Táýelsizdik qandaı tátti, kıeli sóz deseńizshi. 1991 jylǵy 16 jeltoqsan – Qazaq eli ǵasyrlar boıy ańsaǵan Táýelsizdigine qol jetkizgen, tórtkúl dúnıege jar salyp, alaqaılap súıinshi suraǵan tarıhı da qasıetti kún. Bul – kózaıym habar jumyr jerde shashylyp júrgen ıisi qazaqtyń da júregine úmit otyn jaqqan kún. О́zderiniń qazaq bolyp týǵandaryna qýanǵan baqytty kún. О́ıtkeni, árkimniń týǵan jeri, týǵan otany ózine jeruıyq. Mine, sol ýaqyttan bastap shettegi qandastarymyzdyń tarıhı Otanyna uly kósh-kerýeni bastaldy. 1994 jyly sol kósheli kóshpen kóship kelgen aǵaıyndardyń arasynda búginde Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqtyń memlekettik Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynyń ánshisi Maıra MUHAMEDQYZY da bar edi...
– Maıra Muhamedqyzy, esińizde me, sizdiń Respýblıka saraıynda ótken tuńǵysh konsertińizge at arytyp sonaý Aspanasty elindegi ata-ana, baýyrlaryńyz da kelgen-di. Mine, sol keshtegi úziliste anańyz Kamal Qýanyshqyzyna jolyǵyp, suhbattasýdyń sáti túsken bolatyn. Sonda anańyz: «...Balamnyń konserti ótedi degen soń Qytaıdan armandaǵan qazaǵymnyń jerine kelip, qyzymnyń úlken sahnada án shyrqaǵanyna júregim jarylardaı qýanyp turmyn. Balapanymdy baýyrlaryna basyp, qushaǵyna alǵan meıirimdi halqyma, ony basqaryp otyrǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kórsetip otyrǵan qamqorlyǵyna basymdy ıip, rahmetimdi aıtamyn», dep edi. Odan keıin de tamasha tabysqa qol jetkizdińiz. Memlekettik syılyqqa ıe boldyńyz. Árıne, eń aldymen balasy alaman báıgeden oza shaýyp kelip jatsa, tileýin tilep otyrǵan ata-ana úshin bir ǵanıbet sát, úlken qýanysh, zor maqtanysh emes pe...
– Iá, ata-anamnyń qýanyshynda shek joq edi. Ol kezde ákem tiri, meniń osy qýanyshymdy kórip ketkeni úshin Allaǵa myń razymyn. «Balam, bul jeńisiń eń aldymen, táýelsizdiktiń qudireti, táýelsizdiktiń arqasy. Sol táýelsizdikti baıandy etip, eldiń eńsesin kóterip, baryn-joǵyn túgendep, basqa eldermen terezemizdi teń ustap otyrǵan Elbasynyń jankeshti eńbeginiń arqasy. Qarǵadaı kezińde Otanym, elim-jurtym dep kelgende shetke qaqpaı, seniń ónerińdi baǵalap, kórsetken qamqorlyqtyń, halyqtyń ónerge degen peıiliniń arqasy. Endeshe, bul syılyqtyń artynda úlken salmaǵy bar. Iаǵnı, el aldyndaǵy jaýapkershiligiń burynǵydan júz eselendi degen sóz. Osy bıiktikten túspeı, odan ári de eńbektenýiń kerek», degen edi. Anamnyń sózine qosarym, júregimmen de, kóńilimmen de aıtarym, Allaǵa da, Qazaqstanǵa da rızamyn.
– Umytpasam, siz sol Memlekettik syılyqqa ıe bolǵanyńyzda shetelde júrgen edińiz. Súıinshi habardy estigende qandaı kúıde boldyńyz? Buǵan qosa, birneshe halyqaralyq syılyqtardy aldyńyz. Aıtyńyzshy, siz úshin sol syılyqtardyń ara salmaǵy, aıyrmasy qanshalyqty?
