Sulýlyq saraıy

Esse Ústimizdegi jyly 5-7 tamyzda jol buıy­ryp, dúnıelik órkenıettiń temirqazyǵy Parıjge barýdyń sáti tústi. Qasymda zaıybym, kishi qyzym bar, úsh kún áıgili murajaı men korolder saraıyn asyqpaı araladyq. Áser ushan-teńiz. Dúnıelik órkenıettiń bıik satysyndaǵy fransýzdardyń uly maqtanyshy Lývr mura­jaıyn kórgen de armanda, kórmegen de armanda. О́tken úsh ǵasyr aralyǵynda Fransııa 49 mln. adamy bar 9,7 mln. sharshy km. jer kólemin jaýlap alyp, ondaǵy kózge túser barsha óner jádigerin sypyryp-syıyryp osy Lývrǵa áke­lip halyq kózine qoıýdy úrdiske aınaldyrǵan. Bergi kezeńde ómir súrgen korol, ımperator, qolbasy, el bılegen aq­súıekter qoldaryna ilikken barsha ónerdi Lývrǵa ótkizgen. Ilgeri, keıingi zamanda ha­lyq­tyń myqtylyǵyn ásker kúshimen, jaýlap alý qabiletimen, qarý-jara­ǵymen ólsheıtin bolsa, atom men lazer jaraǵy jetilgen 21 ǵasyrda el ulylyǵyn, kisiligin, azamattyq qunyn anyqtaıtyn birden-bir tarazy Lývr sekildi sulýlyq saraıy. Endeshe, sol saraıdy erinbeı aralap shyǵalyq. Halyqtyń jady men este saqtaý qabiletin aıǵaqtaıtyn uly kúsh – óner. О́neri joq el – búgini buldyr, erteńi eleýsiz tobyr ǵana. О́ner ıesin asqaqtatý arqyly adamzat kóz jetpeıtin kóne ǵasyrlardan búginge azbaı-tozbaı jetti. Úlkenge qurmet, kishige izet arqyly adamnyń kisilik qasıeti anyqtalsa, al týǵan elge jasa­ǵan qaıyry, jaqsylyǵy arqyly kisiniń aza­mat­­­­tyq quny tarazyǵa túsedi. Osy ólshemniń qaı-qaı zamanǵy rýhanı ustyny, qýattysy – sýret, keskindeme, músin, saz, kórkem sóz. Tutas halyqtyń adamgershilik qaǵıdasyn, ólisi bar, tirisi bar, barsha rýhanı bolmysyn tý etken birtýar jádigerge kóz sýarǵanǵa eshteme jetpeıdi. Lývrda túzilgen ushan-teńiz sýret, músin­niń bas-basyna segiz sekýntten kidirgen kisi – barsha murajaıdy kózben súzip shyǵý úshin 3,5 aı ýaqyt jiberedi, deıdi mýzeı qyzmetkeri. Lývr alǵashynda korol apartamenti qyzmetin atqa­ryp, kele-kele keskindeme jáne músin akade­mııasyna, sáýlet akade­mııasyna aınal­ǵan. Sáý­let óneriniń eń ozyq úlgileri rımdik barokko men fransýz klassısızmi úndesken keń zaldarda qudaıdyń qutty kúni kisi aıaǵy úzilmeıdi. Dúnıelik mádenı, tarıhı, rýhanı jádi­­gerdi bir jerge úıip-tógip, búgingi kórer­menge usynýdan birinshi oryndaǵy murajaı temir­qazyǵy Lývr týraly anyqtamalyq kitap teńiz. Leonardo da Vınchıdiń «Mona Lıza», Pıkas­sonyń «Gernıkasy» týraly ár tilde qorǵal­ǵan ǵylymı jumystyń ózi júzden asyp jyǵylady. Sol myń san anyqta­ma­lyqty qaı­talap: pálen jerde túgen sýret­shiniń polot­nasy ilingen... túgenshe qyl­qalam sheberi osynshalyq shedevr órnek­tegen... tú­gen mektepti qalyptaǵan... dep saýatty oqýshynyń altyn ýaqytyn almaı­myz. Antıka, klassısızm, barokko, avangard, sıýrrealızm sekildi mekteptiń aıtýly sheberlerin, sol sheberler týǵyzǵan birtýar týyndynyń adamzat órke­nıetiniń bir-bir basqyshyna aınalǵan músindi ári keskindemeni tek qana ózine tán aıshyǵy men boıaýyn, keńistik pen jaryqty seziný sıqyryn tilge tıek etemiz. Baıanymyzdy sýretshiniń qaı mekteptiń úlgisimen salǵany boıynsha birte-birte saty­­­lap