Kók túrikteri

Álqıssa «Kúltegin» jáne «Bilge qaǵan» bitiktas jazýynda túrikter ózderin «Kók túrikter» dep atady. Mundaǵy «kók» tústik maǵynany emes, kosmostyq – aspan maǵynasyn bildiredi. Son­dyq­tan «kók túrikter» dep emes, «kók ­tú­rik­teri» dep jazyp, «aspan túrikteri» dep uqqanymyz jón. Olar bıleýshilerin «qaǵan» dep atady. Qaǵan – «handardyń hany», ıakı ımperator degendik. Sondyqtan qaǵandyqtyń balamasy ımperııa bolmaq. Altaıda, Dýlyǵaly shoqynyń irgesinde, jatqa kiriptar bolyp, 100 jyldaı ken qazyp, temir óndirgen Ashına túrikteri 552 jyly tóbelerinde áńgir-taıaq oınatqan jýjandardy talqandap, kóshpeli dala bıligine talasty jańa jurt tarıh esigin teýip ashyp, taıpalyq kósem­deri jabǵý Bumyndy «El qaǵan» jarııalady. Dese degendeı, namys qursaǵynda býlyǵyp jetilgen túrikterdiń shyrqaýy tańǵalarlyqtaı boldy. Bar-joǵy on-on bes jyldyń aýmaǵynda shyǵysy Saryteńiz, batysy Qarateńiz, tústigi Hýanhe, Ámýdarııa, teristigi Muzdy muhıtqa tirelgen, alys-jaqyndy qamystaı qaltyratqan uly derjavaǵa aınaldy. Ashına túrikteriniń bıligi úzdik-sozdyǵymen 150 jylǵa sozyldy. Al atalmysh áýlet salyp bergen sara jol, óz urpaǵynyń jany men qanyna quıyp bergen órshil rýhanı qýat 700 jylǵa sarqylmaı jetip, mońǵol dáýirine ıek artty. Osy jeti júz jylda ár tilde sóıleıtin túrik qaýymdarynyń tili or­taq­tandy. «Saharada qyr halyqtaryna jata­tyn jomyldardyń tili bólek bir til bolyp, olar túrikshe de bek jaqsy biledi. Qaı, ıabaqý, tatar, basmyl taıpalary da solaı. Olardyń árbiriniń ózine tán tili bar, sonymen birge túriksheni de jaqsy biledi» dep Mahmýd Qashqarı tarıhı shyndyqtyń bir kezeńinen anyq habar beredi (M.Qashqarı. Túrik sózdigi. Almaty, 1997. Tom I.). Osy kezeńde Hınǵan jotasynan batystaǵy Bulǵar taýyna deıingi qus qanaty talar ulan-ǵaıyr jalpaq óńir jurty túriktený prosesin bastan ótkerdi. Hotan-saq tildi Shyǵys Túrki­stan­nyń qamal qalalarynyń turǵyndary, par­sy tildi sarmat, alan, alban, abar, sýar, soǵ­daq­tar, qıdan tildi qaı, tatar, tatabylar, ýgor tildi majar, zırıan, sibir, shoran, shortan taıpa­lary túgel túrkilendi. Túrik tili álemniń beldi tiliniń birine aınaldy. Qypshaq – latyn, qyp­shaq – arab, qypshaq – armıan sózdikteriniń dú­nıe­ge kelýi astarynda osyndaı syr bar. Babalarymyz tól álippe oılap taýyp, óz­deri­niń bastan keshken tarıhy men keıingi ur­paq­qa arnalǵan ósıet sózderin tas betine qashap jazdy. «Tizelini búktirdik, bastyny júgin­di­r­dik»... «Bek ul urpaǵyń qul boldy, súlik qyz ur­paǵyń kúń boldy»... «Túrik halqy úshin tún uıyq­tamadym, kúndiz otyrmadym»... «О́limshi ha­lyqty tirilttim. Jalańash halyqty tondy qyl­dym. Shyǵaı