Qytaı-Qazaqstan qarym-qatynasy: Jańa tarıhı kezeńde

Chjoý LI, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy  Tótenshe jáne ókiletti elshisi. 1 qazan – Qytaı Halyq Respýblıkasynyń quryl­ǵan kúni.  Ǵasyrlar boıy úlken qasiretti basynan ótkergen osy ejelgi el 62 jyl buryn óziniń táýel­sizdigin jarııalap, álemdik sahnaǵa qaıtadan kóterildi. О́tken 62 jyl ishinde qaıta týǵan respýblıka ǵalamat tabystarǵa qol jetkizip, damý­dyń teńdessiz jolynan ótti jáne ol jańǵyrý baǵytymen senimdi túrde ári maqsat­kerlikpen alǵa basyp keledi. QYTAIDYŃ TARIHI TURǴYDAN ALǴANDAǴY DAMÝY Búgingi tańda Qytaıdyń damýy álem nazaryn barǵan saıyn kóbirek aýdara túsýde jáne ony baǵalaý da árqıly. Bireýler Qytaıdyń ekonomı­kalyq ǵa­jaıybyna, Qytaı modeline tańdanys bildirip jatsa, ekinshileri Qytaı qateri men Qytaı ekspansııasy degennen qaýip­tenetin syńaıly. Al úshin­shileri Qytaı kúsh ala túsken­nen keıin beıbit damý baǵytyn ustanýdy jalǵastyra ma, álde gegemonııa jolyna túse me dep kúmán­danýyn qoıar emes. Bir sózben aıtqanda, qazirgi kezde Qytaı qandaı joldy tańdaıdy jáne Qytaı­dyń damýy álem úshin neni bildiredi degen máse­leler nazarda tur. Kóneden jetken dana sóz bylaı deıdi: ótkenge kóz jiberip, órleý men quldyrýdyń sebebin bilýge bolady, demek qazirgi Qytaı men onyń da­mýyn durys jáne oń qyry­nan túsiný úshin tarı­hyn kóbirek bilý qajet. Qytaı – kóne órkenıetti ǵajaıyp el. Qytaı órkenıeti – ejelgi dáýirden búgingi kúnge deıin jetken ertedegi tórt álemdik órkenıettiń ishindegi birden-biri. Oǵan Qytaı máde­nıe­tine tán tolerantty­lyq­tyń joǵary deń­geıi, ashyqtyq jáne kópqyr­lylyq sebep. Úılesim­dilik – Qytaı máde­nıeti qundy­lyǵy­nyń máni. Qytaı mádenıe­tinde erte zamannan álem tutas jáne úıle­simdi bolýy tıis degen ust­a­nym qalyptasqan. Bul tujy­rym qytaı ultynyń oı-sana­sy men tártibine tereń yqpal etse, qytaılyqtardyń adamdar ara­syn­daǵy, adam men tabıǵat jáne elder arasyn­daǵy qarym-qaty­nasyn retteýde qun­dy qadamǵa aınaldy. Qytaı ulty qashanda túrli mádenıet­terdiń ózara kirigip, bir-birin baıy­týyna umtyl­ǵan jáne shetel mádenıetterin úlken júrek­pen qabyldaǵan. Álemge áıgili Jibek jolynda Qytaıdyń bas­qa eldermen saýda jáne mádenı baılany­sy­nyń izi qalǵan. Mın áýletinen shyqqan Qytaıdyń uly saıa­hatshysy Chjen He Azııa men Afrıka óńirleriniń 30-dan astam elinde bolyp qana qoımaı, solarǵa Qytaıdyń jetekshi mádenıeti men ǵylym jáne tehnıka jetistikterin alyp bara otyryp, jeti márte sheteldik teńiz ekspedısııa­laryn júzege asyrǵan. Onyń bul saparlary barǵan elderinde úlken qoldaý men qurmet tý­dyrǵan. Qytaı halqy óziniń erkin basqalarǵa eshqashan tańǵan emes jáne qashanda túrli mádenıetter men túrli ıdeo­logııa­larǵa ózara qurmet­pen qa­raýǵa shaqyrady. 