Iá, durys, durys aıtasyz... myna ómirde kereksiz adamdy taýyp berińizshi, kánekeı! Jer basyp júrgen pendeniń barlyǵy ózin qoǵamǵa kerekti sezinedi. Sezingeni bylaı tursyn, “dúnıege kirpish bop qalanǵandyǵyna” ishteı masattanady, osynaý tolymdy pikir ony ún-túnsiz asqaraly murattarǵa jeteleıdi. Jigerlendiredi, jazataıym taıyp jyǵylǵan tusta da ústi-basyn qaqqyshtap, ornynan qumbyl turyp ketýge tyrysady...
Aıtty aıtpady, qoǵamnyń qym-qıǵash qubylystary men burylystarynda kez kelgen sharýany tabanda sheship tastaıtyndaı qudiret-kúshiń bolmasa da ózińdi kerek adamǵa baǵalaǵanyń qandaı jaqsy! Kerek adam! Bul ózi kózińdi baqyraıtyp qoıyp kún saıyn seniń atyńa baǵyshtala bermeıtin uǵym. Sırek, bálkim aıtylmaýy da múmkin. Bul tustaǵy basty “kózdir” ishki túısigiń, kerek adam retinde ishteı rýhanı túleýiń, osy arqyly ilgeri qaraı tynymsyz izdenýiń, adamı bolmystyń bıik shyńyna kóterilip alyp, endi sodan alasarmaýdyń amalyn oılap, ózińdi sát saıyn jańa qyryńnan ashýǵa talpynýyń... Já, qyzdy-qyzdymen “kirispeniń” ózin biraz qıyrǵa súıreledik-aý! Endi negizgi taqyrymyzǵa kósheıik. Osynsha taýsyla sóıleıtindeı biz sóz etkeli otyrǵan Mahań, Mahanbetáli Izmahanov ta kókten salbyrap túse salǵan hám erekshe jaratylǵan pende emes, jalpaq tilmen aıtqanda ol da ózimiz sekildi qarapaıym ǵana “qudaıdyń quly”. О́zimiz sekildi teńiz jaǵalaýyndaǵy qumdy ólkeniń bir qıyrynda onjyldyq taýysqan, odan ári árbir bozbalanyń keýdesin tepkilegen arman-pyraǵyna minip, arý qala – Almatyǵa attanǵan. Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń mehanıka fakýltetine túsip, bes jyldan keıin dál ózimiz sekildi tabaqtaı dıplomymen týǵan aýylyna oralǵan. Áńgime aýyl degennen shyǵady-aý, ana bir jyldary alasapyran ýaqyttyń baldyr-batpaǵyna kómilip, áldekimderdiń áýeıine erip, qalaǵa barǵannyń aldynan aı jarylqap, kún týatyndaı... altyn besik aýylymyzdyń aırandaı uıyǵan bereke-birligin sál báseńsitip alǵanymyzdy nesine jasyraıyq. Tolyqtaı tógip almasaq ta soǵan para-par qaraýlyq jasadyq jáne aıdyń-kúnniń amanynda ol berekesizdikti de óz qolymyzben jasadyq. Endi sol shalaǵaılyǵymyzdyń aǵattyǵyn ańǵaryp, oqý bitirgen dıplomdy jastarymyzdy “aýylǵa baryńdar, aýyldy túletińder” dep tus-tustan úgittep jatyrmyz. Artynyń qaıyryn bersin, áıteýir. Jas maman aýyl úshin sol kezdiń ózinde de tosyn kúsh edi ǵoı, solarmen birge aýylǵa jaımashýaq lep te ere keletin. Aýyldyń qara shańdaǵyna kómilip, “qudaı qaı jaǵynan berer eken” dep qoldarynan anaý aıtqandaı túbirli ózgeris kele qoımasa da, keleshekten úmitti júretinder qur qııaldyń kemesinen yldym-jyldym túse salyp, bosańsyǵan boılaryn tez arada tiktep úlgeretin. Quryp ketkende jas mamannyń júris-turysyna elikteıtin. Aýyldaǵylarǵa qaraǵanda olardyń sesi kádimgideı bir buryshqa “tyǵyp-aq” tastaıtyn. Oı, dáýren-aı deseńshi, jetpisinshi jyldardyń basynda Semeı oblysyndaǵy shubartaýlyq qoı ósirýshi komsomol-jastar brıgadalarynyń abyroı-ataǵy dúrildep-aq turǵan. “Prıaral” ujymsharyndaǵy shashyrańqy sharýashylyq julqynyp kelgen jas mamanǵa qaıdan unaı qoısyn. Mahanbetáli de qumdy ólkege ózinshe ózgerister engizgisi keledi, óziniń ınstıtýt qabyrǵasynan alǵan bilimin tájirıbe júzinde dáleldegisi keledi... Osy tusqa kishkene shtrıhtyń óz-ózinen suranyp turǵandyǵyn qarańyz! Izmahanovtyń Aral óńirindegi alǵashqy qadamy sátti bastaldy. Joly boldy. Aqylshy aǵalarynyń alaqan tabyn sezindi. Ol odan keıinde de