halyqty baı qyldym. Az halyqty kóp qyldym». Tól jurty úshin shybyn janyn shúberekke túıgen qaǵannyń jan aıǵaıy shyrt uıqyńnan shoshytyp oıatqandaı. Baba­lary­myz jazyp qaldyrǵan «Tas kitap» boıtu­mar­daı kóz jazbas, boıaýy ońyp, qadiri kemimes qundylarymyzdyń qundysy. Babalarymyzdyń jartasqa qashap salǵan sýretteri de ózge jurttarda kezdespeıtin, balamasy joq, túrik álemine ǵana tán tóltýma óner. Ol da sýretpen shejirelengen túrik ómiriniń bir ǵajap aınasy. Túrik qaǵandyqtary kezinde táńirlik dinniń kósegesi kógerip, shyrqap damyǵanyna da zattyq dálelder jetip artylady. Qaǵandardyń keshenderinde táńirlik dinniń jón-joralaryn atqara­tyn baryq (hram) bolǵan. Bitiktastar sol ba­ryq­tyń ishine tigilgen. Qytaı jylnamalary­nyń «shóptiń shúıginin, sýdyń tunyǵyn izdep, únemi kóship-qonady» degenine qarap, olardy usharyn jel, qonaryn saı biler qańbaqqa balap sóıleý ýaqyty ótken shalaǵaı túsinik. Qazir Moń­ǵolııa topyraǵynan irgesin túrikter qala­ǵan 17 qalanyń, eki munaraly berishtiń (bas­tıon­nyń) orny belgili bop otyr (L.R.Ky­zylasov. Gorodskaıa sıvılızasııa sredneı ı severnoı Azıı» M, 2006). 682 jylmen tańbalanǵan qytaı tarıhı jazbalarynda túrikterdiń Heıshachen (Qaraqum) qalasyn turǵyzǵany týraly málimet bar. Shyǵys Túrkistandaǵy Besbalyq, Turpan, Qu­shar qalalary da osy túrikterdiń ata qonys, bas­pana mekenderi. Al Karl Baıpaqov bolsa, osy túrik dáýirinde Qazaqstan topyraǵynda júz­den astam qala, irgeli eldi meken bolǵanyna zattyq aıǵaqtardy aldyńa tartady. Demek, tú­rik­ter qysy-jazy, jyl on eki aı mal sońynan mańyǵan jurt degen túsinikke ózgeris engizetin kez keldi. О́zge jurttyń qulaǵyna oǵash qystaý-jaılaý degen maýsymdyq turmys salty osy tusta kórinis tabady. О́z jurtynyń jyly ońtústik óńirlerin qystaýǵa aınaldyrǵan túrik­ter qar ketip, kún jylynysymen teristikke jyl­jıdy, kúzde keri qaıtyp, qalalardyń tóńi­regindegi qystaqtarǵa jaıǵasady. О́stip – túrikter – «máńgi kóktem» aıasynda ómir súrýdi maqsat tutqan halyq . Bul ǵylymı turǵydan «jartylaı kóshpeli» turmys-saltyna jatady. Álemdik ǵylym órkenıet sharttary dep: tól jazýy bolýdy, qala salý men monýmentti músin ónerin aıtady. Túrikterde munyń bári boldy, onyń syrtynda táńirlik din, jartas grafıkasy qaǵıdalaryn qalyptap, HI ǵasyrda tól gram­ma­tıkasyn negizdep, «Túrik sózdigi», «Qudatqý bilik» syndy etıka-fılosofııalyq traktatyn jaz­dy. Mine, osy joralar aıasynda «Túrik ór­ke­nıeti» termıni qalyptasyp, álemge moıyndaldy. Túrik jazýy men tarıhyn zertteýge álemniń uly túriktanýshylary men sınologtarynyń at salysqanyn maqtanyshpen ataǵannyń artyq­ty­ǵy joq. Aty-zaty belgisiz, jumbaq