joǵary órlep tilge tıek etemiz. Antıka. Eń áýeli mármár músin zalyna enesiz. Bizdiń dáýirimizge deıingi músinshi zerger óziniń baı qııalyn, arman-múddesin máń­gige saqtalady dep tasqa qashaýdy úrdistegen. Qaǵaz órtenedi, boıaý óshedi, saz umytylady, al tasqa túsken músin máńgilik dep oılaǵan. Eń áýeli mármár tasyn izdegen. Shyǵystaǵy Mármár teńiziniń jaǵalaýy – tas kenishi. Sol zamannyń basybaıly qul­dary belin búgip, terin tamshy­latyp úlken-úlken tastardy jar­qabaqtan oıyp túsirgen. Tas qanshalyq úlken bolsa – sonshalyq qymbat. Kisi boıy úlken tasty papırýsqa orap, besikke bólegen sábı­deı ǵyp, kemege tıep, jaǵadan arbaǵa artyp, teńseldirip Rımge jetkizgen. Rımge jetken mármár she­berhanaǵa bólingen. So zamannyń jazba­syna kóz júgirtsek: Leonardo da Vınchı shákirt balany ilestirip, aptalap, aılap indete kezip ketilmegen, mújilmegen muz tústi aqsur, jumsaq tas izdep aıaǵynan tozady. Tas ıesi sheberdiń tóbesin kórgennen ár tasqa quldyń qunyn suraıdy eken. Leonardo tasmań­­­daı pálelerdiń birin: «Qudaıdyń qaharyna ushy­raısyń!» – dep bopsalap, ekinshisin apıyn qosqan sharappen sýaryp, basyn dań qylyp, keler urpaqqa atyń qalady dep saýdalasyp sharshaǵan ǵoı. «Venera Mılosskaıa» – tańsholpan su­lýynyń qıǵashtaı qaraǵan kóz janarynan tuńǵıyq tereńdi sezesiz. Shýaqtana jymııa qaraıdy. Bala kezimde ǵoı mármár músinniń tarıh oqýlyǵyndaǵy sýretine úńilip, quıyp qoıǵandaı sulý músini óz aldyna... keń ashyl­ǵan janaryna qarap... sol kóz janardan tun­jy­raǵan oı da, muń da oqı almaı... qına­lýshy em. Máıittiń ashyq qalǵan kózin elestetkendeı bolýshy em. Eseıe kele – mármár tasqa tereń shókken kóz janardyń erneýinen, biliner-bilinbes kirpiginen, qas-qabaqtan tu­nyp qalǵan qoıý muńdy tanyp, o, toba dedim! Tas zergeri tirshiliktegi tiri pendeniń qabaǵyna tuna qalǵan tunjyr muńdy – áppaq mármárǵa kóshirýge nesheme kún... nesheme tún ýaqytyn sarp etti. Júrek lúpilin áýeli saýsaǵyna, saýsaqtan-qashaýǵa, qashaýdan-túrpige, túrpi­den-maqpal súrtkishke ótkizip... kórkemdikke ólip-óship jetkeniniń ózi bir hıkaıat. Máń­gilikke tapsyrys jasaǵany! Oıdy, sezimdi sózben qaǵazǵa túsirý sheberlikti tileıdi. Al, sol oı men sezimdi boıaýmen kenepke túsirý – álgiden júz ese qıyn. Kisiniń jan álemindegi oı men qııaldy qatyp qalǵan tasqa ólshegendeı ǵyp berý – myń ese aýyr. Muny aıtqan Leonardo da Vınchı músinshi. Klassısızm. Nemis sheberi Gans Holbeın­niń (Golbeın), nıderland Ieronım Bosh, flamand sheberi Pıter Paýl Rýbens, golland bólmesi Rembrand Harmens Van Reın, Albreht Dıýrerdiń «Avtoportreti», aǵylshyn qylqalam sheberleri Geınsboro, Reınolds, fransýz sheberi Jan Fýk, ásirese Nıkola Pýssenniń peızaj kórinisteri, Jorj Dıý Menıl de la Týrdyń «Malshy táýbasy», Antýan Vattonyń «Kıferý aralyna saıahat», «Jıl» – kempirqosaq órme­gine, kórkemdigine kózdi satyp kórkeıesiz. Peızaj ben adam, taǵdyr men tabıǵat úndestiginiń qup kelisimi jan saraıyńyzǵa aǵyl-tegil kemeldený sezimin syılaıdy. Jan-Batıst-Sımeon Shardenniń sıqyrly qyl­qalamy fransýz ómiriniń ár qyrynan kórinis taýyp, aıtýy joq ádemi ájýaǵa tizgin beredi. О́z halqyn aıamaı shenep-mineıdi. «Otanyma degen syn pikirlerim óz basymda jetip artylady, al sol syn pikirdi jatjurttyq aıtsa – qaraptan-qarap zyǵyrdanym qaınaıdy», degen A.