– Aıtary joq… Elimizdegi eń mártebeli – Memlekettik syılyqtyń maǵan buıyrǵany týraly habardy estigendegi kóńil-kúıimdi jetkizý múmkin emes shyǵar. Boıyma qanat bitip ushyp keterdeı boldym. Sondaı bir keremet baqytqa bólep jiberdi. Dál sol kezde Fransııanyń Týlon qalasyndaǵy Ulttyq opera teatrynda ótip jatqan spektaklde oınap jatqanmyn. Úziliste áriptesterime jetkizip edim, barlyǵy qýanyp, quttyqtaǵany este. Spektakldiń ekinshi aktisin sondaı bir erekshe shabytpen oryndap shyqtym. Osy qýanyshymdy bólisýge, ári óz elinde ánshisin qalaı qarsy alyp, baǵalaıtynyn kórsin degen oımen teatr dırektory men jeke menedjerimdi Táýelsizdik toıyna, syılyqty tapsyrý rásimin kórýge ertip keldim. Bul men úshin ómirimdegi eń qymbat marapat dep bilemin. О́ıtkeni, halyqaralyq baıqaýlarda jeńimpaz ataný bir bólek te, óz elińde eńbegiń janyp, seni qoldap, qolpashtaǵan, seni baǵalaǵan qýanyshty seziný odan da erekshe, odan da áserli de ystyq, júregińe jaqyn eken. О́zim ǵana emes, menimen birge el de qýandy. Internettegi jáshigim sondaı quttyqtaýlarǵa tolyp ketti. Eń qýanyshtysy, atamekenge kelgen oralmandar arasynan óner salasynda joǵary syılyqqa ıe bolǵan jalǵyz qazaqpyn. Endeshe, bul sonaý eki ókpesin qolyna alyp týǵan Otanyna jetken aǵaıyndarǵa da berilgen marapat dep bilemin.
– Maıra Muhamedqyzy, sizdiń tarıhı Otanyńyzǵa oralǵanyńyzǵa da attaı on jeti jyldan asypty. Sol týǵan jer dep ańsaryńyz aýyp kelgende Otanyńyz sizge ne berdi?
– Bárin berdi. Eń aldymen, ári eń bastysy – Qazaqstan maǵan erkindik berdi. Qazaqstan degende túsinetinim – Táýelsizdik, qarapaıym sózben aıtsaq – bostandyq. Qarańyzshy, sol bostandyqqa qanshama ult kúresip jete almaı jatyr. Sol erkindiktiń bolmaýynan taǵdyrlary ózgerip, otanynyń joqtyǵynan ómirde de, ónerde beıshara bolyp júrgender qanshama. Solardy kórip, Allaǵa myń shúkirlik jasaısyń. Eger Qazaqstanǵa kelmegende, múmkin osylaı án sala almas pa edim dep oılaımyn. Olaı deıtinim, Qytaıda júrgende bala kezden armandaǵan Chaıkovskıı atyndaǵy dúnıejúzilik baıqaýǵa qatysýǵa bel býdym. Oǵan bes ánshi qatysatyn boldyq. Qytaı úkimeti tarapynan eki ánshi qytaı ultynan, qalǵandary óz qarajatymen barsyn degendi estigende, júregim qan jylady. Ondaı múmkindik qaıda? Ustazym professor Go Shý Djen: «Men eki qytaı ánshisin daıyndaımyn, saǵan qolym tımeıdi. Shákirtim retinde aıtarym, qatysqyń kelse, Qazaqstanǵa bar. Ondaǵy myqty oqytýshylardyń deni Máskeý, Lenıngradtaǵy orys mektebiniń túlekteri, sonda baryp daıyndal, sol jaqtan jolyń bolar», dep keńes berdi. Árıne, men eki eldiń mádenıetimen, eki eldiń dástúrimen óstim. Osyǵan deıin 5 myń jyldyq tarıhy bar Qytaıdyń mádenıeti, tárbıesi, mektebinen ótip, jaqsy-jamanyn kórdim. Ol bir alǵashqy shyńdalý mektebi boldy. Biraq Qazaqstanǵa kelgen soń túpki sanamdaǵy adamǵa kerek erkindikti sezindim. Shekarany óte bastaǵanda ushy-qıyry joq keń dalany kórip, tynysym ashylyp sala bersin. Keldim. Kórdim. Qıyndyq ta boldy. Meniń qınalatynym, keıbir otandastarymyz Táýelsizdiktiń, erkindiktiń ne ekenin bilip, túsinip jatpaıtyndaı kórinedi. Qytaıda, árıne, mende ondaı sezim bolǵan joq. О́ıtkeni, ár memlekettiń óz saıasaty, óz dástúr-salty bar demekshi, kópti kórgenmen, ishki erkindikti sezinbeıtinsiń. Qazaqstan Táýelsizdigin alǵan kezdegi ondaǵy aǵaıyndardyń qýanǵanyn aıtpańyz. Men sol erkindikti izdep keldim. 