jartas jazý­lary týraly málimet N.G.Spafarıı jazba­laryn­da kezdesedi. Ol 1675 jyly Qytaıǵa orys elshiligin bastap baryp, 1678 jyly Tobolskiden Qytaı shekarasyna deıingi kórgen-bilgenin hatqa túsiredi. «Eneseıdiń úlken qula­masyna jeter-jetpeste quz jartas bar. Osy jar­tasqa belgisiz jazý qashalǵan, jazý ara­syn­da krest belgileri, qolyna asataıaq ustaǵan adam beıneleri de bar...Onda ne jazylǵanyn, kim jazǵanyn eshkim bilmeıdi» dep baıandaıdy N.G.Spafarıı. Nıderlan elshiligi quramynda Reseıde bolyp qaıtqan N.K.Vıtsen (1641-1717) 1692 jyly jaryq kórgen eńbeginde: «Verhnetýre mańyndaǵy jartasta birneshe sýret jáne áripteri beıtanys jazý bar. Jergilikti halyq­tyń káriqulaqtary olardyń 100 jyldan astam ýa­qyt turǵanyn aıtady. Biraq qashan, kim jazǵany týraly eshkim eshnárse bilmeıdi» dep habarlaıdy. Reseıge baǵynyshty Sibir óńirin­degi jumbaq jazý týraly Eýropa qulaqtanyp qalǵan soń, oǵan mán bermeýge bolmady. Petr I 1717 jyly D.G. Mes­sershmıdtti shaqyryp, Sibirdi túbegeıli zertteý maqsatymen ǵylymı ekspedısııa shyǵardy. 1721-1722 jyldary jartastaǵy, músintastaǵy, qola aı­na­daǵy jazýlardyń bederi sýretke syzylyp, qaǵaz betine kóshirildi. Joǵary Eneseı jazý­lary­nyń nobaıy osy kezde jınaqtaldy. Eks­pe­dısııa quramynda shved áskeriniń tutqyn kapı­tany Fılıpp Iogann Tabbert (Stralenberg) te bolǵan edi. Ol 1730 jyly Stokgolmnen bas­ty­ryp shyǵarǵan «Eýropa men Azııanyń soltústik jáne shyǵys bóligi» atty eńbeginde atalmysh jazý­dy Skandınavııadaǵy jartas jazýlaryna uqsastyǵyna ıek ar­typ, «rýnıkalyq jazý» dep atady. Ǵylymda osy ataý ornyǵyp qal­dy. 1818 jyly G.I.Spas­­- skıı óziniń «Drevnostı Sıbırı» jýrnalynda jartas jazýlarynyń, oǵan berilgen zertteýshiler pikiriniń latyn tiline aýdarylǵan nusqasyn jarııalady. Abel-Remıýza, G.Iý.Klaprot syndy shyǵystanýshy ǵalym­dar taqyrypqa nazar aýdaryp, kóshpeli taıpalar tý­ra­ly biraz zertteýler júrgizip, Deshti Qypshaq ta­rıhynyń biraz qatparyn qopardy. Abel-Remıýza bul jazýlardy úısin jazýyna, G.Iý.Klaprot kóne qyrǵyz jazýyna tańdy. Al Z.G.Baıer kelt murasyna jatqyzdy. Ázirshe jınaqtalyp, nazarǵa ilikkeni Eneseı jazýlary edi. Bul óńir ejelgi ýgro-fınderdiń otany dep esepteletin. Son­dyq­tan Eneseı muralaryna fın ǵalymdary tara­py­nan aıryqsha yqylas bildirilip, tolyq kúıde jınaqtalyp baspa betin kór­geni­ne tańǵalýǵa bolmaıdy. Qulpytas jazýyna uqsaǵan qysqa jazýlar ózgelerdi onsha qyzyqtyra qoıǵan joq. Jartas jazýyna áýes­tik osylaı qyzý bastalyp, birtindep saıabyr tapty. 