talaı-talaı qyzmetterdiń qyzyǵy men shyjyǵyn bir adamdaı tatyp kórgen. Almaty joǵary partııa mektebin támamdady, Almaty qalasyndaǵy irgeli aýdannyń ónerkásip-transport bólimin basqardy, qalalyq partııa komıtetinde de anaý-mynaýdyń túsine kire bermeıtin mártebeli qyzmettiń qulaǵynda otyrdy. Jańadan uıymdasyp jatqan respýblıkalyq memlekettik múlik jónindegi komıtette basqarma bastyǵy, “Qyzmet” aksıonerlik kompanııasynyń vıse-prezıdenti, Qazaqstan Azamattyq partııasynyń tóraǵasy, “Qazposhtanyń” departament dırektory... Osylardy nege sanamaladyq deseńshi, ıá nesine sanamaladyq?! Ol alǵash ret kerek adam ekendigin sol qııan shettegi aýylda júrgende uǵyndy. Keýde tusyn bir qushaq qushtarlyq jeli kernedi. Qolynan kelgenshe tóńiregin tosyn tirshilik aýanymen tynystatýǵa tyrysty. Ol qurǵyrdyń aıtýǵa ǵana ońaı ekendigin de sol sátte túsindi. Qatyp-semip qalǵan qaǵıdalardyń qabyrǵasyn qaqyratý qaıdan ońaı bola qoısyn. “Tovarly-sút kompleksi” degen termındi de aýyl tirshiligine alǵash engizgen Izmahanov edi. Sıyr saýý úderisin tolyqtaı mehanıkalandyrdy. Nesin jasyrady, bul jańalyqqa Zeńgibaba tuqymynan góri kóbirek alańdaǵan, kóbirek kúmán keltirgen óz aǵaıyndary edi. Atamzamannan etekbasty bolǵan úrdisti Mahanbetáliniń bilgishsinip, shikireıip, belsendilik tanytyp, butarlap syndyrmaqshy bolǵany qalaı. Olarǵa eski saryn unaıtyn, solarymen-aq “ashtan ólip, kóshten qalyp” jatqan joq-ty. Sıyrdy qolmen saýý ol úshin eskiliktiń sarqynshaǵy edi, saýynshylardyń da “barmaq basty, kóz qysty” tirshilikterin syrttaı baıqap júrdi. Adam temir emes qoı, sharshaıdy, ári-beriden soń bir tústi qımyl-áreket jalyqtyrady, sosyn kádimgi qazaqbaıshylyqqa kóshedi de “osyǵan qarap qalǵan ne bar, ne qylar deısinmen” jartylaı saýylǵan sıyrdy jeliden bosatyp jibere salady. Basqasy basqa ol kezde únemshilik máselesi kún tártibine qatań qoıylatyn. Izmahanov alǵan betinen qaıtpady, bireýlerdiń unatqan-unatpaǵandyǵyna da kóńil aýdarmady. Bilikti maman retinde mehanıkalyq ádispen sıyr saýýdy tabandylyqpen jolǵa qoıdy. Jo-joq, birtindep bastama óz nátıjesin bere bastaǵandaı ma qalaı? О́nimdilik taban astynan ilgeri jyljyp sala berdi. Saýynshy jeńgeleri de “Bizdiń qolymyzdy uzartqan, qaınym-aý, amanbysyń?!” dep anadaıdan kúle amandasatyn dárejege jetti. Onyń syrtynda úsh birdeı shopandar brıgadasy da týra osy aýdanda Izmahanovtyń izdenimpazdyǵynyń arqasynda dúnıege kelgen-di. Bul jańalyqtan aldymen aýdan, sosyn oblys jurtshylyǵy túgeldeı qulaqtandy. “Tájirıbe almasaıyq” dep kórshi aýdandaǵylar aǵylyp kele bastady. “Bizge taptyrmaıtyn kerek adam boldyń-aý, aınalaıyn!” dep ujymshar basshylyǵy da baıaǵy “bilmestikterin” taban asty umytyp, Mahanbetálini tóńirektedi. Tóńirektegenderi bylaı tursyn keıbir túıindi máselelerdi Izmahanovpen birigip sheshkendi júrekterimen qalady, oıǵa-qyrǵa shapqylap júrgen jas mamandy izdeıtinderdiń arasy da barǵan saıyn kóbeıe tústi. Ońtaıly tirshilik, keýdeni jel kerneıtindeı-aq jaǵdaı, onyń qýanyshty áserlerin qaıtip jambasyna basyp jata alady. Jata almady, “men kerek adammyn” dep jarııaǵa jar salyp aıqaılamasa da budan keıingi ómirlik órleý baspaldaqtaryn oısha kóz aldyna elestetti. Keıin sheginý degendi atamańyz, osy abyroı-bedeli-aq ony talaı qıyrlarǵa súıreler. Ujymshardyń komsomol uıymynyń hatshysy, aýdan jastarynyń jetekshisi. Odaqtyq, respýblıkalyq jastar quryltaılaryna áldeneshe márte delegat bolyp qatysty. Elmen