1994 jyly týǵan topyraqqa aıaq basyp, Otanymyzǵa oraldyq. Sodan bergi 17 jylda qazaǵymmen, elimniń tarıhymen birge ósip kele jatqanymdy maqtanysh sezimmen aıta alamyn. Qazir tipti Qytaıda týǵanymdy umytyp kettim. Qaıda baramyn deımin, baramyn. Erkin sóıleımin, erkin pikirlesemin, emin-erkin óleńimdi aıtamyn. Maǵan bir adam tosqaýyl qoıa almaıdy. О́ıtkeni, derbes tulǵamyn. Ol – sol erkindiktiń arqasy. Mine, sony árqaısymyz túsine bilýimiz, sol erkindikti qorǵaýymyz kerek. Atameken – seniń máńgilik qaıtar mekeniń, aınalyp keler temirqazyǵyń. Mine, sol táýelsizdigimizge bıyl jıyrma jyl tolyp otyr. Qaı zamanda da, qaı ýaqytta da adamzat balasy úshin táýelsizdikten asqan qudiretti sezim bolmaǵan. Toıdyń da tóresi – osy Táýelsizdik toıy.
– О́ner joly qıyn jol. Adamzat taǵylymynda ataqty, belgili adamdardyń ómirine erekshe silkinis ákelip, ómirine áser etken, bolmasa ózin osy deńgeıge jetkizgen adamdarǵa degen yqylas, nıeti ózgeshe bolyp jatady. Bylaısha aıtqanda, ómir boıy qaryzdar bolyp ótetin adamdary bolady. Osy turǵydan alǵanda, kimniń aldynda ózińizdi boryshtar sezinesiz?
– Eń aldymen, qazaq bolyp týǵanym úshin halqyma qaryzdarmyn. Odan keıin ata-anama. Baqytym shyǵar, ónerli otbasynda dúnıege kelip, tárbıelendim. Ákem Muhamed Ábdiqadyruly mýzykant, ári kompozıtor, al anam 40 jyl sahnada án salǵan Qytaıdyń birinshi dárejeli ártisi, bizdiń ólshemmen halyq ártisi boldy. Qazaqtyń kim, qandaı ekenin, kóbine anam oryndaıtyn halyq ánderiniń qasıetinen, sózinen, nárinen topshylap óstim. Bul osy elge degen arman, qushtarlyǵymdy kúsheıte tústi. Úshinshiden, taǵdyryma kezikken, baýlyǵan ustazdaryma qaryzdarmyn. Árıne, óner joly aýyr da, qıyn jol. Osynda kelgen soń qalaı ómir súrip, ónerimdi qalaı jalǵastyramyn degende ıgi jaqsy adamdarǵa keziktim. Al úlken baıqaýlarǵa qatysý úshin qajymas qaırat, jigerińmen qatar, qoldaý da qajet. Búgingideı jetistikterge jetip, birden-bir úlken sahnalarǵa shyǵýymda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi zor. Sondyqtan da, odan keıin kimge qaryzdarsyz dep surasańyz, Elbasyna qaryzdarmyn dep aıtar edim.
1997 jyly Portýgalııaǵa baıqaýǵa baryp kelgen soń alǵash ret ol kisiniń aldynda sahnaǵa shyqtym. Zerektigi, talantty tanı biletin qasıeti shyǵar, sol joly: «Bul qaı bala?» dep surastyryp, jaǵdaıymdy bilipti. Ol kezde shetelden kelgen qazaqtarǵa azamattyq alý óte bir qıyn sharýa edi. Sóıtip, eki jyl ala almaı júrgen azamattyǵymdy, oǵan qosa páterdiń kiltin óz qolymen tabys etti. Al basyńda baspanań bolmasa, búkil zeıinińdi qoıyp, birdeńege qol jetkizý múmkin be? Mine, sodan bastap jolym ashyldy.