1889 jyly N.M.Iаdrınsevtiń Orhonnyń Kosho-Saıdam shuratynan tórt qabyrǵasy túgel qashalǵan uzaq mátindi qos ustyndy tabýy  ashyq-jaryqta kún kúrkiregenniń áserinen kem bolmady. Ataq shyǵaratyn uly jańalyqtyń aý­jaıyn ańdaǵan ǵalymdar Mońǵolııaǵa jóń­kildi. Reseı Ǵylym akademııasy V.V.Radlovtyń bas­shy­lyǵymen shuǵyl ekspedısııa jasaqtady. Bi­raq fın ǵalymdary olardyń aldyn orap ketti. Aksel Olaı Geıkel basshylyq etken ekspedı­sııa 1890 jyldyń 15 mamyrynda Orhonda bolyp, Kosho-Saıdam eskertkishteriniń kóshir­me­sin jasap, 1892 jyly jaryqqa shyǵaryp ta úlgerdi. Fın ekspedısııasynyń basty tabysy «Kúltegin» eskertkishindegi qytaı mátinin oqý edi. Eki ǵasyrdan beri tam-tumdap jınalǵanmen, syryn ashpaǵan jazý – Túrik qaǵandyǵynyń jazýy ekeni, Kosho-Saıdam qos ustyny Túrik memleketiniń qaǵany Mojılıan men onyń inisi Kıýe-delege (Kúlteginge) qoıylǵany jarııalandy. Ile-shala 1893 jyldyń 23 qarashasynda dat fılolog-ǵalymy V.Tomson Orhon jazýy­nyń kiltin taýyp, «Táńir» jáne «Túrik» sózin ajyratyp oqyǵanyn Dat akademııasynyń 15 jeltoqsanyndaǵy resmı májilisinde jarııa etti. Bul kezde V.V.Radlov ta onnan astam áripti ajyratyp úlgergen-di. Alaıda, túrik jazýynyń syryn ashý baqyty oǵan buıyrmady. Ǵylym jolynyń basty qaǵıdasy – ózińnen buryn aıtylǵan pikirlerdi attap ótpeı, saraptan ótkizý, moıyndaıtynyn moıyndap quptaý. Bárin bir ózi ashyp, jerden jeti qoıan tapqandaı bolý – ǵylymǵa úsh qaınasa sorpasy qosyl­maı­tyn shalaǵaılardyń isi. Osy rette V.V. Rad­lov­tyń ónegesi súısinerlikteı. Ol túrik rýnı­ka­synyń syryn ashý baǵytyndaǵy izdenisin do­ǵa­ryp, V.Tomson usynǵan ádistemege súıenip, Or­hon jazýyn aýdarýǵa kiristi. 1894 jyly ol «Bil­ge qaǵan» men «Kúltegin» eskertkishiniń má­ti­nin nemis tilinde bastyryp, kóne túrik jazýy­nyń alǵash aýdarýshylardyń qataryna endi. Al onyń osy aýdarmaǵa bergen túsinikteri – Túrik qaǵandyǵy týraly alǵashqy kúrdeli ǵylymı zertteý boldy. Jalpy, V.V.Radlovtyń qazaq tarıhy men mádenıetine sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Ejelgi ádebıetimizdiń marjandary­nyń biri «Qudatqý bilikti» álemge alǵash tanys­tyr­ǵan da Radlov. Al on tomdyq «Túrki taıpa­lary­nyń halyq ádebıet úlgileri» baǵasyz qundylyq. Túrik jazýy tóńiregindegi sál báseńdegen izdenis ekpini ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldary qaıtadan jandandy. Ol Mahmud Qashqarıdyń «Túrik sózdiginiń» tabylyp, ǵylymı aınalymǵa enýimen tikeleı baılanysty edi. Tórt tomdyq sózdiktiń tildik qoryna súıenip, Orhon-Eneseı bitiktas jazýlaryn qaıta aýdarý máselesi kún tártibine qoıyldy. Bul isti S.E.Malov júzege asyrdy. Qazirgi kezeńde kópshilik qoldany­syn­daǵy osy nusqa. Jalpy, elimizde túriktaný isi endi-endi ǵylymı negizge ıek arta bastady dese