5000 jyldyq órkenıet qytaı hal­qy­nyń bo­ıynda kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatqan jáne jańa maǵynamen turaqty toly­ǵyp otyratyn dańqty beıbit­súıgish dástúr qalyp­tas­tyrǵan. Jańa Qytaı júrip ótken sońǵy 62 jyl, onyń ishinde, ásirese, reformalar men ashyq­tyq saıasaty júrgizilgen sońǵy 30 jyldan astam ýaqyt Qytaıdyń zor ózgerister men tamasha tabystar jyldary boldy. El joǵary ortalyq­tandyrylǵan josparly ekono­mıkadan ómir súrýge qabiletti naryqtyq ekonomı­kaǵa tabys­ty ótti. Sóıtip, tarıhı bet­burys jasap, syrtqy dúnıege jabyq memleketten jan-jaq­ty ashyq ekonomıkaly memleketke aınaldy. Qytaı ekono­mı­kasy jyldyq 10 paıyzdyq ósimin saqtap otyr. IJО́ 2010 jyly 6 trıllıon dollarǵa jetse, 1978 jylmen salystyrǵanda 16 esege kóp jáne bul kórsetkish boıynsha Qytaı álemde ekinshi orynǵa shyqty. Sonymen bir mezgilde, halyqtyń ál-aýqaty aıtarlyqtaı jaqsaryp, olar­dyń ómiri jappaı kedeılikten ortasha deńgeıdiń bastapqy kezeńine aıaq basty. Osylaısha Qytaı orta deńgeıdegi úıle­simdi qoǵam qurý maqsatyna senimdi túrde nyq qadammen kele jatyr. Qytaı tabysynyń tájirıbesi mynada: ol óz eli shyndyǵyna sáıkes, ıaǵnı qy­taılyq spesıfıkasy bar sosıalıstik jol arqyly damýdyń oń arnasyn tapqan. Qytaıdyń damý tájirıbesi batys elderi júrip ótken gegemonııa men syrtqy ekspansııaǵa umtylatyn joldy qaıtalamaı, bir eldiń óziniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jáne ózara paıdaly negizdegi halyqaralyq yntymaqtastyǵy esebinen kóte­rile alatynynyń jarqyn aıǵaǵy boldy. Qytaı álemdik ekonomı­kanyń turaqty damýyn qamtama­syz etýge mańyzdy úles qosyp otyr. Sońǵy jyldary Qytaı­dyń álemdik ekonomıka ósimine qosqan úles koeffısıenti 10 paıyzdan astamdy qurady. Qytaı BSU-ǵa ótken 2001 jylǵy kezeńnen beri eldiń ortasha jyldyq ımporty shamamen 750 mlrd. AQSh dollary bolsa, tıisti elder men óńirlerde 14 mln.-nan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik berdi. О́tken 10 jyl bederinde QHR aýmaǵynda shetel ınvestısııalarynyń qatysýymen jumys isteıtin kásiporyndar Qytaıdan 261,7 mlrd. dollar tabys áketti, atalǵan kórsetkish­tiń ortasha jyldyq ósimi 30 paıyzdy qurady. 2000-2010 jyldary Qytaıdyń shetelderdegi tikeleı qarjylaı emes jyldyq ınvestısııalary shamamen 1 mlrd.-tan 59 mlrd. dol­larǵa ósti. Sóıtip, tıisti elderdegi ekonomıkanyń damýyna úlken serpin qosty. 2009 jyly shetelderde jumys isteıtin Qytaı kásiporyndary tólegen salyq kólemi 10,6 mlrd. AQSh dollary boldy. Sol Qytaı kásiporyndarynda jumys isteıtin jergilikti turǵyndar sany 439 myń adamǵa jetti. 