Senim nyǵaıyp, qajettilik iske asty

Eldegi dinı senim men dinı birlestikter qyzmetiniń izgilikti bastaýy týraly Bizdiń elimizde tynyshtyqty, qaýipsizdikti, beıbit ómirdi, tolymdy tabysty turmysty, turaqtylyqty qamtamasyz etýde, demokratııalyq, ádil jáne utymdy saıası, ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizýde qoldan kelgenniń bári birtindep júzege asyp jatyr. Dál qazirgi ýaqytta birlik, tatýlyq, dostyq, yntymaqtastyq, ekonomıkalyq, saıası damý jáne temirdeı tártip qana eldi aman saqtaı alatyny anyq. Al bul oraıda tártipsiz el bolmaıtyndaı, ádil zańnyń ústemdik qurýy qashanda demokratııanyń alǵysharty bolyp tabylady. Mine, bul baǵytta sońǵy kezderi halyqtyń nazaryn aýdarǵan birqatar ońdy ózgerister de boldy. Sonyń biri dep qoǵamnyń qyzý talqysyna túsip, qabyldanǵan «Dinı qyzmet pen dinı birlestikter týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryn aıtýǵa bolady. Degenmen, ol zańdar týraly túrli qaıshy pikirler de aıtylmaı qalmady. Biz osy máselelerge oraı Parlament Senatynyń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý jónindegi komıtet tóraǵasy, saıası ǵylymdar doktory Aqan BIJANOVQA jolyǵyp, birqatar suraqtarymyzǵa dáıekti jaýap aldyq. – Aqan Qusaıynuly, «Dinı senim bostandyǵy jáne dinıbirlestikter týraly» zańna­ma­ny jetildirý, ıaǵnı buǵan qosa jańa zań qabyldaý qajettiligi neden týyndady? – Táýelsizdik jyldarynda Qa­za­qstannyń konfessııalyq keńis­tik qurylymy aıtarlyqtaı ózger­di. Elimizdegi qoǵamdyq júıeni demokratııalandyrý úderisi qoǵam ómiriniń dinı salasyn da qamtyp, jańa dinı ahýaldyń qalyp­tasýy­na alyp keldi. Qazaqstanda qazirgi ýaqytta 4551 dinı birlestik qyz­met etedi. 1991 jyly olardyń sany nebári 671 edi. Sonyń ishinde, teris pıǵyldy dinı aǵymdardyń is-áre­keti qo­ǵamdy qatty alań­da­ta­dy. Búgingi kúni sondaı uıymdar óz úgit-nasıhattaryn, jalpy ha­lyq ara­syndaǵy jumystaryn kú­sheıte túsýde. Tipti el aýmaǵynda sheteldik mıssıonerlerdiń is-áre­keti qarqyn alyp otyr. So­nymen qatar, radıkaldy aǵym­dar ıdeo­logııasynyń keń taralý qaý­pi de bar. Oǵan qosa, joǵaryda aıt­qanymyzdaı, teris pıǵyldy dinı aǵymdardyń ádebıetteri de elimizde kóptep taralýda. Soǵan oraı 1992 jyly qabyldanǵan «Di­nı senim bostandyǵy jáne dinı bir­lestikter týraly» zańdy qa­zirgi jaǵdaıdaǵy zaman tala­by­na sáı­kes jańǵyrtý qajet bolyp otyr. – Atalǵan zań jobasynda mem­lekettiń dinnen jáne dinı birlestikterden bólingeni jó­nin­degi konstıtýsııalyq norma bar. Demek, eshbir din memlekettik nemese mindetti din retinde ornyqtyrylmaýy tıis. Al zań aldynda barlyq dinı bir­lestikterdiń teńdigi saq­talýy, jekelegen dinder men dinı birlestikterge basqalarǵa qaraǵanda qandaı da bir ar­tyq­shylyqtar berilmeýi úshin nendeı tásilder qalaı jasalady? – Munyń barlyǵy atalǵan zań jobasynda aıqyn kórsetilgen. Mem­lekettiń dinnen jáne dinı birlestikterden bólingeni jónin­degi qaǵıdat zań jobasynyń 3-ba­byn­da jazylǵan. «Eshbir din mem­lekettik nemese mindetti din retinde belgilenbeıdi», degen nor­ma da osy bapta qamtylǵan. Sebebi mem­leke­ti­miz­diń zaıyrly­lyq prın­sıpi Qa­zaqstan Res­pýb­lıka­synyń Kons­tıtýsııasynda bekitilgen. О́zińiz aıtqandaı, jańa zań jo­basynda zań aldynda barlyq dinder men dinı birlestikterdiń teń­digi saqtalady, jekelegen dinder men dinı birlestikterge bas­qalarǵa qaraǵanda qandaı da bir artyqshylyqtar