bolǵan­daı. Túrik qaǵandyqtarynyń tarıhy resmı oqý­lyq­tardan oryn alyp, joǵarǵy oqý oryn­darynda oqytyla bastady. Degenmen, bul taqy­rypta ózimiz emes, ózge jurttar qaırat kórsetý­de. 60 jyldan astam «sibir arheologııasy» jyl saıyn jer qoınynan kóne jádigerlikterdiń birde búti­nin, birde synyǵyn taýyp, «Túrik órkenıetiniń» kolleksııalaryn tolyqtyra túsýde. «Eńbek kimdiki bolsa, ónbek te sonyki» degendeı, bireý­ler­diń mańdaı termen tapqanyna talasý oryndy bola qoımas, tól órkenıetimizge qatysty qazba aıǵaqtardy qaǵaz júzinde bolsa da túgendep, tizimdeýge jetise almaı otyr­ǵany­myz ókinishti. Irgede otyryp, túrik aǵaıyndar­dyń muryndyq bolýymen Uly qaǵandary­myzdyń keshenin qazý isine aralasa almaı qalǵanymyz da bizge syn.   Kók túrikteri shejiresi Qytaıdyń áýlettik jylnamalary «Chjoýshý» (Chjoý patshalyǵynyń tarıhy, 557-581), «Súıshýda» (Súı patshalyǵynyń tarıhy, 581-618) kók túrikteriniń ata-baba shejireleri týra­ly tórt derek keltiriledi. Patsha saraıynyń jylnamashylary olardy úzbeı qatynap turǵan túrik elshileriniń aýzynan jazyp alsa kerek. Ár aýyzdan ár kezde jazylǵany da baıqalady. Munyń syrtynda túrikterdiń ejelgi shejirelik zamandaryna silteıtin Terhın, Ongın bitiktas jazýlary men «Altyn múıizdi aq buǵy» ańyzy da bar. Mine, osylardyń basyn qosyp, oı eleginen ótkizgende birshama naqtyly Bumyn, Istemı qaǵandar kezeńine deıingi kók túrikteriniń baǵzy zamandarda bastan keshken «qarańǵy dáýirlerine» jaryq sáýle túskendeı bolady. Qytaıdyń áýlettik jylnamalaryndaǵy tórt shejireniń bir-birine uqsastyǵy da, uqsamaı­tyny da bar. Olar kók túrikteriniń tarıh bel-belesterinde júrip ótken buralań joldary men qıly-qıly taǵdyrynyń jańǵyryǵy ekeni daýsyz. Osy shejirelerdiń eń ejelgisi «Ǵarip bala men Bóri-Ana» hıkaıasy. a) «ǴARIP BALA MEN BО́RI ANA» (Birinshi nusqa). «...Olardyń arǵy ata-babalary Sıhaıdyń joǵarǵy jaǵynda memleket qurǵan, keıin ony kórshi memleket joıyp, adamdaryn kári-jas demeı túgel qyryp tastaǵan. Sóıtip (kórshi el áskerleri) bir ul balaǵa kelgende, ony óltirmeı, aıaq-qolyn kesip, úlken bir sazǵa aparyp tas­taı­dy. Sonda bir qanshyq qasqyr álgi balaǵa únemi et aparyp berip turǵan eken. Bala sol etti qorek etip aman qalady. Keıin ol bala qasqyrmen qosylyp, qasqyr býaz bolady. Kórshi memlekettegiler taǵy da adam jiberip, álgi balany ól­tir­gende qasqyr balanyń qasynda eken. Olar qas­qyrdy óltir­mek­shi bolady, biraq qasqyr qu­daı­dyń qudiretimen qas-qaǵymda teńizdiń shyǵys jaǵyna ótip, bir taýdyń basyna shyǵyp ketedi. Ol taý Gaochannyń soltústik-batysynda eken, taýdyń eteginde bir úń­gir bolypty, qasqyr sol úńgirge kirse, úńgir