1997 jyly Azııadaǵy qarjy daǵda­rysy týyndatqan Qytaımen japsarlas elderdegi valıýtanyń aıtarlyqtaı devalvasııasy jaǵ­daıynda QHR negizinen ult­tyq valıýtasynyń turaqtylyǵyn saq­tap qala alsa, ol óz kezeginde óńirlik ekonomıkalardyń turaq­ty­lyǵy men damýyn qamtamasyz etti. 2008 jyly, halyqaralyq qarjy daǵdarysy burq ete túskennen keıin, Qytaı ekonomı­kalyq ortany saýyqtyrýdyń «20 toby» jáne basqa da tetikteri sheńberindegi sharalarǵa belsendi qatysyp,   halyqaralyq deńgeı­de qarjy júıesin reformalaýǵa atsalysty, ıaǵnı taýarlar satyp alý úshin shetelderge úlken delegasııalar jiberip, kúrdeli jaǵ­daıda qalǵan memleketterge kó­mek qolyn sozdy. Qytaıdyń beıbit damý joly, álemdik tarıhqa keń turǵydan qaraǵanda, eldi búkil álemde beıbitshilikti qorǵaý esebinen damy­týda jáne óziniń damýy arqyly planetadaǵy beıbitshilikti qam­ta­masyz etýde jatyr. Osyndaı zor tabystaryna qaramastan, Qytaı áli de bolsa damýshy elder qatarynda qalyp keledi. Elde turǵyndar sany kóp jáne ekonomıkalyq negiz álsiz. QHR búkil álem turǵyndarynyń shamamen 20 paıyzyn planeta­myzdaǵy jyrtylatyn jerlerdiń tek 7,9 paıyzyn, tushy sýdyń 6,5 paıyzyn ǵana paıdalanyp asy­rap otyr. Áleýmettik-ekono­mıkalyq damý tabystary 1,3 mlrd. adamǵa bólinýi tıis. Son­dyqtan halyqtyń suranysyn úzdiksiz qanaǵattandyrý men damytý úlken problema bolyp qalýda. 2010 jyly jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 4400 AQSh dollaryn qurady. Bul kórsetkish boıynsha Qytaı álemde shamamen 100-shi orynǵa ornalasqan. Bizdiń aldymyzda sondaı-aq óńirler damýynyń ala-qula­lyǵy, resýrstardyń jetispeýshiligi, ekologııalyq ahýaldyń na­shar­laýy, taǵy basqa osy sııaqty problemalar tur. Osynyń bar­lyǵy Qytaı shyndyǵy. Qy­taı basqa damyǵan elder birneshe júzdegen jyldar boıy júrgen joldy qysqa ondaǵan jyldar ishinde júrip ótti. Eldi ındýs­trııalandyrý men ýrbanızasııa úderisterinde damyǵan elder tap bolǵan barlyq problemalarmen biz de betpe-bet kelip otyrmyz jáne bul problemalar meılinshe ótkirligimen jáne kúrdeliligimen erekshelenbek. Qytaıdy naǵyz qazirgi zamanǵy elge aınaldyrý úshin birneshe urpaqtyń kúsh-jigeri qajet bolady. Tek osylardy qaperge ala otyryp qana biz Qytaıdyń damýy men onyń halyqaralyq qoǵam­das­tyqtaǵy ustanymdaryna baryn­sha obektıvti jáne ádil kóz­qaras tanyta alamyz. Bolashaqta Qytaı beıbit damý jolymen sheshimdi jáne nyq júretin bolady. Qytaılyqtar – kóptegen qıyndyqtardy basta­rynan ótkergen jáne solardan aıtarlyqtaı zardap shekken, jańa tarıhı kezeńde de kedeı­shiliktiń dámin tatqan  halyq. Osy sebepti qytaılyqtar beıbit ómirdi qaster tutady jáne de ál-aýqatqa beıbitshilik arqyly ǵana qol jetkizýge bolady dep biledi. Beıbit damý – bul Qytaıdyń strategııalyq tańdaýy. Qytaı eshqandaı jaǵdaıda agressııalyq