımas qaıratkerlik tulǵasy men azamattyq bitim-bolmysyn ajarlan­dyryp, aıshyqtaı túsetindeı. “Mádenıet qaıratkeri” jáne “Qazaq tiliniń jana­shyry” tósbelgilerimen marapat­talýy osy sózimizdiń jáne bir aıǵaǵy. Maqalamyzdyń sońyna qaraı sary maıdaı saqtap otyrǵan taǵy bir jaıǵa keler bolsaq, Alashtyń alyp jazýshysy Muhtar Maǵaýın: “Alys Kókshetaýda jat­qan zııaly azamat Ǵosman...” dep iltıfaty­na alypty. Talaby qatty, talǵampaz Muhańnyń aýzynan sırek shyǵatyn lebiz. Tipti, aýyzsha da emes, shyǵarmalar jınaǵynyń 11 tomynyń 431-betinde tasqa basyp turyp aıtqan. Ataqty jazýshynyń alǵysyna Ǵosman Tóleǵul­uly eldi eleń etkizgen “Qazaq tarıhynyń álippesi” kitabyn orys tiline tamasha tárjimelep shyqqany úshin bólenip edi. Qazaqsha qanyq boıaýdy, astarly da ajarly maǵynany oryssha aıqyn tańbalap jetkize bilgen tilektes aýdar­mashy óz yqylasymen qudaı berip tabyla ketkenine Muhańnyń meıir­lene qýanǵanyna sol kezde ol kisiniń qasynda “Juldyz” jýrnalynda júrgen ózimiz de kýá bolǵanbyz. Qanshama jaýapty qyzmetter atqara júrgendegi Ǵ. Tóleǵuldyń bir dara qasıeti – shyǵarmashylyqtan bir sátke qol úzgen emes. Qazaqsha, oryssha birdeı jazady. Bul kúnge deıin qazaqshadan orysshaǵa aýdarǵan úlkendi-kishili onnan asa, orysshadan qazaqshaǵa qotarǵan bes kitaby jaryq kórdi. Redaktorlyq etken, qurastyrǵan kitaptarynyń birqanshalyǵy da biraz syrdan habardar etkendeı. Ol kimderdi aýdardy desek, Memlekettik syılyqtyń laýreattary Qoıshyǵara Salǵarauly, Álibek Asqar, Dúkenbaı Dosjan esim­deri­niń aldan shyǵýynyń ózi-aq eńbektiń tolym­dylyǵyn tanytqandaı. Sonymen birge, kókshetaýlyq qalamger, marqum Nurmuhanbet Ysqaqovtyń “Kene­sary hannyń joryqty joldarymen” atty óte qundy tarıhı-tanymdyq kitabyn orys­shalaý­y da onyń ulttyq rýhqa adaldyǵyn jáne bir pash etkendeı. “Áli jetken alyp ta jyǵady, shalyp ta jyǵady” degendeı, álemdik aqyl-oı alyp­taryn qazaqsha sóıletti. Bulardyń ishinde orys ǵalymy K.Sıolkovskıı, aǵylshyn fılosofy B.Rassel, álemdik marqasqalar Robert Oýen, Karl Klaýze­vıs, Artýr Shopen­gaýer bar. “Álemdik saıasattaný anto­logııasynyń” segizinshi tomyn muzdaı qyp aýdaryp bergeni úshin Ǵosmanǵa belgili baspager aǵamyz, talǵam-talaby Muhtar Maǵaýınnen artyq bolmasa, kem emes Nurmahan Orazbektiń de rızashylyǵy mol kórindi. Ǵ.Tóleǵul aıtady: “Jalpy, orys tiline aýdarýdaǵy basty maqsatym – egemendiktiń alǵashqy jyldarynda qaýlap jaryq kóre bastaǵan qazaq tarıhyn, onyń buǵan deıin beımálim bolyp kelgen asa kóp aqtańdaq­taryn, qazaqı ór rýhty tóltýma mádenıetti kórsetetin tamasha kitaptardy orys tildi oqyrmanǵa jetkizý boldy. Muny ómirlik muratyma bala­dym”. Olaı bolsa, bizdiń dosymyz mura­tyna jetti dep esepteımiz. 1991 jyly Kókshetaýda Abylaı hannyń 280 jyldyǵy ótkizileıin dep jatqanda osynaý uly tulǵa týraly kórnek­ti tarıhshy Ramazan Súleı­menovtiń kólem­di eńbegin orys tiline tezinen tárjimelep, oblystyq “Stepnoı maıak” gazetiniń tabany kúrekteı on nómiri­ne jarııalatyp edi. Osylaı bastalǵan ómir­lik murattyń bas­taý-bulaǵy birte-birte keńeıe bergen. 2008 jylǵy qarashanyń sońǵy kúnderinde “Egemen Qazaqstanda” Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaevtyń “Elbasy” atty aıtýly maqalasy jaryq kórdi. Kelesi kúni “Kazah­stanskaıa pravda” dúısenbige qara­mastan arnaıy nómir shy­ǵa­ryp, jańaǵy maqala­nyń orysshasyn “Lıd­er nasıı” degen atpen úlken eki bet etip berdi. Osyny sonaý Kókshetaýda oty­ryp uzaqty kún orysshaǵa aýdaryp, Astana­ǵa “elektron­dy poshtamen” jetkizip bergen de Ǵosman Tóleǵululy bolatyn. Abylaı hannan tartyp, Kenesary hanǵa jalǵaǵan, odan qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyn adaqtaı kelip, búgingi el Prezıdentiniń tolaǵaı eńbegin orys tildi oqyrmanǵa jarqyratyp jetkizýge septesken, bizdiń ǵana emes, “Egemen Qazaq­stannyń” da abzal dosy, ti­lek­tesi Ǵ.Tóleǵuldy óziniń osyndaı ómir­sheń qanattary bıik murat­taryna samǵata bergeı. Qorǵanbek AMANJOL.