ishinen aýmaǵy 200 lıden astam, shóbi shúıgin ja­zyq­qa tap bolady. Keıin kele qasqyr 10 ul taýypty, sonyń bireýiniń esimi keıin áýlet atyna aınalǵan Ashına eken, ol uldardyń ishindegi eń aqyldysy bolǵandyqtan, el bıleýshisi bolady. Ol Orda esigine bóriniń basy salynǵan tý tigip qoıady – bul onyń óz tegin umytpaıtynyn bildirgeni eken. Keıin Asıan-she esimdi adam el-jurtyn bastap álgi úńgirden shyǵypty. Jáne (sodan bastap) ur­paq­tar boıy jýjýlarǵa baǵynyshty» (Qazaq­stan ta­rıhy týraly qytaı derektemeleri, Almaty, 2006. IV tom. «Súıshý» 84 ızıýan, «Týszıýe baıany»). Bul shejirelik ańyz «Súıshý» (Súı patsha­ly­ǵynyń tarıhy) jylnamasynan. Eńbekti Tan ımperııasy tusynda, atalmysh patshalyqtyń saraı qalamgeri Veı Chjen (580-646 j.j.) 636 jyly támamdaǵan. Kitap 581-618 jyldar aralyǵynda Soltústik Qytaı jerinde qurylǵan Súı patshalyǵynyń tarıhyn baıan etedi. Túrik qaǵandyǵy alǵashynda olarmen jaý bolyp, eki ara egesti maıdan dalasynda keskilesken urys­tardy sheshti, keıin Tan áýleti bel alyp, bılikti qanjyǵaǵa baılaı bastaǵanda, túrikter Súı áýletine bolysty. Tandyqtar birjola jeńip shyqqanda, Súı áýletiniń jaqsy-jaısańdary túrikterge qashyp, qaǵandyqtyń saraı is-qaǵaz­daryn júrgizýshiler kóz aldarynda qalyptas­qan qaǵandyqtyń búgininen de, ótken-ketken ańyzdy tarıhy – shejiresinen de ájeptáýir qulaǵdar bolǵandyǵy kúmánsiz. Endi sybaı kórshi Qytaımen birde tátti, birde ashy qarym-qatynastar aıasynda irge kóterip, qalyptasqan Túrik tarıhyn túsiný múmkin bolmaıdy. 386 jyly irge kótergen tabǵash­tar­dyń (toba) Veı memleketi 531 jyly ekige bólindi – biri Shyǵys Veı, ekinshisi Batys Veı bolyp. Shyǵys Veı Loıandy, Batys Veı Chanan­dy astana etti. 550 jyly Shyǵys Veı – memleket atyn Beı Sıge ózgertti. 557 jyly Batys Veıdiń tizginine qytaı­lan­ǵan senbı urpaǵy kelip, «Beı-Chjoý» áýletiniń negizin qalady. (L.N.Gýmılev Drevnıe tıýrkı. M, 1993).Túrik qaǵandyǵyn 571-581 jyldar ara­lyǵynda bılegen Taspar qaǵannyń: «Ońtústiktegi eki ulym maǵan únemi osylaı adaldyqpen baǵy­nysh­ty­lyq qylsa, men kedeılenemin dep alań­damaı­myn» degende (sonda), osy eki memleketti ata­ǵan. Olar kiriptarlyq jaǵdaıda bolyp, túrik­terge úzbeı salyq tólep turady. Beı-Chjoý pat­sha­lyǵy nemese Chjoý áýletiniń ómiri uzaq bolmady, 557-581 jyldar aralyǵynda ǵana bılik júrgizdi. Olardy Súı áýleti ketirdi. Súı áýleti 581-618 jyldar aralyǵynda bıledi. 