jáne ekspansıonıstik saıasat júrgizýge umtylmaıdy, eshqashan gegemon bolmaıdy jáne álemde ústemdik qurý úshin kúrespeıdi. О́ziniń beıbit damý qaǵıdatyn qorǵaýmen qatar, planetada beıbitshilikti qamtamasyz etýge umtylady jáne ortaq damý jolynda kúsh-jiger jumsaıtyn bolady. QYTAI-QAZAQSTAN: О́TKENI, BÚGINI MEN BOLAShAǴY Qytaı men Qazaqstan jaqyn kórshilikte ómir súrýde jáne ortaq taýlarmen jáne ózender­men baılanysqan. Eki eldiń dostyǵy men tatý kórshiliginiń tamyry tereńde jatyr. Búkil álemge áıgili Uly Jibek joly eki el arasyndaǵy ǵasyrlarǵa jalǵasqan dostyqtyń naqty aıǵaǵyndaı. Bizdiń elimiz Qazaq­stannyń táýelsizdigin alǵashqy­lardyń biri bolyp tanydy jáne onymen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatty. Sol sátten beri Qytaı-Qazaqstan qarym-qa­tynasy halyqaralyq konıýnk­tý­ranyń ózgeristeri synaq­taryna shydas bere otyryp, senimdilik, teń quqylyq, ózara tıimdilik pen ózara yqpaldastyq sıpatyn aıǵaqtap, salamatty jáne turaqty arnada jedel damýda. Bizdiń elderimizdiń ara­syndaǵy baılanys óńirdegi jáne tutastaı alǵanda álemdegi tatý kórshilik pen dostyqtyń shyn mánindegi jarqyn mysaly bolyp tabylady. Aldaǵy jyly eki el ara­synda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornaǵanyna 20 jyl tolady. О́tken 20 jyl eki el úshin áleýmettik-ekonomıkalyq damý men memlekettilik qurýda adam aıtqysyz tabystarǵa qol jetkizgen,  sonymen qatar, Qy­taı men Qazaqstannyń strategııa­lyq áriptestik qarym-qatynasyn damytýda turaqty kezeń boldy deýge negiz bar. Álemdegi eki jetekshi, óskeleń memleketter retinde bizdiń elderimiz arasyn­daǵy qarym-qatynas qazirdiń ózinde eki jaqty sheńberden shyǵyp, mańyzdy strategııalyq mánge ıe bolyp otyr. Birinshi kezekte, Qytaı men Qazaqstan – shynaıy jáne senimdi saıası seriktester. Saıası ózara senim – bul eki jaqty qarym-qatynastyń basty basymdyǵy. Taraptar shekara máselesin to­lyqtaı sheshti. Saıası salada da sheshilmegen máseleler joq. Ekin­shi jaqtyń túbegeıli múd­delerine qatysty mańyzdy máse­lelerde de bir-birin nyq qol­daýdan tanǵan emes.  Bizdiń elde­rimizdiń kóshbas­shylary tek tyǵyz jumys baıla­nystaryn ǵana emes, sondaı-aq tereń jeke dostyq baılanys­taryn da usta­nyp keledi. QHR Tóraǵasy  Hý Szıntao Qazaq­standa jeti márte bolsa, Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev saparmen, sondaı-aq halyqaralyq konferensııalarǵa qatysý úshin Qytaıda 17 ret bolǵan. Buǵan qosa, eki memleket­tiń basshyla­ry eki jaqty negizde, sondaı-aq óńirlik jáne halyq­aralyq kún tártibiniń kókeıkesti máseleleri boıynsha turaqty túrde pikirler almasý úshin túrli halyqaralyq sharalarda da jıi kezdesip turady. Taraptar terrorızm sı­ıaq­ty qazirgi zamannyń