– Maıra, siz qazaq opera ánshileriniń arasynan shetelde kelisim-shartpen jumys istep júrgen sanaýly ánshiniń birisiz. Olardaǵy ónerdiń deńgeıi, baǵalanýy qalaı eken? Neni baıqap, neni túıip júrsiz?
– 2002 jyly taǵy bir úlken jetistikke jettim. Fransııaǵa kelisim-shartpen baryp, jumys isteıtin boldym. Onda óz ónerimdi tanyta júrip, alpaýyt el – Amerıkanyń úlken sahnasyna joldama aldym. Úlken-úlken óner adamdarymen birge júrdim. Biraq, adam syrtta júrgende jalǵyzdyqty qatty sezinedi eken. Degenmen, halyqtyń maǵan degen kóńil-kúıi, úmiti, senimi, bergen aq batasy bóten elde rýh, kúsh berdi. Munyń bárin táptishtep aıtyp jatqanym, júregi názik óner adamyna kishkene ǵana qoldaý, osyndaı bir aýyz jyly sóz úlken shabyt ákelmek.
Ras, syrttaǵy óner joly ońaı emes. О́ıtkeni, shetelde sahnaǵa qazaǵymnyń aty menimen birge shyǵady ǵoı. Qazirdiń ózinde meni kim dese – bári «Qazaqstan» deıdi. Sondaıda odan beter jaýapkershilikti eseleısiń.
– Ádette óner adamdary talant 1 paıyz, eńbek 99 paıyz dep jatady. Sol sózge qalaı qaraısyz?
– Iá, qudaıdyń beretini bar da, eńbek, ýaqyt, tájirıbemen keletini de bar. Qazir men kez-kelgen sahnadan – ol úlken be, kishi me, qoryqpaımyn. О́ıtkeni, Qytaıdyń da, keńestiń daý-damaıy kóp sahnasyn da kórip, shyńdaldym. Qazaqtyń da, qytaıdyń da ánin aıtyp, kez kelgen stıldegi kásipqoılardyń aıtqanynyń bárin qaǵyp alyp, meńgerdim. Nege deseńiz, sol tájirıbeniń bári jınalyp, adamdy bir satyǵa shyǵarady. Sony uǵynǵanda ónerdiń qanshalyqty qıyn jol ekenin bilesiń.
Qytaıda Úrimshi qalasynda júrekke operasııa jasaıtyn qazaq jigiti bar. Sol júrekke jasaǵan operasııasyna 99 paıyz bolmasa da, 90 paıyzyna kepildik beremin dep otyrady. Al júrekke ekiniń biri ondaı kepildik bere almaıdy. Kúndelikti ınternet arqyly AQSh-tan, basqa elderden «anany qalaı jasaý kerek, mynany qalaı jasaý kerek» dep suraıtyn kórinedi. Onyń qupııasy sol, kúnine ár on mınót saıyn bir operasııa jasap, qoly úırenip, mashyqtanǵany sonshalyqty, ári ońaı, ári tez bolatyn ádis-tásilin taýyp alǵan. Sonyń nátıjesinde toqsanǵa kelgen qarııaǵa da jasaı beredi. О́ıtkeni, óz kásibin óte jaqsy biledi. Mine, munyń bári tájirıbeniń arqasynda kelip otyr. Artyna túskendikten, sonyń shyńyna jetken. О́nerde de sol sııaqty. Meniń baıqaǵanym, Alla taǵala ózi talant bergenmen, jalqaýlyqty qosyp jiberetin kórinedi. Al ony tabandy bolsań ǵana jeńesiń. Kóp adamnyń jete almaı jatatyny sondyqtan bolsa kerek.
– Onyńyz ras, jalpy jalqaýlyq qazaqtyń qanynda bar ma deımin. Ony tipti ómir súrý saltymyzdan da, jeıtin tamaq, júris-turysymyzdan da baıqaýǵa bolatyn sııaqty.