­S.Pýshkın sózi osyndaıda eriksiz eske túsedi. Názik poezııa men keńistik kontrasyna ilikken kóri­­­nistiń arǵy astaryna jasyrynǵan ázil, kekesinnen ultyna degen uly súıispenshilikti qapysyz tanyp, aıran-asyr bolasyz. Impressıonıst sheberi sýretinen ómirge degen ińkárlik, izgilik, kóńil shýaǵy aǵyl-tegil aldyńyzdan shyǵady. Leonardo da Vınchı 1503 jyly salǵan 25 jastaǵy «Mona Lıza keskini, Djokondanyń» al­dyn­da kisi aıaǵy atkópir. Syǵylysyp júrip biz de sýretke tústik. Vazarıdiń: «Portretke kóz salǵan – qaı sýretshiniń boıyn órt bop lapyl­daǵan qushtarlyq oty men júrekti qytyqtaǵan uıat sezimi tusap alady» degeni oıǵa oraldy. О́z basym Djokondanyń júzinen tuńǵıyqty tanydym. Fransısko Goııanyń korolder otbasyn salý stıline oı jiberelik. Sýretshi salǵan sol zaman­daǵy ıspan koroliniń otbasy 18-shi zaldyń tústik qabyrǵasyn túgel alǵan. Qaıran qalatyn nárse: Goııanyń tikesinen tik turǵan onshaqty kisiniń keskin-keıpin dál bergendigi, ıa bolmasa keneptiń alyptyǵy emes; ár keıipkerdiń ózine tán minez qyryn ashýǵa umtylǵany. Korol báıbishesi asa tákáppar, mań­ǵaz, aqylman syıpatta, onyń sol ja­­ǵyndaǵy ámir­­shi syrty dúr­deı, ishi keýek, qopal adam, janarynda pá­le qaı ja­ǵymnan kelip qalady degen úreı, bóri aryǵyn bildirmes, syrt­qa júnin qampaıtardyń keıpi. Úlken hanzada bú­­gingi baqytyn shyndap sezine bilmeıtin, kózin­de shel, kóńilinde alań, kekshil, zálim, jymysqy keıip­te tanylady. Kishi hanzada ishpeı-jemeı toıyp júretin momaqan, beıkúná beınede. Enteleı kidirgen kishi hanshaıym basynan sóz asyr­­­maıtyn, obyp, jeýge qunyqqan, ashqaraqtyń ózi. Sol qanattaǵy hanshaıymnyń janary lázzat oıy­nyn, qushtarlyq otyn lap etkizýge qazir-aq ázir. Úlken polotnonyń ekinshi ereksheligi: sýret­shiniń keń kólemdi qulashtaı qamtyp, keıipkerdiń mejege alǵan túpki oıyn sheńberinen shyǵarmaı ustaýy. Bári ýaqytqa táýeldi, endi kelip ýaqyt shirkindi biz táýeldi etsek degendi ashady. Minezimen, bet ajarymen máńgilikke qalsaq deıdi. Báriniń oıy: keńistik pen jaryqqa umtylý arqyly – saltanatty saraı, úlde men búldege bólengen barshylyqtyń bazarynda óle-ólgenshe júre bergendi qalaıdy. Qars jabylǵan qabaq... jymysqy jymıys... saıqal kúlki... momaqan momyndyq... bári-bári tarıhtan úmitker. Sýret­­­shiniń qylqa­lamy shashyramaı, túp mazmunnan uzamaı, ár nárseniń basyn shalmaı, aıqara kórinisti qup úılestirýin áli kúnge esh sýretshi qaıtalaı al­mapty desedi óner zertteýshisi. Foto, kıno, ózge de beıneleý aspaptary dú­­­nıege kelmeı turǵanda eldiń tutas ótkeni men búginin, adamgershiligi men zymııandyǵyn, izgiligi men zulymdyǵyn qylqalammen qalt jibermeı myń qubylǵan boıaý men jaryqtyń sıqyrymen elestetý bir qarasańyz aqylǵa syımaıtyn sekildi. Aty atalǵan sýretshiler álgindeı asqar taýdaı maqsatqa qalaıda aıaq salýǵa qulshynǵan. Úńile zer salsańyz: jalǵyz ǵana sýretten mynaý degen eldiń