aralasty, alqaly ortaǵa shyǵyp, oı-pikirin ashyq aıtty. О́mir Mahanbetálini ósirdi, oǵan Izmahanov ta qaryz bolyp qalǵan joq. Az ýaqyttyń bederinde aýdan, oblys basshylyǵynyń senimderine ıe boldy. “Ie boldy” degenniń de aıasy keń edi, sol senimderdiń ón boıynda jas jigittiń alymdylyǵy men shalymdylyǵy, bastaǵan isiniń bir nátıjesin kórmeıinshe tynym kórmeıtin ójettigi, asqan jaýapkershiligi, uıymdastyrýshylyq qabileti jáne adamdarmen tez arada til tabysa alatyn elgezektigi jan-dúnıesinde janartaýdaı burq-sarq qaınap jatty. Kóz ilespeıtin shapshań ýaqyt aralyǵynda Izmahanov satylap ósýdiń ózindik úlgisin kórsetti. Jetpisinshi jyldardyń aıaq tusynda Qyzylorda oblystyq partııa uıymynyń joldamasymen Almaty joǵary partııa mektebine qabyldandy. Ol kezde bul shyndyǵynda da ómirlik úlken mektep-ti. О́zinen sózi uzyn qazekeń jeke basyna kók tıyn paıdasy bolmasa-daǵy mundaı “múmkindikti” qalt jiberer me? “Osy jigitti órge súıreleıtin bir jerde úlken kókesi otyr-aý!” dep negizsiz, betaldy dolbar jasady, araǵa shı júgirtkisi keldi. Aqyr aıaǵynda munyń barlyǵy dalaǵa ketken aramter boldy da shyqty, Mahanbetáliniń úlken jerdegi tireýshi-aǵasyn taba almady. Onyń ber jaǵynda oǵan bálendeı kóńil aýdarǵan Izmahanov ta joq-ty. Partııa mektebinde oqyp júrgen tusta Frýnze aýdanynyń aǵymdaǵy partııalyq-uıymdastyrý jumystaryna bilek sybana kiristi. Almaty qalalyq partııa komıtetiniń kadrlyq rezervinde turdy. Mektep bitirerde Ortalyq komıtettiń sheshimimen Lenın aýdanynda qyzmetke qaldyryldy. Nusqaýshydan ónerkásip-transport bóliminiń meńgerýshiligine deıin ósti. Qalalyq partııa komıtetine qyzmetke aýysqanda da ózine etene tanys salaǵa basshylyq jasady. Tanys salasy – qym-qıǵash ottyń ortasy bolatyn, poshta baılanysy men telefon júıesinde o kez túgili qazirgi ýaqytta da sheshimin taptyrmaı kele jatqan túıtkilder qanshama. Turǵyndardyń aryz-shaǵymdary da osy salaǵa baılanysty edi. Qalalyq partııa komıtetindegiler ýaqyttyń tapshylyǵyn alǵa tarta ma, álde qulaqtyń tynyshtyǵyn oılaı ma, aryz-shaǵymdar taý bolyp úıilip qalǵan zamatta kóp máseleni ózińiz sheshińizshi dep Izmahanovqa qaraı ysyra salatyn. Mahańnyń týabitti minezi – kezdeısoq kókatty emes, týǵan baýyryna da retsiz daýys kótermeıdi, ornyqty, jaıdary, qashan bolmasyn istiń eki jaqqa da paıdaly sheshilýin oılastyrady. Al shaǵymdanýshylardyń deni qartań kisiler, kópshiligi soǵys ardagerleri, tylda aýyr jumys istegen eńbek maıtalmandary. Qyrsyqqanda bárine birdeı telefon jelisi jete bermeıdi. Qazirgideı kez kelgenniń, balanyń da, shaǵanyń da qaltalarynda qos-qostap júretin qaltafondar qaı-da? Osydan túsinbestik týyndaıdy, júıke juqarady. Adamdar túkke turmaıtyn nársege bola renjisedi. Keıde tipti ómirden túńilýge deıin barady. Ondaı oqıǵalardyń talaıyn kózimen kórdi. Izmahanovtyń partııa komıtetindegi áriptesteri kádimgideı tań qalatyn, edendi tepkilep qarsy kezikkendi shaýyp tastaıtyndaı tuldanyp keletinder Mahańnyń aldyna barsa-aq boldy, álgileriniń bárin umytyp, mıyǵynan kúlip, dúnıege degen kózqarasy ózgerip, jadyrap shyǵa keledi. Al osydan keıin Izmahanovtyń sıqyry bar demeı kórińiz! Mahańdy kezekti eńbek demalysynan qashan oralar eken dep turǵyndardan buryn qyzmettesteri asyǵa kútetin. Mine, osydan keıin Izmahanovtyń kerek adam bolmaǵan jeri qaısy?! Toqsanynshy jyldardyń basynda memlekettik múlik jónindegi komıtet quryldy. Tyń sharýa. Tabıǵaty da tosyn. Memlekettik