Zııaly qaýymdy teatrdan kórgim keledi

Fransýzdyń áıgili jazýshysy Vıktor Gıýgo óz zamanynda únemi teatrǵa baryp turady eken. Sonda teatrǵa kórermenniń jartysy spektakl dep kelse, kelesi bóligi Gıýgony kórý úshin keledi-mys. Ondaı úrdis HH ǵasyrdyń orta sheninde qazaq teatr mádenıetinde de keńinen qalyptasty. Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Sábıt Muqanov, Ǵabıden Mustafın, Ábdilda Tájibaev, Sáken Júnisov, Áljappar Ábishev syndy dramatýrgııa dúldúlderi jańa qoıylym bolsa, únemi teatrdyń tórinen tabyldy. Spektakldi talqylap, qyzý pikirtalasty jandandyryp, óner taǵdyryna beıjaı qaramaıtyndyqtaryn solaı bil­dirip-kórsetisipti. Qarapaıym oqyr­man, kórermen súıikti qalamger-jazýshylarymen teatrda júzdesetin bolǵan. Buǵan bir ǵana mysal: 1940 jyly rejısser Asqar Toqpanov sah­nalaǵan «Abaı» tragedııasynyń tańdalyp alynyp, úlken sahnaǵa jol tartqanǵa deıingi aralyqtaǵy ár detal-shtrıhine deıin beıjaı qaramaǵan Muhtar Áýezovtiń úlken janashyrlyǵy dálel bola alady. Sonyń nátıjesinde qoıylym óz jemisin berdi. «Abaı» – óz dáýiriniń uly oqıǵasy boldy. Qyzý pikirtalas pen jańalyqtyń ózegine aınaldy. Sóıtip, kórermendi qyzyqtyrdy. Kópshilik teatrǵa qaraı aǵyldy. Keıinirek bul dástúrdi belgili teat­r synshysy Áshirbek Syǵaı jalǵady. Qasyna jubaıyn ertip, alshań basyp kórermen zalyna engende, teatr dúr silkingendeı bolýshy edi. Tulǵanyń teatr­ǵa kirip-shyǵýynyń ózi úlken tárbıe bolatyn. Qazir de teatrdaǵy sol bir tektiliktiń ushqynyn sezinip qalamyn ba dep, ár premera saıyn, elimizdiń ózge qalalaryn aıtpaǵanda, jolym jıi túsetin Astana men Almaty teatrlarynyń kórermen zalyn bir sholyp ótemin. Biraq, qara kórsetip qalar zııalylarymyz neken-saıaq. Arnaıy shaqyrý qaǵazyn jiberip jatsań da, selt ete qoıatyny az. О́te az! ...Osydan biraz ýaqyt buryn eli­mizde uıymdastyrylatyn jaqsy bir festıvalda jaqsy bir synshy aǵamyzben sóılesip qaldyq. Sáıkestik pe, kezdeısoqtyq pa, bilmedim. Biraq, dál sol festıvalda kileń zamanaýı tól dramatýrgterimizdiń pesalary sahnalandy. Sondaǵy bir tańǵalǵanym – bizdiń dramatýrg, qalamgerler bir-biriniń qoıylymyn tamashalamaıtyn kórinedi. Árqaısysy óziniń pesasy negizinde sahnalanǵan spektaklge kelip, tóbe kórsetip ketedi. Qalǵan qoıylymnyń deńgeıi, zamandastarynyń qalam qarymy óz shyǵarmashylyǵyna qatyssyzdaı, beıtarap qalýdy jón sanaıtyn jazýshylar kóp. Teatr men zııaly qaýym arasynda rýhanı-shyǵarmashylyq baılanys joqtyń qasy. О́ziniń jaqsy aralasatyn dos, tanysynyń qoıylymynda kórinip, kóz qýantyp ketetini bolmasa, qalǵan ýaqytta beıtarap. Teatr, avtor, kórermen arasynda osyndaı jansyz qarym-qatynas júrip jatyr, ókinishke qaraı. «Sen bilesiń be, jylyna qansha dra­matýrgııalyq shyǵarma ómirge kele­tinin? Biraq, jarq ete qalǵany, jańa­lyq týdyrǵany az. «Dramatýrgııa jazylmaıdy» dep kóz jasymyzdy kól qylamyz sosyn. Onyń birden-bir sebebi – ózimshildigimizde. Búgin­gi qalamgerlerdiń ishki egosy basym. О́zinen basqa bıikti kórgisi, moıyndaǵysy kelmeıdi. Kim nemen tynystap jatqanyn bilýge qulyqsyz. Qarapaıym teatrǵa kelip, qoıylym tamashalap, búgingi kórermenniń nege qyzyǵatynyn, nemen tynystaıtynyn zerttep, saraptaýda tym enjar. Osydan keıin zaman dertin dóp basar ótkir shyǵarma qaıdan týsyn?! Sosyn amalsyz Shekspır men Molerdi jaǵalaımyz. Saldary – búgingi dramatýrgııanyń kejegesin keıin tartyp tur» dep ja­ýap berdi synshy aǵamyz bul jaǵdaıǵa. Ábden múmkin! Eger teatrdan alystaý salada júr­­sem, bálkim, qarsy dáıekterimdi de tizbelep shyǵar ma edim. Biraq, óz kózimmen kórip júrgen jaıttar bolǵan­nan keıin, túıtkildiń tórkinin synshy aǵamyzdyń jaýabymen baılanystyrdym. Qısyn bar sebebi. Al men qazaq qoǵamynyń zııaly qaýymyn teatrdan kórgim kele­di. Eshqandaı shaqyrýsyz, eshbir sebep­siz, kórermen zalynyń tórinen jolyqtyrsam deımin. Arǵysy – danyshpan Gıýgo, bergisi – uly Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov salǵan sony úrdistiń úzilmegenin qalaımyn. Bul – teatrdyń shyǵarmashylyq atmosferasyna úlken salmaq berer edi. Kórermender de burynǵydaı nemquraıly emes, ózin rýhanı tárbıelep, ishteı daıyndyqpen keler edi. Jaı ǵana qoıylym tamashalap qaıtpaı, erteń ańyz ǵyp aıtar tarıhı sáttiń atmosferasyn túzip, irgetasyn qalar edik bárimiz sóıtip. «Teatr – tár­bıeniń kilti» desek, sol tárbıeni Siz ben biz – bárimiz birlese túzetinimizdi esten shyǵarmasaq deımiz. Teatrǵa kelip, ishki áleminde uly tóńkeris jasap, tolqyp, tolǵanyp qaıtar kórermenderimiz kóbeıip jatsa, qanekı!?

Nazerke JUMABAI,

ónertaný ǵylymdarynyń magıstri