– Menińshe, ol tárbıege de kóp baılanysty. Ata-anamnyń sanamyzǵa sińirgeni, balam dúnıedegi eń qasıetti nárse – ol úırený. Qazir anamnyń jasy kelse de, kitapty syǵyraıyp oqyp, oryssha úırenip alaıyn deıdi. Qazaqta «bolar bala ...» degen sóz týra aıtylǵan. Ata-anamnan estigen sózdiń bári ras bolyp shyǵady. «Bilegi bar birdi, bilimi bar myńdy jyǵady», «Bilgenge bir toǵyz, bilmegenge toqsan toǵyz»... Keıin oılasam, bári ras.
– Maıra Muhamedqyzy, sizdiń ónerdiń ishindegi tańdap alǵan salańyz, kúrdeli klassıkalyq janr – opera. Osy janr jónindegi tujyrymyńyz qandaı, onyń kúrdeliligi nede?
– Birinshiden, búkil múmkindikti beretin eńbek ekenine kóz jetkizdim. Iаǵnı, múmkindik – ol eńbek. Múmkindik jolyńyzdy ashady, eńbektenseń ǵana, onyń rızyǵyn kóresiń. Basqany bilmeımin, ózim sahnany súıip týǵan ekenmin. Sahnaǵa shyǵýǵa asyǵamyn. Kóp ánshiler sahnadan qorqatyn sııaqty. Árıne, tolqısyń, tolǵanys bolady degendeı. Ol qandaı jaǵdaıda bolady? Sen daıyndalmaǵan, ózińdi daıyn emespin dep sezingen shaqta. Pispegen, shala bolǵanda qorqytady. Al saqadaı saı kezińde baryńdy salyp aıtqan sahna – sol kıeli sahna. Ne úshin kıeli degende – sahnany súıip, soǵan taǵzym etkenińde ol seniń bar múmkindigińdi ashady. Eger buryn el aldyna «joǵary notany ala almaı qalsam, qaıtemin?» dep qorqyp shyqsam, qazir olaı emes, sahnada senimdimin, batylmyn, erkinmin. Sahnany jaqsy kóretinim sonshalyq, kishkene balalar sııaqty konsertke shyqqansha asyǵyp, soǵan jetkenshe qumarlanamyn. Buryn konserttiń aldynda qobaljyp, uıyqtaı almasam, endi «qashan konsert bolady, daıyndaǵanymdy qashan aıtamyn» dep jaqsylyqqa asyqqandaı taǵatsyzdana kútemin. Minekı, kórdińiz be, sonda bizge jetispeıtini senim eken. Men sol senimdi tapqan sııaqtymyn.
– Shetel sizge taǵy ne berdi? Ne úırendińiz?
– Shet el maǵan qalaı ómir súrýdi úıretti. Jańa aıttym ǵoı, shetelde tynbaı jumys istep, ózińdi, talantyńdy kórsete alasyń, soǵan qaraı ómir súresiń. Al onyń bári – kúres. Men sol kúrese bilýdi úırendim. Al kúresý – qyzǵaný, bireýge jamandyq oılaý emes. Bul – naǵyz óner jolyndaǵy kúres. Ol – basqalarmen emes, ózińmen kúresý. Mine, sol qasıetti eýropalyqtardan úırendim. Olar eshkimnen eshnárse qyzǵanbaıdy. Árkimniń óziniń saǵaty mınótyna deıin jazylyp turǵan kelisimsharty bar. Eshkim senimen talaspaıdy, eseptespeıdi. Tek agentiń jumys isteıdi, ol talabyńa, kásibı sheberligińe, kelisimsharttyń azdy-kóptigine baılanysty. Endigi jerde sol jaýapkershilikti abyroımen atqara alasyń ba, másele sonda. Qazaq ony uıat bolyp qalmasyn dep jatady. Iаǵnı, Qazaqstannyń, búkil bir memlekettiń atynan kelip turǵannan keıin uıat bolmasyn, basqalar jetken jetistikke nege jetpeımin, nege jasqanamyn dep baryńdy salasyń. Ol bireýdi qyzǵanyp, baǵyn kesý, jamandyq oılaý emes.