múlikti jekeshelendirýdiń tehnıkalyq qurylymdaryn, zańdylyq júıesin bir izge túsirý úshin de ómirden kórgen-túıgeni mol tájirıbeli mamandar qajet bolatyn. Uıymdyq-kadr basqarmasynyń bastyǵyna Izmahanovtyń kandıdatýrasy usynyldy. Biraq respýblıka Mınıstrler kabıneti Mahańdy ol jerde de kóp ustamady, bir jyldan asa bergende “Qyzmet” aksıonerlik kompanııasynyń vıse-prezıdenttigine joǵarylatty. Qazaqstan Azamattyq partııasy Almaty qalalyq komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıyndyq, qoǵamdyq bir formasııadan ekinshi formasııaǵa aýysý, el ishindegi eleń-alań kóńil-kúı basshy qyzmettegiler túgili qarapaıym adamdarǵa da ońaı soqqan joq-ty. “Keleshekte qalaı ómir súremiz?” degen eń mańyzdy suraq óz-ózinen julqynyp, birinshi turǵyǵa shyǵa keldi. Al Mahańdar sol baıaǵydaı adamdardyń qalyń ortasynda júrdi. Qara kóbeıtip jaı júrgen joq, táýelsizdiktiń tegeýrindi bir tiregine aınala bildi. Qalalyq máslıhattan el Parlamentine laıyqty kandıdattar usynýdyń qandaı qıyn sharýa ekendigin ózińiz-aq túsine berińiz. Kásiporyndarda, oqý oryndarynda, túrli shyǵarmashylyq uıymdarynda ótip jatatyn san túrli jıyndarǵa qatysyp, utyrly sóıleý, jańbyrdaı jaýatyn suraqtarǵa tolymdy jaýap berý –Mahańdardy da talaı márte synǵa saldy. Biliktilikti, ómirden kórgeni mol tájirıbeni tolyqqandy dáleldeýge týra keldi. Jańa ǵasyr basyndaǵy qoǵamdyq ózgeris, básekelestik, alǵa qaryshtap damyǵan tehnıkalyq ahýal “Qazposhta” aksıonerlik qoǵamyna da san qyrly jaýapkershilik júktedi. Strategııalyq mán-mazmuny ekibastan. Áleýmettik salanyń biraz sharýasy “Qazposhtaǵa” berildi. Tipti zeınetkerlerge zeınetaqy taratýǵa deıin. Inkassatorlyq-kassalyq júıeni jetildirý, arnaýly tasymal, kólik, jyljymaıtyn múlik qurylymdaryn jańa zaman talabyna laıyqtap, solardan tolymdy nátıje shyǵarý, árıne, Izmahanov úshin ońaı bolǵan joq. Poshta baılanysyn dúnıe júzinde tuńǵysh ret ómirge engizgen dańqty jerlesimiz, qypshaq dalasynan qul bop attanyp, Mysyr memleketin jıyrma jylǵa jýyq bılegen Sultan Beıbarys babamyz edi ǵoı. Bireý biletin, bireý bilmeıtin osy derek Mahańa san túrli oı saldy. О́tken dáýir jádigerlerin osy zaman úrdisimen maıdan qyl sýyrǵandaı etip jymdastyra bildi. Jáne sodan keremet lázzat tapqandyǵyn aıtsańyzshy! Mundaı tyń izdenister Izmahanovty odan ári jigerlendirdi. Álgindeı departamentterdiń jumysyn ǵylymı negizde jetildirdi. Sharshaǵan joq, ózgelerdi de sharshatpady. Bir sózben túıindegende, tabandaǵan on jyl boıy ol “Qazposhtanyń” “otymen kirip, kúlimen shyqty”. 2005 jyldan beri aksıonerlik qoǵamnyń kadrlarmen jumys jónindegi departamentiniń dırektory. Osy ýaqyt bederinde alǵan maqtaý-marapattaryn ıneniń kózinen ótkizbegenniń ózinde “Qurmetti baılanysshy”, “Eren eńbegi úshin” medaliniń ıegeri atanǵanynyń ózi nege turady... Tilge ońaı orala ketetin úırenshikti tirkeske salǵanda da ol úlken otbasynyń uıtqysy, Kúljahan jeńgeı ekeýi tórt baladan jeti-segiz nemere súıip otyr. “Qudaıdyń bergeni ǵoı” deıtin táýbeshilikti Mahańnyń aýzynan kún saıyn estýge bolar edi. Munysy óziniń qoǵamǵa da, aınalasyna da, aǵaıyn-baýyrǵa da kerek adam ekendigin odan ári dáleldeı, nyǵarlaı túsetindeı. Bárimiz de kerekpiz! Árdaıym árbirimizdiń júregimizden osy sezim men senim sýymaǵaı! Qýanysh ÁLIMURAT. TYNYSh JÚRE ALMAITYN MUǴALIM Redaksııaǵa etek-jeńi jınaqy, ádemishe kelgen orta jastaǵy áıel amandasa kelip, buıymtaıymyn aıta bastady. “Sońǵy