berýge jol berilmeıdi dep kórsetilgen. Zań jo­basynyń preambýlasynda Qa­zaq­­stan halqy mádenıetiniń damýy men rýhanı ómirindegi hanafı b­a­ǵytyndaǵy ıslam men pravoslav dinderiniń tarıhı róli tany­la­ty­ny aıtylady. Sondaı-aq, Qa­zaq­stan halqynyń rýhanı murasyna sáıkes keletin basqa da dinderge qurmet kórsetiletini de osy tus­ta atap kórsetilgen. Demek, zań jobasynda parıtet, ıaǵnı teńdik qaǵıdasy qatań saqtalyp tur. – Bul rette dinı birlestikterdi qurý, memlekettik tirkeý, qaıta qurý jáne taratý tár­tip­teri qalaı júzege asyrylady? – Qarastyrylǵan zań joba­syn­da dinı birlestikterdi qurý, memlekettik tirkeý, qaıta qurý jáne taratý tártipteri tolyq qam­tylǵan. Zań jobasynda qurý­shy­lardyń sanyna, taralý aı­ma­ǵyna baılanysty dinı bir­les­tik­ter­diń jergilikti, óńirlik jáne res­pýblıkalyq mártebeleri aı­qyn­dalyp berilgen, munyń ózi atalǵan zań jobasynyń negizgi ja­ńalyǵy bolyp tabylady. Zań­na­madaǵy jańa talaptar bo­ıyn­sha jergilikti dinı birlestikti qu­rý­shylar sany elý adamnan kem bolmaýǵa tıis, óńirlik dinı birlestikti – bes júzden kem emes, al respýblıkalyq dinı birlestikti bes myńnan kem emes bir dinı senimdegi Qazaqstan azamattary quraı alady. Buǵan qosa, jergilikti dinı birlestik bir oblys aýmaǵynda, óńirlik dinı birlestik eki oblystan kem emes aýmaqta uıymdastyrylýy tıis, al res­pýb­lıkalyq dinı birlestik bar­lyq aımaqtardy qamtyp, Qazaq­stan Respýblıkasynyń barlyq aýmaǵynda óziniń qurylymdyq bólimsheleri, fılıaldary men ókildikteri bolýy shart. Sondyqtan da jańa zańda dinı birlestiktiń ataýyna erekshe nazar aýdarylǵan. Olardyń ataýy qoǵam múshelerin adastyratyn túsiniksiz jalpy ataý bolmaýǵa tıis, birlestik ataýynda onyń naqty baǵyty, ustanatyn senimi men mártebesi qamtylýǵa tıis. Al dinı birlestikterdi qaıta uıym­das­tyrý, olardyń qyzmetin toq­ta­ta turý jáne taratý Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynda belgilengen tártippen júrgiziledi. – Qazirgi ýaqytta elimizde 27 memleketten kelgen 300-den astam shetel mıssıonerleri dinı qyzmet atqarýda. Olardyń jumysyna qandaı shekteýler qoıylmaq? – Zań jobasynda mıssıonerlik qyzmetke erekshe nazar aý­da­rylǵan. Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda qyzmet etetin mıssıonerler Din isteri jónindegi agent­tiktiń aýmaqtyq departamentterinde jyl saıyn qaıta tirkeýden ótýi mindetti ıaǵnı mıssıonerlik qyzmetti júzege asy­rý­shy tulǵalar tirkeýden ótý barysynda qajetti qujattar men materıaldardy usynýǵa tıis. Mıssıoner retinde tirkeýden ótý úshin qujattar usynǵan Qa­zaqstan Respýblıkasynyń aza­mat­taryna, sheteldikter men aza­mattyǵy joq adamdarǵa júrgi­zil­gen dintaný saraptamasynyń teris qorytyndysy berilgen jaǵ­daı­da, sondaı-aq onyń mıssıonerlik qyzmeti konstıtýsııalyq qurylysqa, qoǵamdyq tártipke, adamnyń quqyqtary men bos­tan­dyǵyna, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyna qaýip-qater tóndiretin bolsa, tirkeýden bas tartylady. Memlekettik tirkeýden ótpegen tulǵalardyń mıssıonerlik qyzmetti júzege asyrýyna tyıym salynady. Bul normalar tarıhı dástúr­leri­mizdi, rýhanı-moraldyq mu­r­a­myzdy, qoǵamdyq ómirimizde qalyptasqan erejelerdi qor­ǵaý­ǵa, Qazaqstannyń barlyq halyq­tarynyń mádenı ıgiligin saq­taý­ǵa shaqyrady. Sheteldik dinı uıymdar men mıssıonerlerdiń teris yqpalyna qarsy áreket etý úshin de mundaı norma asa qajet. – Al zań