qasire­timen kúsh biriktire kúresý maqsatynda BUU, ShYU, AО́SShK jáne basqa kópqyrly pishin­derde ózara tıimdi is-qımyl tanytyp keledi. О́tken 2010 jyl ekijaqty qarym-qaty­nastardy damytýda úlken ma­ńyzǵa ıe jyl boldy. Osy jyldyń alǵashqy jartysynda Prezıdent Nazarbaev pen Tóraǵa Hý Szıntao bir-birimen saparlar almasyp, eki jaqty qarym-qatynasty jańa tarıhı kezeńge shyǵarýǵa alǵyshart jasaıtyn jan-jaqty strategııa­lyq árip­tes­tik quryp, damytýǵa ýaǵ­dalasty. Osylaısha Qytaı men Qazaq­stan ózara paıdaly saýda-ekono­mıkalyq áriptesterge aınaldy. Sońǵy jyldary elderdiń ynty­maqtastyǵy saýda-ekonomıkalyq, energetıkalyq, shıkizattyq emes, ınfraqurylymdyq jáne basqa salalarda jemisti damyp keledi. Elderimizdiń saýda aına­lymy dıplomatııalyq qatynas ornaǵan alǵashqy jyldardaǵy 368 mln. dollardan 2010 jyly rekordtyq kórsetkishke deıin, ıaǵnı  20,31 mlrd. dollarǵa deıin ósti. Naq­tylaı tússek, bul – 60 eseden astamǵa artqan degen sóz. Búgingi kúni Qytaı Qazaq­stannyń asa iri saýda áriptesi bolyp tabylady jáne Qazaqstan TMD elderi arasynda Qytaıdyń ekinshi saýda áriptesi bolyp otyr. Qytaı men Qazaqstan arasynda taýar aına­lymy QHR-diń Ortalyq Azııa­daǵy eldermen jalpy taýar kóleminiń 70 paıyzynan asta­myn quraıdy. Eki memleket basshysy 2015 jylǵa qaraı taýar aınalymyn 40 mlrd. dollar deńgeıine jetkizý týraly maqsat qoıdy. Bul jerde atap kórse­tetin jáıt – eki eldiń ekono­mıkalyq yntymaq­tas­tyǵy esh­qan­daı qosymsha saıası shartsyz, ıaǵnı teń quqylyq, senim jáne ózara tıimdilik negizinde júr­gizilip keledi. Mine, son­dyqtan da mundaı yntymaq­tastyq úlken ómirlik kúshke ıe jáne turaqty túrde keńeıe ári tereńdeı túse alady. Qytaı – Qazaqstannyń senimdi ekonomıkalyq seriktesi. QHR búginde Qazaqstannyń asa iri ımporterine aınalǵan. Qytaıdyń Qazaqstanǵa ınvestısııa kóle­mi 10 mlrd. dollarǵa jetse, qazirgi kezde Qazaqstanda Qytaı kapı­talynyń qatysýy­men 1000 qaraly kásiporyn jumys isteıdi. Qytaılyq ká­sip­oryndar paıda taba oty­ryp, óziniń áleýmettik jaýapkershilikteri týraly da umyt­qan emes. Olar jergilikti áleýmettik damý baǵdarlama­laryna belsendi qatysyp, qazaq­standyq ju­mys­shy­lardy daıyndaýmen qatar, temir jol, jylyjaı qurylystaryn salýda. Sóıtip, eńbekpen qamtý, jergilikti salyq túsimderin ulǵaıtý máselelerin sheshýge óz úlesterin qosýda. Jaqyn­daǵy halyqaralyq qarjy daǵ­da­rysy kezinde Qytaı Qazaq­stanǵa 13 mlrd. dollar kóle­minde nesıe usynyp, óziniń osy is-áreketi arqyly Qazaq­stan ekonomıkasyna qoldaý kórsetti. Alǵa kóz tigetin bolsaq, elderimizdiń iskerlik yntymaqtastyq áleýeti áli de joǵary ekenin kóremiz jáne onyń bolashaǵy asa zor ekenin baıqaımyz. Búginde Qytaıda júzege asyrylyp jatqan 12-shi 