kezderi gazetter “mektepterde patrıottyq tárbıe múldem júrgizilmeıdi” degendi kóp jazady. Nege jalpylama aıtylady? О́zimniń 35 jyldyq ustazdyq tájirıbemde balalarǵa tek otansúıgishtik, adamgershilik tárbıe berýde talmaı izdenip, sharshamaı-shaldyqpaı eńbek etip kelemin. “Aǵa gazet qoı” dep patrıottyq taqyrypqa maqala jazyp ákelgen edim” dedi. Búginde ózekti másele bolǵandyqtan, apaımen áńgimelese kele oıdy oı, sózdi sóz qozǵaı, biraz jaıtqa qanyǵyp, onyń óz mamandyǵyn sheksiz súıetin muǵalim ekenin baıqaǵanbyz. Sodan da “Maqalańyz shyǵa jatar, osy oılaryńyz, tájirıbe, eńbegińiz jaıynda qaıta biz jazaıyq” degenbiz. ... 2007 jyldyń sáýir aıy. Almaty oblysy, Jambyl aýdany Balǵabek Qydyrbekuly atyndaǵy orta mekteptiń mýzyka pániniń muǵalimi, pedagog-psıholog Qaıypjamal Kúreńkeeva Qazaqstan Qarýly kúshteriniń 15 jyldyǵyna oraı oqýshylardy ulttyq jáne qazaqstandyq patrıotızmge tárbıeleý maqsatynda Halyq Qaharmany, general-maıor Saǵadat Nurmaǵanbetovpen ashyq tárbıe sabaǵyn ótkizýdi oqý josparyna engizip, daıyndyǵyn bastady. Muny estigen áriptesteri mektepte buryn ondaı qoǵamdyq jumystar atqarylmaǵandyqtan ba, álde jańadan kelgen muǵalimniń aýqymdy sharany ótkize alatynyna senimsizdik týdyrǵandary ma, áıteýir, túsinbeýshilikke, kedergilerge tap boldy. Onyń ústine Almatydan shalǵaı aýyl muǵaliminiń shaqyrǵanyna ol kisi kele qoıar ma degen kúdik te aralasady. Osylaısha, aýylda “Mektebimiz Qorǵanys mınıstrin ákeletin kadet korpýsy ma, joq álde áskerı ýchılıshe me? Bizge osynyń ne keregi bar, muǵalim nege tynysh júrmeıdi? Búkil mektep oqýshylarynyń qatysýy mindet emes, odan da sabaqtaryn oqysyn”” degen sózder kóbeıgen. Qańqý sóz Qaıypjamal apaıǵa da jetti. Kezekti bir jınalysta: “Qurmetti ustazdar, bul kezdesý sizderge emes, oqýshylarǵa kerek. Balalar táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Qaharmanymen tanysyp, sol kisige qarap boı túzep óssin. Aldyńda tárbıelep otyrǵan oqýshyńnyń oı-órisi, kózqarasy taıaz bolmasyn degen maqsatpen shaqyryp otyrmyn. Máselen, bala kezimizdegi Sábıt Muqanov, Shota Ýálıhanovpen bolǵan kezdesýler áli kúnge jadymyzda. Sonda tym-tyrys otyra berýimiz kerek pe? Synyp saǵattary, pándik kitappen shektelgen bir saryndylyq balalardy jalyqtyryp jiberedi ǵoı. Odan da aýyldy dúr silkindiretin, qyzyqty keshter ótse, balalardyń tártibine, oqýyna áser eter edi. Tipti, ata-analardy da shaqyraıyq, óıtkeni, aýyl adamdary ne kórip jatyr”, – degen . Ustazdar kelisip, qyzý daıyndyq bastalady. Sóıtip, Saǵadat aǵamen keremet kezdesý ótkizedi. Keshti qorytqan sol kezdegi aýyldyq okrýgtiń ákimi Nurǵaısha Taýasarova: “Qaıypjamal apaı osyndaı shara uıymdastyramyn degende ustazdar da, bizder de “osy muǵalim tynysh júrmeı me, qaıdaǵy bir jumysty taýyp berip, eldiń bárin áýrege, ábigerge túsirip” dep renjigenimiz ras edi. Endi túsinip otyrmyz, bul kisiniki durys eken. Balalarymyz batyr aǵalaryn kórip, tárbıelik máni bar qanshama áńgime estidi, – degen-di. Baqsa, Qaıypjamal apaı mundaı kezdesýler ótkizýge ábden mashyqtanǵan eken. Otbasy jaǵdaıymen elimizdiń qaı túkpirine barsa da “tynysh júrmeı”, oqýshylardyń rýhanı dúnıetanymyn keńeıtý, ulttyq sana-sezim, óner, poezııa arqyly tárbıeleý maqsatynda bir sharshaǵan emes. Senbeseńizder, sanamalap kórelik. 1990 jyly Kúrti aýdanynda Roza Baǵlanovamen, 1996 jyly Almatydaǵy №17 mektep-ınternatynda halyq jazýshylary Q.Myrzalıev, T.Moldaǵalıev, jazýshy Á.Tabyldıevpen, sazger E.Hasanǵalıev pen teńgeniń avtory, sýretshi A.Dúzelhanovpen, tuńǵysh ǵaryshker batyrymyz T.