talaıy men taǵdyryn aınadan kórgen­­­deısiz. Súıegi fransýz jerinde qalǵan áıgili orys jazýshysy Ivan Býnın Lývrǵa únemi úl­keıtkish áınegin qaltasyna salyp barǵan. «Baǵzy sheberdiń sýretin kózben kórý az, onyń shyn maǵynasyn túsiný úshin júrek kózinen ótkizgen lázim; árbir detaldiń túbine jetemin dep úlkeıtkish áınekpen uzaq únilemin», dep kún­­deligine jazypty. Tiri sóz ben qylqalam sıqy­rynyń tabysýy dep túsindik bul sózdi. Qaıta órleý dáýiriniń qaıtalanbas qas sheberi Rafael Santıdiń murajaıda 29 sýreti qo­­ıylǵan. Qalǵany ár zamanda, árqıly jaǵdaıda qoldy bop quryǵan. Rafael zamanynda kartı­naǵa arnalǵan zyǵyr kenebin arnaıy ázirleıdi eken. Munyń ózi jeke-dara áńgime. Kúnge keýip pisken tústik zyǵyry untaqtalyp, tútilip, túgi bilinbeıtin jipke aına­­lady. Qolóner toqymashy álgi jipti órmekke quryp-qos tizerlep búgilip otyryp – asa jumsaq, ári jeńil, ári berik kenep mata toqıdy. Toqymany sýretshiler aıaǵynan tozyp júrip manfaktýra ıesinen ýdaı qymbatqa satyp alady. Baıaǵy Leonardo da Vınchıdiń mármár saýda­laǵany sekildi. Sýretshi kenep sapasyn ıisinen sezgen. Pisip úlgermegen, kún sińbegen zyǵyr ıisiniń jupary aldamshy – kópke shydamaıdy. Kerisinshe, ózegine ýyz qatyp, kún ıisi ańqyp, tolyp pisken zyǵyr kenebi – ýaqyttan ozady. О́ńin bermeıdi. Kánigi sýretshi kásekige kerilgen kenebine ıa zyǵyr, ıa injir maıyn sińirip kóleń­kege uzaq keptiredi. Maı tolyq sińgen keneptiń túsi bıdaı óńdenip shyǵady. Muny sýret tilinde – keneptiń tósemi deıdi. Kenepke maı sińirý, kóleńkege keptirý aıryqsha eptilikti tileıdi. Tósem ýaǵynda álgi kenepke shań turmaǵany qup. Rafael – sýretke ázirlegen kenepti tań shapaǵyna, gúlzar baqqa, taza aýaǵa ustap tańa­syryp sergitip baptaǵandy, sosyn ǵana qylqalam siltegendi ádetke aınaldyrǵan. О́ner zertteý­shisiniń: «Rafael kenebi betine boıaý túskende sóılep qoıa beretin skrıpka sekildi, sýretinen sıqyrly ún qosyla shyǵýshy edi», deýinde úlken gáp bar. Qylqalamdy skrıpka taıaq­sha­syna teńeý kó­ńilge qup uıalaı­dy. Sýretshiniń kóńil kózinde – gúlzar baqta aǵash butaǵynan ýyljyp pisken jemis úzip úl­biregen boıjetken beınesi. Sýretshige qajeti – boı­jetkenniń buratylǵan ıa qulyn múshesi, ıa dóń­gelengen ájimsiz ajary. Qylqalam ıesi bádendi bıkeshtiń betajaryn ashýǵa qulshynady. Áýel basta sýretshi qylqalamyn alqyzyl boıaýǵa mal­maıdy. Olaı etse – álgi alqyzyl tús ýaqyt óte, kún sáýlesi tússe – kúreńitip ketedi. Sony sezgen sýretshi áýe­li kenep betine shıkil sary boıaý jaǵady. «Jaǵa­dy» – dóp tabylǵan sóz emes. Kenep betine alǵashynda shıkil sary boıaý túsedi. Sosyn aljasyl, sosyn alqyzyl, eń sońynan alkúreń. Baıaǵy bádendi bıkeshtiń betine uıat qyzyly tam-tumdap tebedi; álgi uıat qyzyly sýretshiniń qylqalamy besinshi márte ıa jeńil, ıa batyra – syzyp qana ótkende – qulpyryp shyǵa­dy. О́ner ıesi qylqalamyn sanap silteıdi, artyq tússe – álgi bet ajardaǵy reńk qoıý jaǵylyp, sulý bıkesh – kózi oınaqshyǵan saıqalǵa aınalyp ketedi. Iа, kem tússe – bádendi bıkesh sabaǵynan úzilmegen, tis tımegen jemis sekildi beıkúná qalpynda qalady. Kórkemóner