5 jyldyq jospar kóp ba­symdyqtary boıynsha Qazaq­standy damytýdyń 2020 jyl­darǵa deıingi kezeńge arnalǵan strategııasymen sáıkesedi. Elderimizdiń mádenı-gýma­nıtarlyq salada da áriptester ekenin aıta ketken jón. Qytaıdyń kóne támsili bylaı deıdi: Memleketaralyq qaty­nas­tardyń negizinde ózara unamdylyq pen halyqtarynyń jaqyndasýy jatady. Bizdiń memleketterimizdiń mádenı dás­túrleri, salttary men sanalary árqıly jáne bul eki eldiń túrli salalardaǵy ynty­maqtastyǵyn odan ári damy­týdyń irgetasy retinde ózara túsinistik pen baıla­nystary­myzdy nyǵaıtý­dyń mańyzdy sharty bolyp taby­lady. Qytaı men Qazaqstan arasyn­daǵy dostyq baılanys­tardyń tereńdeı túsýine oraı jyl ótken saıyn eki el azamat­tarynyń bir-birine jumys­qa, oqýǵa nemese saıahatqa kelýleri jıileı bastady. Búginde Qy­taıda birneshe myń qazaq­standyq stýdent bilim alyp júrse, Qytaı tarapy da Qazaq­stannan oqıtyn stýdent-stı­pendıattardyń jyl saıyn­ǵy kvotalaryn 200 adam­ǵa deıin kóbeıtti. Qazaqstanda da myń­nan asa qytaılyq stýdent bilimmen sýsyndaýda. Qytaı-Qazaqstan qarym-qatynasy ómirsheńdiginiń bas­taýy olardyń damýy eki el halyqtarynyń múddelerine túbegeıli jaýap beretindiginde jáne eki eldiń turaqtylyqty saqtaý men damytý talapta­ryna  tolyq sáıkes júrgizile­tindiginde jatyr dep oı túıýge negiz bar. Bul arada eki memlekettiń de yntymaqtas­tyqtyń arqasynda naqty tıimdilik pen ózara paıda kórip otyrǵanyn, qaı tarap artyq­shy­lyqqa ıe nemese biri ekinshisine qysym kórsetýde degen turǵyda sóz qozǵalýy múmkin emes ekenin atap kórsetken abzal. Qytaı men Qazaqstannyń yntymaqtastyǵy shyn máninde  ózara paıdaly negizde júrgi­zilip, qos tarapqa da naqty paıda ákelýde. Qytaıdyń damýy Qazaqstan úshin qater emes, úlken múmkindikter. Osy­­ny jaqsy túsingendikten de Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen Qazaqstannyń basqa da resmı adamdary Qy­taımen yntymaqtastyqty jan-jaqty damytý Qazaqstan syrtqy saıasatynyń basym baǵyt­tarynyń biri ekenin ár kez málimdep keledi. Búginde Qytaı men Qazaq­stannyń qarym-qatynasy jańa tarıhı satyǵa kóterildi, aldy­myzdan jańa múmkin­dikter ashyldy. Jınaqtalǵan baǵaly tájirıbe men ótken 20 jyl ishindegi yntymaqtastyq baı­la­nystar bizderge odan ári de ilgeri jyljýǵa yrǵaqty serpin beredi. Biz Qazaqstan  tarapy­men birge ózara senim­niń, ózara tıimdilik pen birlesip damýdyń joǵary rýhyn basshylyqqa ala otyryp, yntymaqtastyqty barlyq deń­geılerde jáne barlyq baǵyt­tarda bizdiń stra­tegııa­lyq áriptestigimizdi odan ári damy­tý turǵysynan ny­ǵaıta berýge daıynbyz. Osy­laısha ortaq kúsh-jiger jum­saýdyń nátıje­sinde ǵana bizdiń halyq­tarymyz beıbitshilikpen, turaqty­lyqpen qamta­masyz etiletin bolady.