Áýbákirovpen, KSRO halyq ártisi F.Sháripova, ánshi Maqpal Júnisovamen, №2 mektep-ınternatta Quman Tastanbekov, M.О́tekeshovamen, 2002 jyly Almatydaǵy qıyn balalardy tárbıeleý mektebinde Olımpıada chempıony O.Shıshıgınamen, sońǵy jyldary B.Qydyrbekuly atyndaǵy orta mektepte belgili aqyn Israıl Saparbaımen, “Ádeptaný” oqýlyǵynyń avtory, professor U.Asylovpen, 2009 jyly memlekettik Týdyń avtory, sýretshi Sh.Nııazbekovpen, ult aspaptary oryndaýshylarymen “Qazaǵymnyń úni sensiń – dombyra” atty taqyryptarǵa arnalǵan keshter ótkizip, barlyq ashyq tárbıe sabaǵyna oqýshylardyń ata-anasyn ertip kelýin talap etken. 2003 jyly sonaý Qyzylorda oblysynan balalardy qorǵaý kúnine úzdik oqýshylardy Almaty qalasyna ekskýrsııaǵa ákelse, 2006 jyly nan ónimderiniń qanshalyqty eńbekpen keletinin kórsetý maqsatynda “Aqsaı-Nan” kombınatyna, óner páninen M.Áýezov atyndaǵy teatrǵa aparǵan. Al Toqtar Áýbákirovpen kezdesýdi qalaı uıymdastyrǵan deseńizshi! Batyrdy qarsy alý qarsańynda áskerı ýchılıshege baryp, 20 kýrsantty ertip ákelip, sap túzep qoıady. Sport zalda úlken Jer sharyn, Týdy, Eltańbany ilip tastap, aspanǵa ushý sátinen emıtasııa jasap, balalarǵa kosmonovt kıimin kıindirip, “Saryarqany” kúmbirletip oınatyp tastaıdy. Toqtar kirip kelgende sonshama daıyndyqty kórip, tańǵalǵany da este. Mine, bul jumystar qanshama ýaqytty, qanshama erik-jigerdi, qanshama eńbekti qajet etedi deseńizshi. Al Qaıypjamal bolsa, mundaı sharýalardy atqarýǵa qınalmaıdy, qaıta rahattanady – Muǵalim sezimtal, bala janynyń zergeri bolýy kerek. Balamen bala tilinde sóılesip, ar namysyna tımeı, senim uıalatyp, barynsha túsinýge tyrysqan jón. Biz BUU-nyń Balalar Konvensııasyna qol qoıǵan elmiz. Sondyqtan balanyń quqyqtaryn saqtaýǵa úndeımin, – deıdi psıholog-ustaz. Iá, qazir ınternattyń múmkindikteri qanshalyqty zor bolǵanmen – ol báribir jansyz nárse. Sondyqtan da tiri adamdy, muǵalimdi eshkim aýystyra almaıdy. Búginde oqýshylarǵa bilim beremiz de, qalaı adam bolý kerektigine, rýhanı adamgershilik tárbıege sonshalyqty kóńil bólinbeıdi. Mektepterde usaq-túıek sharalar ótedi-aý, biraq olar tek aıtar atqa. Al Qaıypjamal apaıdyń shákirt tárbıeleýde óz tájirıbe, ulaǵaty bar. Ol kisi balalarǵa eshqashan daýys kótermeıdi. Eger shekten tys shyǵyp jatsa, jeke kabınetke shaqyryp: “Aıtshy, balam, ne jaǵdaı boldy?” dep aqyryn ǵana suraıdy. Sonda qansha ashýlanyp, qatty sóılep kele jatqan oqýshyńyz basylyp, daýysyn báseńdetip jaýap beredi. Osy rette tájirıbeli ustaz oqýshyny óner arqyly tárbıeleýdiń úlken tálim ekenine kóz jetkizgen. Máselen, óner sabaǵynan qazaq sırki týraly taqyrypqa daıyndalǵanda, ol kisi ne istegen deısiz ǵoı. Almatyǵa kelip, óz qarjysyna Qýyrshaq teatrynan qýyrshaqtardy jalǵa alyp, sabaqqa erinbeı saıqymazaqtyń (kloýnnyń) kıimin ózi tigip, kıip keledi. Oqýshylarǵa sahna jasatyp, shaǵyn ertegi jazdyrtyp, sony ózderine oınatady. Qýyrshaq teatryn kórmegen aýyl balalaryna sondaı qyzyǵýshylyq týǵyzǵan sabaq óte tartymdy, kóńildi ótken. Mine, kórdińiz be, bir ǵana sabaqtyń mánin ashamyn dep muǵalim qanshama áýrege tústi. Biraq, ol kisi osy ýaqytqa deıin bilim úshin, bala úshin jasaǵan eńbegin eshkimge buldaǵan emes. Q.Kúreńkeeva apaı segiz qyrly, bir syrly jan. Ismerliginiń arqasynda – bir kıer kıimin de ózi tigedi. Mekteptegi “Atameken” salt-dástúr klýby kabınetindegi ulttyq naqyshtaǵy buıymdardyń bárin óz qolymen jasaǵan. Birinshi mamandyǵy mýzyka salasy bolǵan soń, qashanda sahna men mektepti de birge alyp júrgeni. Aýdanda aldyńǵy qatarly hordyń dırıjeri, “Biz sulý” qyzdar vokaldy tobynyń jetekshisi, Taldyqorǵan qalasynda ótken oblystyń mádenıet kúnderinde jeke oryndaýshylyq sheberligimen júldeli oryndy jeńip aldy. Sonda ǵoı, “Aqbaqaıdy” oryndap, ándi aıaqtaıtyn joǵary notany uzaq ustaǵanda, halyq shýyldap qol soǵyp, rıza bolǵan. Respýblıkalyq baspasóz betterinde ǵylymı-ádistemelik maqalalar jazýǵa da ýaqyt tabady. Endeshe, búginde bir ashyq sabaq ótkizgenge sharshap-shaldyǵyp, júretin muǵalimmen salystyrǵanda, shynynda da, zeınetkerlik jasqa jaqyndaǵan Qaıypjamal apaıdyń eńbeginiń elenetin ýaqyty jetkendeı. – Bir bilgenim, qaı ǵasyrda, qaı ýaqytta bolmasyn, muǵalim balany jaqsy kórip, janyn túsinýi kerek, – dedi ol qoshtasarda. – Al óz isine, kásibine qyzyǵýshylyq bildirgen ustaz “anany oqysam, mynany kórsem, bylaı istesem” dep talaptansa, aıaq ózdiginen júrip ketedi. Al “onyń ne keregi bar” deıtin bolsa, árıne, ol jumys alǵa baspaıdy. Árıne, bala bolǵan soń qatesi de, qıyndyǵy da kezdesedi. Sen sol úshin muǵalimsiń. Balany túsinýge tıissiń. Iá, Qaıypjamal apaı aıtpaqshy, urpaqqa qaldyrar máńgilik baılyq – bilim men tárbıe – esimi úlken árippen jazylatyn, bárimizge qurmetti sol muǵalimniń qolynda, memlekettiń kemel bolashaǵy, múddesi – bilimdi de bilikti ustazyna baılanysty. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, Almaty oblysy, Jambyl aýdany. EL QADIRIN, JER QADIRIN UǴYNǴAN “Burǵy boılaǵan boz dala” atty kitapta eńbegi jemisti, bitimi kelisti eńbek adamynyń kelbeti shynaıy jetkizilgen. Biz shymyr shyǵarmany razy kóńilmen ári qyzyǵa, ári qunyǵa oqyp shyqtyq. Qyzyǵa, qunyǵa oqýymyzdyń eń úlken sebebi – kitap avtory, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Arynǵazy Myrzaǵalıev buǵan deıin de, budan keıin de talaı-talaı tushymdy dúnıelerimen myń san oqyrmandy rıza etken bizdiń baıyrǵy áriptesimiz edi. Ol Qazaq memlekettik ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń 1976 jylǵy túlegi. Sol jyly Atyraý oblystyq “Kommýnıstik eńbek” (qazir “Atyraý”) gazetiniń redaksııasyna aýdarmashy bolyp qabyldanyp, keıin on jyl boıy aǵa tilshi, bólim meńgerýshisi bolyp baspasózdiń talaı janrynda qalamyn kósilte siltedi. О́zin qazaq jýrnalıstıkasynyń atasy atanǵan tálimdi tálimger Taýman Amandosovtyń, qazaq sózine qanat bitirip, tógilte sóıleıtin zeıindi zerger Zeınolla Qabdolovtyń, ádebıet áleminiń tylsym tuńǵıyǵyna tereń boılaǵan Beısenbaı Kenjebaevtyń, til biliminde óshpes iz qaldyrǵan Ismet Qeńesbaev pen Máýlen Balaqaevtyń, maıdanda da, ǵylymda da qas batyr Málik Ǵabdýllınniń sheberlik ustahanasynan shyqqan uqypty da uǵynyqty shákirt retinde tanytty. Onyń “Jer býsanyp jatyr”, “Ardager”, “Maqpal”, “Samǵaý shaq”, “Aq qanat arman”, “Áke jolymen”, “Er men dala” atty kólemdi ocherkterinde eginshi Dáreje Tóleshovanyń, elektrmen pisirýshi Ivan Lýkıch Gorıachkınniń, balyq óńdeýshi Maqpal Idirisovanyń, saýynshy О́tesh Basarovanyń, tiginshi Qadısha Shókeevanyń, balyqshy Baqyt Taıyrovanyń, shopan Kisenbaı Asabaevtyń eń asyl, eń aıaýly murattary, jalpy adam rýhynyń keremet kúshi men qasıeti sóz bolyp, myńnyń kóńilin ósirgeni, myńnyń júregin terbegeni este saqtalyp qaldy. Bularynyń bári ustazy Zekeńniń, Zeınolla Qabdolovtyń sózimen aıtsaq, “...