tilinde muny qup kórinisti ashqan boıaý deıdi. Qaıta órleý dáýiriniń sýretshisi kisiniń bet aja­ryn ashý úshin qylqalamyn sanap siltegen. Syrt kózge battasyp túsken laǵyl boıaý ýaqyt óte, úńilgen kózge – qatesiz syzyl­ǵan syzyq qana. О́nertanýshy bul shyn­­dyqty taqaýda ashty. Leonardo da Vınchıdiń «Mona Lıza» júzindegi jeńil jy­mııý­dyń arba­ýy­na, astaryna úńilgen óner­ta­nýshy jaqynda ǵana ǵajaıyp sıqyr: tereń­degi tunyqtyq... kisiniń bet aja­ry men avtorlyq qııal­dyń qan tamyrdaı búlkiline tańdanys tanytýy jaıdan-jaı emes. Sıýrrealızm suńǵylasy Salvador Dalı qyl­qalamy aıshyqtaǵan janaıqaıy... etjúrektiń búl­kili... jas ornyna qan tamǵan kóz sharasy... jelkedegi urtoqpaq... aýyzdaǵy qaqpaq... qulaq­­taǵy tyǵyn – kór azapta qınalǵan kezdegi adam aǵzasyn kernegen ashý-yzadan túrshigesiz. Ashý kóterip ketse dúleıge aınalady. Rýhanı synǵan jan jáı kóleńke. Osyny meńzep, tuspaldap túrshiktirgen – qylqalam qudireti! Salvador Dalı sýretiniń jantúrshigerlik arpalysyn oı-sezimine syıǵyza almaı, úlbiregen qaratory ıspan qyzy bizdiń kózimizshe kúrt álsirep, samaıyn syǵyp otyryp qaldy. Mura­jaı qyzmetkeri jalma-jan qalta telefony ar­qy­ly dáriger shaqyryp, aq halatty áýleti qyzdy zembilge salyp, em-shara qoldanǵanyna kýá boldyq. Ýaqyt ozǵan saıyn ónerdiń adamtanytqysh qudireti, aıtqyshtyǵy shekarasyn ulǵaıta tústi. Natýranyń keshegi aıqyn, dálme-dál uqsastyǵy sary saharanyń saǵymy sekildenip qashyqtap, onyń ornyn – oıdyń, qııaldyń qubylysy qam­tydy. Dáldik san yqylym boıaýdyń astaryna jutyldy. Iа bolmasa kórkemdik tásildiń kóleń­kesinde qaldy. Dálirek aıtsaq: keıipkerdiń bet ajary, dene bitimi alǵy mejeden keri sheginip, onyń ornyn avtorlyq qııal kernedi. Qylqalam qısyndy-qısynsyz meńzeý men ısharaǵa basym­dyq berdi. Osydan kelip abstraksıonızm esik qaǵyp, úlken mektep dúnıege keldi. Abstraksııany áýelgide ónersúıer qaýym qabyldaı qoımady. Kóbine sýretshi kisiniń keskin-kelbetin sala almaı sharshady, taza ónerden irgesin aýlaq saldy, alaqoldyq jaılady dep synap jatty. Túsiniksiz shatpaq dedi. Kele-kele qylqa­lam sheberleri Pıkasso, Matıss klassısızm mektebinen irge ajyratyp, meńzeý, tuspal ádisine basymdyq berip – abstraksııaǵa oıysa bastaǵanda baryp – bul mektepti synaý, mineý sál saıabyr tapty. 20-ǵasyrdyń orta sheninen abstraksıonızm óz aldyna otaý tikti. Lývrdyń Eıfel munarasyna qaraǵan tústik betinde, ekinshi qabattyń 21-shi zalynda ǵa­jaıyp, qaıtalanbas eki týyndy qoıylǵan. Jaryq jalǵanǵa laǵyl juldyzdaı jarq etip týyp, jasyn bop aǵyp ótken ǵumyrdy bilemiz. Ondaı ǵumyrdyń jasaǵanyn eshkim qaıtalaı almaıdy. Sýret ónerinde de sondaı qubylys bolǵan. Jalǵyz márte siltegen qylqalam jaryq pen keńistiktiń oıda joq oqys úndesýinen dóp túsken boıaý kempirqosaǵy – ekinshi márte eshqashan qaıtalanbaıdy. Kerýenbasy Musa­baı­dyń týysy bolyp Álimbaı esimimen shashyn qyrǵyzyp, qazaqsha kıinip Qashǵarǵa barǵan 24 jastaǵy Shoqan Ýálıhanovtyń akvareldik keskindemesin bylaıǵy kezeńde jan balasy qup kelistirip sala almas edi. Alyp asqar ala taý basynan qula­nıektenip atqan