618 jyly olardy taqtan ketirgen Tan áýleti ózine deıin bılegen Chjoý áýletiniń de, Súı áýletiniń de 636 jyly jylnamasyn jazyp bitirdi. «Chjoýshý» jylna­masynda túrik tarıhyna ájeptáýir oryn bergen. Joǵarydaǵy shejirege uqsas baıan bul jazbadan da kórinis tabady. á) ǴARIP BALA MEN BО́RI-ANA BAIаNY (Ekinshi nusqa). «Týszıýe (túrik Á.S.) – sıýnnýlardyń ózge bir túri bolatyn, (bıleýshi) áýleti Ashına dep atala­dy, olar óz aldyna bir qaýym taıpa bolyp qalyp­tasty. Keıin kele olardy kórshiles memleket kúı­retip, eli túgeldeı qyrylǵan. Sol soǵysta jasy onǵa endi tolǵan jas balany jaý áskeri óltirmeı, eki aıaǵyn kesip, kók shóptiń ústine tastap ketedi. Sonda bir qanshyq qasqyr et ákelip, álgi balany asyrap-baǵypty. Bala erjetken soń qasqyrmen qosylyp, qasqyr býaz bolady. Bala­nyń áli tiri ekenin estigen jaý eliniń elbas­shysy taǵy da adam jiberip, balany óltirmek bolady. Jibergen adamy balanyń janyndaǵy qasqyrdy kórip, ony da óltirmek bolǵanda, qasqyr qashyp, Gaochan mem­leketiniń soltústigindegi taýǵa shyǵyp ketedi. Taýda úńgir bolypty, úńgir ishi aýmaǵy birneshe júz lı keletin, tórt jaǵy taýmen qorshalǵan jazyq eken. Qasqyr sol úńgirge jasyrynyp, on ul taýypty. On bala erjete kele syrttan áıel alyp, olardan urpaq tarapty. Keıin on balanyń urpaq­tary bir-bir áýlet bolyp qalyptasady, ashı­na – sol áýlettiń bireýi. Olardyń urpaǵy ósip-ónip, júzdegen tútinge deıin jetedi. Osylaısha birneshe urpaqtan keıin olar birinen soń biri álgi úńgirden shyǵyp, jýjýlarǵa baǵynyp, Szınshan taýynyń kúngeı jaǵyn mekendep, jýjý­lardyń temirshisi bolady. Szınshan taýy dýlyǵaǵa uqsaıdy, olar dýlyǵany «týszıýe» deıdi, sondyqtan olar ózderin de «týszıýe» dep atap ketken». «Chjoýshý» baıany «Súıshý» baıanyna óte uqsas ekeni kópe-kórneý. Atalmysh eki tarıh ta 636 jyly Tan patshalyǵynyń saraıynda jazylyp bitken. «Súıshýdyń» avtory Veı Chjen (580-646), «Chjoýshýdyń» avtory Lınhý Defen (583-666). Olardyń bir-birinen kóshirý de, bolmasa bir bulaqty paıdalanýy da múmkin. Endi joǵarydaǵy baıandardy tarıhı derekter aıasynda saraptap kórelik. Birinshi nusqada ma­ńyz­dy eki jaǵrapııalyq ataýdyń aty atalǵan: biri – kók túrikteriniń alǵashqy memleketi irge kótergen Sıhaı teńizi, ekinshisi – jaý oırany­nan qashyp kelip, bas saýǵalaǵan Gaochan memle­ketiniń soltústik batysyndaǵy taý úńgiri. «Sıhaı teńiziniń» aýdarma balamasy «Batys teńizi». Túrik tarıhyn óndi­re zertteýshi qalamger Q.Salǵarauly: «Al Batys teńizimiz» naqty uǵy­mynda teńiz emes, kádimgi qum dala, kóne qytaı­lar Gobıdi «Sıheı («sı» – batys, «heı» – teńiz) dep ataǵan» syndy tujy­rym­­ǵa ıek artady. «Qazaq­stan tarıhy týraly qytaı derekteme­leriniń» IV tomyn qytaı tilinen qazaqshaǵa aý­da­ryp, ǵylymı túsinik jazǵan B.Ejenhanuly men J.Oshan bul oraıda tómengideı paıym­daýlar jasaıdy: «Sıhaı – «Batys teńiz» degen maǵynany bildiretin bul