ótken shaqtyń kóne shyndyǵynan emes, osy shaqtyń jańa shyndyǵynan týǵan” sátti dúnıeler. Arynǵazy 1987 jyly oblystyq partııa komıtetine nusqaýshylyqqa shaqyrylyp, baspasóz salasyna jetekshilik etti, oblystyq keńeste aǵa referent mindetin atqardy. Sóıtip, taǵy da shynyǵý, shıryǵý mektebinen ótip, 1993-1999 jyldary oblystyq til basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, qalalyq til basqarmasynyń bastyǵy, qalalyq máslıhattyń bólim meńgerýshisi, oblystyq aqparat jáne qoǵamdyq kelisim basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, onomastıkalyq komıssııanyń tóraǵasy, qalalyq Keńestiń depýtaty bolsa kúni búginge deıin iri ónerkásip oryndarynda aýdarmashy qyzmetin atqarýda “Til týraly” Zańdy nasıhattaý, oryndaý, ana tiliniń qoldaný aıasyn keńeıtý, ony uqypty paıdalanyp, keleshek urpaqqa kemeldendire jetkizý maqsatyndaǵy qyrýar sharýaǵa ári kóshbasshy, ári janashyr boldy jáne bolyp keledi. Osy oraıda Arynǵazynyń depýtat, azamat jáne týǵan jerdiń naǵyz patrıoty retinde uıytqy bolyp, qala atyn ózgertýge qatysty júzege asyrǵan bir tyndyrymdy isin bóle-jara atap kórsetken lázim. – Halyq qoıǵan árbir jer ataýy – sol jerdiń tarıhı tólqujaty. Sondyqtan patsha ókimetiniń ruqsatymen qalashyq salǵan aǵaıyndy Gýrevter esimin ıelengen qalany budan bylaı Atyraý dep ataý jón dep taptyq, – deıdi Arynǵazy Myrzaǵalıev ol týrasynda. – Alaıda, qalalyq keńes depýtattarynyń basym bóligi bul usynysymyzǵa áp degennen-aq qarsy boldy. Biz bet alǵan baǵyttan qaıtpaý úshin baspasózdi paıdalanyp, dóńgelek ústel ótkizip, kezdesýler uıymdastyryp degendeı, biraz jumys júrgizdik. Ol aqyry óz nátıjesin berdi. Qalalyq keńes arnaıy sheshim qabyldady. 1992 jyldyń aqpan aıynyń 21-i kúni baspasózde Respýblıka Joǵary Keńesi tóralqasynyń Gýrev oblysyn Atyraý oblysy, Gýrev qalasyn Atyraý qalasy dep ataý jónindegi qaýlysy jarııalandy. Bul úlken jeńis edi, halyqtyń qýanyshy edi. Jeńis odan ári jalǵasty. Onomastıkalyq jumystardy retteý tujyrymdamasy jasalyp, eldi meken, sharýashylyq, jer-sý, kóshe attaryn baıyrǵy qalpyna keltirýdiń nemese olarǵa jańadan at qoıýdyń tártibi qalyptasty. “Atamnyń atyn – aýylǵa, kókemniń atyn – kóshege” deıtin jymysqy áreketterge tyıym salyndy. – Degenmen, kókeıimde “qap, sony bitire almadym-aý” deıtin ókinish te az emes. Sonyń biri – qalany qaq jaryp ótetin arý ózenniń áli kúnge eki túrli ataýdy enshileýi. Ol orystar úshin – Ýral, qazaqtar úshin – Jaıyq. Osy sekildi keraǵarlyqty bir izge túsirmeı, usaq-túıek sanaýdyń zııany az bolmaıdy, – deıdi Arynǵazy. Pátýáli pikir. Bundaı pátýáli pikirdi táýelsiz memleketine, týǵan jerine degen patrıottyq sezimi men qurmeti sheksiz mahabbaty arqyly mazdap, júrek jalynyna aınalǵan adamdar ǵana aıta alady. Al, Arynǵazy sondaı jan. О́mir ıiriminde ósken, boıyna qazaqqa tán jomarttyq, márttik bitken, meıirimin qabaǵynda emes, júreginde, ishki áleminde saqtaıtyn, únemi izdenis ústinde júretin jan. Onyń úzdik aýdarmashylyqqa qosa sońǵy jyldary “Munaı óńdeýde jıi qoldanylatyn termınder men sóz tirkesteriniń oryssha-qazaqsha sózdigin” túzýshilerdiń, Uly Otan soǵysy kezinde erlerdiń ornyn basyp, tylda ólsheýsiz ter tókken áıelder jaıynda “Munaıshy arýlar eńbegi – erlik eskertkishi” atty kitapty qurastyrýshylardyń biri bolýy da izgi izdenistiń aıtýly jemisi. Qarjaýbaı SULTANǴALIULY, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Atyraý.