tańdy Shoqan janary ózi ǵana tanyǵan boıaýmen qabyl­dady. О́mirge yn­tyzar sezimmen qyl­qalam siltedi, sendirdi, júrek tórine shyǵardy. Shyndyqqa salys­tyrý arqyly kóz jetkizemiz. Alpi shyńy­nan syrǵanap túsken jibek tańdy, etegi túrile­ túsken qarańǵylyqty dáp Shoqan jasyn­daǵy Matıss – 20-ǵasyrdyń bergi qaba­ǵynda – ózinshe biregeı bozǵyl, aqshańqan ashyq boıaýmen qaıyra ashty. Shoqan salǵan tańnyń ajary bóten. Jaryq jalǵandy ólip-óship jaqsy kórý men tunjyr qabaqty qoıý muń qosaqabat berilgen. Matıss tańsárisi – jańa tańdy qarsy alýdan góri – qı­maı qoshtasýǵa keledi. Shuǵylaly shýaq... saǵy­­nysh... ińkár aýra... qaıta­lanbas qush­tarlyq... tambaı qalǵan kóz jasy... ot qushaqty ystyq yqylas kisini ábi-tábi, kel-qaıt, kel-qaıt qamkóńil áserge bó­leıdi. Kóz kórmes jyraqqa bezip joǵalǵyń keledi. Myna Matıss tańsárisi men osydan bir ǵasyr buryn qaǵazǵa túsken, kóz ben kóńilde jattalǵan Shoqan tańy nesimen uqsas deısiz ǵoı. Qyrshyn ómirdiń jaryq dúnıemen qoshtasar kezdegi qımas sezimi eki sýrette... araǵa ǵasyrdan astam ýaqyt salǵan... jaryq dúnıeniń eki shetinde... eki mezgilde júrip-aq – júrek terbegen sulýlyqty syzyp bergen. Ińkár sezim burqaǵy. Eki sýretshiniń qylqalam siltesi, jaryqty sezinýi, keńistikti qabyldaýy eki bólek. Birin-biri qaıtalamas polıýste jatyr. Munyń kerisinshe, ónerdegi barlyq ýaqytqa, barshaǵa ortaq – sulýlyqty seziný syry birin-biri týys etken! О́ner – adamzattyq qundylyqty kóterse ǵana ómirsheń. Ana meıirimi, jar súıispendigi, jaryq­qa, jaqsylyqqa umtylý, izet, izgilik, dostyq sezimi – sýret óneriniń betke ustar temirqazyǵy. Osy qundy­lyq­ty qorǵaý azabyna ba­syn tikken da­ryndy óner ıesiniń mármár, qola mú­sin­nen, maıly boıaý sýretinen, natıýrmort, peızaj, grafı­kasynan til jetkizip aıtyp bolmas uly muratyn tabasyz. Jan azabyn sezesiz. Qaıran qalar jáıt: qylqalam ıesi, ıa músinshi – árdaıym keıipkeriniń jan alyp, jan berip ashynǵan mezetin, ıa bel keter, ıa belbeý keter nartáýekelin keskindeýdi qup kóredi. Ashyn­ǵan kezde minez ashy­lady, al minez – kórkem­­ónerdiń júrek búlkili. «San Mıshel burqaǵy» atalatyn aıtýly qola músin Lývrdyń keń zalynan shyǵyp, bul kúnderi Sorbonna ýnıversıtetiniń teristik shyǵy­syna qoıylǵan. Lývrda shaǵyn kóshirmesi qalǵan. Aspan­ǵa shapshyǵan alty burqaq, burqaq tórinde jer súze qulaǵan jaraly batyr, jas batyrdyń tas tóbesine qulyn músheli, qos qanatty, balǵyn tósi tik shanshylǵan perishte boıjetken janushyra ushyp jetipti. Perishte boıjetken jaraly batyr basyn súıeýge keldi me, álde jeńis belgisi – záıtún japyraǵyn tý ǵyp jelbiretýge jetti me – bul arasy beımálim. Jer súze qulaǵan jaraly batyr­dyń rýhy perishte qanatymen aspandap áli kúnge umytylmaı, joǵalmaı máńgige ushyp júr degendi meńzeý bolar, sirá! Zulymdyq pen izgilik... jaryq pen qarańǵy... jaqsylyq pen jamandyq árdaıym kereǵar kelip, únemi teketiresip, dúnıe-dúnıe bolyp jaralǵaly jeńise almaı keledi. Aq pen qaranyń arpalysy polotnonyń túpqazyq máni. Qaı jaǵynan alyp qarasańyz-daǵy jaryq pen kóleńke, shyń men shyńyraý, muń men kúlki, adamshylyq