ataý ejelgi «Shan haı szın» kitabynda kezdesedi. Keıin kele qytaı­lar bul ataýmen Qytaıdan batysqa qaraıly jerlerdegi ártúrli kól, teńizderdi ataǵan...Degenmen, keıbir ǵalymdardyń aıtýynsha, kóne qytaı derekterindegi Sıhaı kóbinese Kaspıı teńizin meń­zeı­di» (Sonda). Al N.Iа.Bıchýrın (Iakınf) bolsa: «Kaspıı teńizi kóbine-kóp Sınhaı atymen belgili» dep túıindeıdi (N.Iа.Bı­ chýrın (Iakınf). Srednıaıa Azııa ı Vostochnyı Týrkestan. Almaty, 1997). Sońǵy tujyrymdardyń salmaǵy basym kórinedi. Endeshe, kók túrikteriniń esinde saq­tal­ǵan baıyrǵy otany Kaspıı teńiziniń teristik óńiri bolǵan. Shynyna kelgende, atalmysh baıandarda aıryqsha mán berilip turǵan jaǵr­a­pııa­lyq ataýlar emes, Bóri-Ana beınesi. Shejirede Bóri-Ananyń kók túrikterine tótem bolý kezeńi sáýlelengen. Baıannyń basty astary osynda. О́kinishke qaraı, aýdarmashylar Bóri-Anany qasqyr, qanshyq qasqyr dep qate aýdarǵan. Eskilikke qulaǵy túrik, altynnyń synyǵyndaı Mahambet bóri men qasqyrdyń ashyq jáne tuspaldy maǵynalaryn anyq ajyratady. Ol ózin tek qana bórige teńeıdi: Men, men edim, men edim, Men Narynda júrgende Eńirep júrgen er edim. Isataıdyń barynda Eki tarlan bóri edim.   Túlkideıin tún qatyp, Bórideıin jol tartyp, Jaýyrynyna muz qatyp, Jalaýly naıza qolǵa alyp, Jaý toqtatar kún qaıda? – dese, Al Jáńgirdi laǵnettegende: Han emessiń qasqyrsyń, Qara albasty basqyrsyń – dep betke urǵandaı bolady. Mahambet «Eki tarlan bóri edim» degende, tarlan sózin bóriniń anyqtaýy­shy maǵynasynda qoldansa, «Taı jegen tarlan men edim» tirkesinde tarlan sózin bóriniń sınonımi retinde qoldanady. Al endeshe: Taýdan munartyp ushqan tarlanym, Saǵan usynsam, qolym jeter me? Aryzym aıtsam, óter me? Arystanym, kóp boldy-aý Saǵan da meniń armanym! – syndy Mahambet tol­ǵaýyndaǵy «Taýdan munartyp ushqan tarlan­dy» taýdyń taǵy qusy dep túsinik berip, orys­sha­ǵa «orel» dep aýdarýymyz qalaı? Asy­ly, bir nár­seni durys uqpaı, shatys­tyryp alǵan sııaqtymyz. Osy oraıda ejelgi «Oǵyz­name» dastany kómekke qol ushyn sozatyndaı. Onda jol tappaı ty­ǵy­ryqqa tirelgen Oǵyz qaǵan qaýymyna jón silteıtin kók bóri bar. Ol birde muzart taýdyń munarly bıiginen, ekinshiden aspandaǵy ala-shola bulttyń arasynan eles beredi. Onyń bult arasynan kó­rinýi – ushatyn qanatty bóri, ıakı Táńir bórisi bol­ǵanynyń aıǵaǵy. Endeshe, Mahambet tolǵaýyn­daǵy taýdan munartyp uqqan tarlan taǵy tarǵyl qus emes, Táńir bórisi bolǵany. Mahambet Aq­bulaq soǵy­synda sheıit ketken aǵasyn «Aspan bórisine» teńep, tildesip, ish qusasyn tarqat­paq bolǵan. Taýdyń tarǵyl qusyna muńyn sha­ǵyp jylaǵandaı Mahambetke ne kórindi. Ánes SARAI. (jalǵasy bar)