–Taza ónerdiń báıgesi demeksiz ǵoı...
–Iá, taza ónerdiń báıgesi. Ondaı kezde jańaǵy qyzǵanysh, basqa oılar túkke turmaı qalady. Men tabıǵatymnan adamdy qyzǵanbaımyn. Al qyzǵanysh ár adamda bolatyn nárse. Adamnyń qolynan keletin nárseni ol isteı alsa, saǵan nege istemeske. Tek qana ózińniń jumysyńdy bil. Iаǵnı, ózińdi bilip basqara bilseń, ónerdiń aldynda aryń taza bolady.
Bir aıta keterligi, bizdiń qazirgi ónerde, ásirese, klassıkada álemdik deńgeıge kóterilgen óner ıeleri saýsaqpen sanarlyq. Sol top tezirek kóbeıse eken deımin. О́ıtkeni, Astanada opera teatry salynýda, oǵan jaqsy rejısser, ánshiler kerek. Ony kim isteýi kerek? Jastar. Al kópshiliginde sol jastardyń jaǵdaıy túzelgen joq. Jalaqy kóterilip jatyr, biraq áli de az. Az bolǵan soń, olar eki-úsh jumysqa bólinedi. Al taza óner adamy jalaqy, basqa nárselerge kóńil bólmeı, tek qana án aıtýǵa tıispiz. Búginde sondaı dárejege jetken Jánııa, Aıman, Maratpen maqtanamyz. Biraq, olar az. Ol úshin talant tárbıeleýimiz qajet. Bizdiń teatrda jańa operalar qoıýǵa bas, barıton, tenr jetispeıdi, kópshiligi áıelder. Al talanattar qaıda? Aýylda. Solardy injý-marjandaı talmaı izdegenimiz abzal. Al bar degen kóp talanttyń materıaldyq jaǵdaıy joq. Qytaıdyń bir jaqsy jeri, talantty kórip qalsa, qaıdan bolsa da julyp ákelip, oqytady. Tipti, Italııaǵa jiberedi. Kóp qytaı qazir Italııada oqyp jatyr. Sebebi, operanyń bastaý jeri, bulaqtyń kózi – Italııa. Bizdiń ónerdegi kele jatqan urpaǵymyz jalǵasyn tabýy kerek. Qarap júremin, konsertke baryp tyńdap júremin, bir-ekeýi bar. Biraq, olarǵa qoldaý joq. Ne úı, ne kúı joq. Olar bir kún aıtsa, bir kún aıtpaıdy. Al taza óner sońyna túskende ǵana jemisin beredi.
Taǵy da sheteldikterge tánti bolǵanym, olardyń árqaısysy óz eliniń partıottary. Máselen, amerıkalyqtar óz týyn qalaı qurmetteıdi. Qudaıǵa qatty senedi, ári adamǵa jaqsylyq jasaý kerek dep turady. Sonan keıin Otanyna degen súıispenshiligi. Oıpyrmaı, deseńizshi! О́ziniń týyn maıka, shalbar etip kıip alady. Mysaly, men «Kók týy jelbiregen» degen ánge elime degen súıispenshiligimdi bildireıinshi dep, konsertimde ekranǵa Elbasynyń júrgizip kele jatqan saıasatyn kórsetetin beınefılm jasap, Kók týdy sahnaǵa gvardııa sarbazdarymen alyp shyǵamyn degende maǵan kóp adam qarsy turdy. «Bulaı jasaıtyn sen kimsiń?» dep rejısser ekeýmizge pále saldy. Sonda qatty qapalandym. Biraq, túsinetin adamdar sol ándi dál solaı aıtqanda jylap turdy. «Maıra, jaraısyń!» degender kóp boldy. Sol kezderi Qazaqstanda Týdy sahnaǵa alyp shyǵyp aıtqan ánshi men ǵana shyǵarmyn. Mine, sol arqyly halyqqa degen mahabbatymdy, ózimniń erkin eldiń azamaty ekenimdi kórsettim dep oılaımyn.
– Áńgimeńizge kóp rahmet. Alar asýlaryńyz, shyǵar asqarlaryńyz bıikteı bersin.
Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.