pen ıtshilik ıtjy­ǵys túsip, kóńilge aıtyp bolmas qaıǵy, ýáıim sińiredi. Sol muń, sol ýáıim birtýar keskin­demeniń bet ajary. Abaıdyń qara sózindegi Bas ıeniń adamdy minsiz etip jaratýy týraly oıy oralady. «Sokrat hakim bir Arıstodım degen ǵalym shákirtine qudaı tabaraka ýa taǵalaǵa qulshylyq qylmaq týrasynda aıtqan sózi: áýeli kózdi kórsin dep beripti, eger kóz joq bolsa dúnıe­degi kórikti nárselerdiń kórkinen qaıtip lázzat alar edik. Qulaq bolmasa – ne qańǵyr, ne dúńgir, daýys, jaq­sy ún, kúı, án – eshbirinen lázzat­tanyp habar ala almas edik. Muryn ıis bilmese – dúnıede bolǵan jaqsy ıiske ǵa­shyq bolmaq, jaman ıisten qashyq bol­maqtyq qoly­myzdan kelmes edi... munyń bári hıkmetpen bilip istelgendigine dálel emes pe depti». Abyz Abaıdyń qııalyna qanat jalǵap, oıyna ot bergen Arıstotel hakimniń Sımone Martını qolynan shyqqan sýretindegi, ájim sy­zyǵyndaǵy paıym... ustanym... dana­lyq­tyń tereńdigi men sıqyryna súńgı­siz. Júrekti tákáp­parlyq baýraıdy. Adam jara­tyly­synyń kemeldigine tánti bolasyz. Sulýlyq – minsizdikpen egiz. «Sulýdy súımektik, paıǵambar súnneti». Sulýlyq – tabıǵat egiziniń syńary, sulýlyqty ashqan sýretshi naǵyz ónerpaz, adam jaratyly­synyń kóripkeli. Ár hýdojnık sulýlyqty ózinshe ashady, óz paıymymen túsindiredi, ózi yntyq bol­ǵanǵa – ózge de suqtansa, nazar jyqsa, arbala tússe deıdi. Rafael Santı kózindegi sulýlyq pen Fransısko Goııa kózindegi sulý­lyqtyń aıyry­my jer men kókteı. Rafael áıel boıyndaǵy symǵa tartqandaı názik­tik pen qarǵa qan tamǵan­daı taza­lyqty alǵy mejege shyǵarady. Sulý­­lyq-náziktik pen páktik bar jerde ǵana ómir súredi deıdi. Al Fransıskonyń ur­ǵashysy betinen qany tamǵan, ýyljyp pisken máýe­deı albyraǵan, ári tyǵyz, ári tyǵynshyq­taı. Shertip pisken máýedeı sóli syrtyna tepken boıjetken ǵana ómirge qýatty tuqym beredi deıdi. Áıel álemi ýyljyp pisken jemisteı sóli syrtyna shertip, qushtarlyq otyn tu­tata bilse ǵana janǵa daýa deıdi. Ilan­dyrady, tánti qylady. Dúnıede qansha sýretshi bolsa – sulý­lyq sımvoly sonshama! Adam boıyn­daǵy sulý­lyq, tazalyq, náziktik, tabıǵattyń syńaryn­daı kórinýi – nesheme ǵalamat keskindemege ózek bolǵanyn Lývrdan kóresiz. Bir detal. HV ǵasyrdyń qylqalam sheberi Paýlıýs Roı maıly boıaýmen 55h44 sm. kenepke jaryq pen kúmis untaǵy qosylǵan qarasur boıaýdy qup úılestirip zamanynyń úsh tulǵasyn shaǵyn kólemge syıǵyzyp – betbeınesin salyp shyqqan. Keskindeme keremeti: qabyrǵaǵa ilingen sýrettiń sol jaǵynan taqap qaraǵanda Ferdınand beınesi qalqyp shyǵa­dy, al sál ońǵa yǵysyp nazar salsańyz eki kisi: Maksımılıan II men Rýdolf II kelbeti kóri­nedi. Eń ǵajaby: sýretshi jaryq pen keńistik aýrasyn úılestirip úsh kisiniń beınesin shaǵyn kólemge syıǵyzǵan. Bir-birine esh uqsamaıtyn, sesi men susy qaıtalanbas úsh beıneni bir-birine mingestirmeı, boıaýyn ara­las­tyryp almaı, bir-birine kereǵar keńistikte salyp shyǵýy tańqalarlyq. Dúnıede mundaı synaqqa basyn tikken sýretshi saýsaqpen sanar­lyq, sonyń biri, ári biregeıi – Paýlıýs Roı edi. Ekinshi tilge tıek eterimiz: dúnıede Lývr katalogine ǵana engen sýret. Ol Bartolomeýs Sprangerdiń 1610 jyly salǵan «Túriktermen soǵys allegorııasy» keskindemesi. Uzyny metr jarym, eni metr keletin úlken polotnoda realızm men abstraksıonızm ádisi qaıshylasa túsken. Urys alańynda shalqalaı qulaǵan túrik sultany. Janary aspanǵa atysyp ketken. Álde úreı, álde qushtarlyq sezimi qatar sharpysyp, sharasynan shyǵa jazdap shaty­naıdy. Qyzyqqa qarańyz! Bóksesi áppaq qar­daı, jartylaı jalańash, bádendi hanshaıym shalqalaı qulaǵan sultannyń keýdesinen basa-kóktep joǵary attap bara jatyr. Sultannyń atysqan janary bıkeshtiń uıatty jerinde. Uıattan órtenip, mysy quryp, janary aspandap shalqalaı qulaǵan túrik sultany men áppaq qardaı bókseli, aby­roıyn ashyp-shashyp alǵa umtylǵan bádendi bıkesh. Jaıshylyq ómirde kezdesse – kezdeser, al jan alyp, jan bergen urysta ushyraspaıtyn pendeshilik hal.        Sýretshi paıymynsha, allegorııa – astamshyl erkektiń ústinen attaǵan jala­­ńash boıjetken beınesi ári arsyzdyq, ári saıqymazaq! Shyndyǵynda kez kelgen soǵys lańy erkek namysynyń óteýi men urǵashy abyroıynyń shashylýy... ekeýi de apash-qupash... ıa kúlerińdi, ıa jylaryńdy bile almaı­­tyn almaǵaıyp shappa-shap mezetti boıaýmen ǵana ustaǵan. Sýret syry tuńǵıyq. Impressıonızm úlgisindegi keremet qaı-qaı taqyrypty almasyn – túp-tamyrdan qozǵaýy. Kisiniń jandy jerinen ustaýy. Qan qyzdyrǵan qushtarlyq, jan azaby, ashý-yza, júrekpen sóıleý, ymmen, meńzeýmen sezim saraıyn ashyp salý – quıtaqandaı kásekige qalaı syıǵan dep ǵajaıypqa qalasyz! Kóp polotnodaǵy kóz jasynyń, samaı ájiminiń dáldigi, tiri pendeniń túsine, ajaryna egiz tamshydaı uqsastyǵy – boıaý men keńistik, boıaý men jaryq, boıaý men qylqalam silte­siniń birtýarlyǵy ǵajaıyp endi. Lývrdyń ushan-teńiz keskindeme sýretin kózben súzgende – Lev Tolstoı aıtqan sóz oıǵa oralady. «Dúnıe túbinde taýsylady, báriniń aıaqtalýy bar. Eń ókinishtisi – sol taýsylý, sol joqtyqqa jutylý kezeńinde adamzat qııalynyń shyrqaý shegi – mýzyka, sazdyń máńgilik joǵalyp ketýi. Osyny oı­laǵanda ózegimdi aıtyp bolmas ókinish ór­teıdi». Kemeńgerdiń uly ýáıimi álgi. Shy­nynda ǵoı. Kúnderdiń kúninde dúnıe joq­tyqqa jutylar bolsa – móldiregen ýyz tabıǵattyń, aldaspan júzin­deı asyl erdiń, symǵa tartqandaı suńǵyla sulýdyń boıaý­daǵy keskin-kelbeti ushty-kúıli umyty­lady degenge esh sengińiz kelmeıdi. Boıaý­daǵy kókirek jarǵan kúrsinisti, jan aıqaıyn, tambaı qalǵan kóz jasy men júrek lúpilin qaıtip joǵaltasyz! Keskindeme, músin, grafıka, peızaj birtýary saqtalǵan Lývrdyń basqy­shy­nan túsip kele jatyp kóńildi tunjyr ýáıim basady. Kózdi arbap, kóńildi tusaǵan nesheme aqylmannyń oıly janary, adam tániniń sulýlyǵy, erjúrek qolbasynyń teketiresi, lázzat oıynynyń ot sharpy­ǵan lapyly kózden ketse de kóńilden esh jýylmaı­tynyn oılaǵanda – jan sara­ıyńyzdy shabyt teńizi shalqy­tady. Qaqpa aldynda jylma-jyl qabyǵyn tastap ósetin fransýzsha platan – oryssha besstydnısa aǵashy qoshtas­qandaı, kók júzinde tóńkerile júzgen bultqa bir, bizge bir sálem salǵan syńaımen japyraǵyn sýdyrata sanap qala berdi. Dúkenbaı DOSJAN.