jobasynyń 7- babyna sáıkes túrli pikirler aıtylýda. Ondaı qaıshy­lyq­tar nelikten týyndap jatyr? Atalǵan baptyń 3 jáne 4-tar­maqtaryna tolyqqandy túsinik berseńiz. – Siz aıtyp otyrǵan zańdaǵy 7-baptyń 3-tarmaǵynda memlekettik mekemelerde qudaıǵa qul­shy­lyq etýge, dinı joralardy, rásimderdi jáne jınalystardy ótkizýge, mıssıonerlik qyzmetti júzege asyrýǵa jol berilmeıtini aıtylǵan. Bul jerde myna nár­se­ni túsingen jón: memlekettik mekemelerde minájat ból­meleri (na­mazhanalar) jabylǵanymen, memlekettik jumys ornynan tys jerlerde dinı joralar men rá­simderdi ótkizýge, namaz oqýǵa, minájat etýge eshqandaı tyıym salynbaıdy. Demek, senýshi­le­r­diń dinı senim bostandyǵyna nuq­san keltirilip otyrǵan joq. Taǵy bir aıta ketetin másele, osy zań jobasy qaralǵanda memlekettik uıymdarda namaz oqý, qulshylyq etý úshin jaýapkershilik sharalaryn qoldaný jónin­degi norma alynyp tastaldy. Al 7-baptyń 4-tarmaǵynda qoǵamnan ýaqytsha oqshaýlaýdy qamtamasyz etetin arnaýly mekemelerdegi, ja­zany óteý mekemelerindegi tul­ǵa­lardyń, stasıonarlyq kó­mek kór­setetin densaýlyq saq­taý uıym­darynyń emdelýshileri bolyp ta­by­latyn, qarttar men mú­gedekter úılerinde áleýmettik kútimge alyn­ǵan tulǵalardyń nemese olar­dyń týystarynyń tilegi bo­ıynsha ǵuryptyq qajettilikter týyndaǵan jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıka­synyń zańnamasynda belgilengen tártippen tirkelgen dinı bir­les­tikterdiń dinı qyz­met­shileri sha­qy­rylady dep kór­setilgen. Bul normalar jeke tul­ǵalardyń senim bostandyǵyn qam­tamasyz etýge tikeleı baǵyt­tal­ǵandyqtan, adam­dar­dyń qu­qyq­tary men zańdy múddelerin buzbaıdy. – Demek, adamnyń rýhanı ómirine qatysty osy zańnyń árbir sózi ábden tarazy tal­qy­syna tartylǵandyqtan sený­shi­lerdiń dinı senim jáne dinı kózqaras bostandyǵy quqy­ǵy­na esh nuqsan keltirmeıdi deısiz ǵoı? – Árıne. Usynylǵan zań jo­basyn jasaýda elimizdiń baı rýhanı dástúri, tarıhı, mádenı erekshelikteri eskerilgeni baı­qa­lady. Din týraly zańnama sala­syn­daǵy memleketimizdiń jáne sheteldegi zaıyrly memle­ket­ter­diń tájirıbesi tolyǵymen sarap­talyp, paıdalanylǵan. Zań jo­ba­syn jasaý barysynda adam qu­qyq­taryna baılanysty halyq­aralyq dárejedegi barlyq normalar eskerilgen. Keıbir aqparat quraldarynda osy zań jobasy jyldam qaraldy degen pikir taralýda. Olaı emes. Din týraly zań jobasymen Parlament birneshe jyldan beri shu­ǵyl­danyp kele jatyr. О́zińizge málim, Senat pen Májilis komı­tet­teriniń uıymdas­tyrýymen kezinde osy másele boıynsha dinı birlestikter ókilderimen, ǵa­lymdar men mamandardyń qaty­sýymen konferensııalar, dóńge­lek ústelder men kezdesýler ót­kizilgen bolatyn. Sonyń negizinde Parlamentke respýblıka­myz­dyń túrli aımaqtarynan dinı birlestikterdiń qyzmeti týraly biraz usynystar túsken. Sol pikirler men usynystardyń kópshi­ligi endi osy zań jobasynda eskerilip otyr. Sondyqtan atalmysh zań jobasy barynsha ekshelip, zaman talabyna saı qalypta ja­sal­ǵanyna jáne senýshilerdiń dinı senim jáne dinı kózqaras bos­tandyǵy quqyǵyna eshbir nuqsan keltirmeıtinine kámil senim artýǵa bolady. – Durys eken. Endeshe, osy tusta «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri jónin­degi keıbir zańdyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý» ilespe zańnyń jobasy boıynsha qandaı kodeksterge, zańdarǵa nendeı ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgeni jáne olar ne maqsatty kózdeıtindigi týraly da tolyǵyraq aıtyp berseńiz. – Zań jobasynda kózdelgen normalarǵa sáıkes QR «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saq­taý júıesi týraly» kodeksine óz­geris engizý qajet boldy. «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy bala­nyń quqyqtary týraly» Zańyna dinı rásimder men joralardy, sondaı-aq dinı ilimdi taratýǵa baǵyttalǵan sharalardy balalar­dyń emdelý mekemelerinde, sport uıymdarynda, demalys oryn­dary men shıpajaılarda júzege asy­rý­ǵa ruqsat bermeý jóninde ózgeris engizildi. Sonymen qatar, QR Ákim­shilik quqyq buzýshylyq tý­raly kodeksine QR «Zańdy tul­ǵa­lardy memlekettik tirkeý jáne fılıaldar men ókildikterdi eseptik tirkeý týraly», «Kommer­sııa­lyq emes uıymdar týraly», «Qa­zaq­stan Respýblıkasyndaǵy bala­nyń quqyqtary týraly», «Eks­tre­mızm­ge qarsy is-qımyl týra­ly», «Áskerı mindettilik jáne áskerı qyzmet týraly» já­ne «Lısenzııalaý týraly» zań­dary­na óz­gerister men toly­q­tyrýlar engizildi. – Sonymen, atalǵan zań eli­miz­diń qaýipsizdigine qandaı úles qosyp, nendeı jetistikter men ilgerileýshilik týǵyzady deı alasyz? – Zań jobasynda otbasyn bu­zý­ǵa beıim jáne soǵan máj­búr­leıtin, orta mektepte mindetti bilim alýǵa kedergi jasaıtyn, azamattardyń ımandylyǵy men densaýlyǵyna zııan keltiretin dinı birlestikterdiń, jalpy aıt­qan­da teris pıǵyldy dinı aǵym­dardyń qyzmetine tyıym salý qarastyrylǵan. Memlekettik organdarda, uıymdar men mekemelerde, onyń ishinde bilim berý jáne densaýlyq saqtaý uıym­da­ryn­da dinı birlestikter qury­lym­daryn ashýǵa jol berilmeıdi. Zańda, sonymen qatar, dinı ádebıetti ákelýge, basyp shyǵarý men taratýǵa qatysty erejeler de kórsetilgen. Soǵan sáıkes dinı ádebıetti, dinı mazmundaǵy ózge de aqparattyq materıaldardy, di­nı maqsattaǵy zattardy tara­týǵa tek ǵıbadat úılerinde, dinı oqý oryndarynda, sondaı-aq jer­gilikti atqarýshy organdar belgilegen arnaıy turaqty úı-jaılarda ǵana ruqsat etiledi. Kezdeısoq adamdardyń kóshe bo­ıynda turǵyndarǵa óz dinı kóz­qarastaryn orynsyz úgit­teýine jol berilmeıdi. Sóz etip otyrǵan qujatta dinı birlestikter men mıssıonerler qyzmetin memleket tarapy­nan zań sheńberinde turaqty túr­de qadaǵalap otyrýǵa múmkindik beretin pármendi tetikter qaras­tyrylǵan. Osynyń barlyǵy qo­ǵamdyq ómirdiń qaýipsizdigin, rýhanı sananyń salaýattylyǵyn saqtaýǵa eleýli úles qospaq degen oıdamyz. – Aqan Qusaıynuly, jalpy din, dinı aǵymdar, din sala­syndaǵy máseleler týraly ózińizdi tolǵandyryp júrgen basqa da oılaryńyz bar shyǵar. Solardyń birqatary­men bólisseńiz. – Qazaqstandaǵy qazirgi dinı ahýaldy tarazylar bolsaq, san alýan dinı ilimderdiń belsendi túrde nasıhattalyp otyrǵanyn baıqaımyz. Dinı qozǵalystar men aǵymdardyń shynaıy maq­sattaryn anyqtaý, radıkaldy dinı ilimderdiń eldegi ishki saıası turaqtylyqqa yqpalyn, olardyń belsendiligine áser etip otyrǵan faktorlardy tereńdeı zertteý qajet. Qoǵamnyń modernıza­sııa­lanýy jaǵdaıynda dinı dástúr­lerdi qalaı jańǵyrtý qajettigin oılanýymyz kerek. Bul saýaldar eldegi qaýipsizdik máselesimen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, olardyń ózektiligi jyl ótken saıyn arta túsýde. Qazaqstanda áreket etetin dinı birlestikter qyzmetiniń bizdiń zańnamamyzǵa qanshalyqty sáı­kes ekendigin baqylap, bilip oty­rýymyz qajet. Qazir jastar ta­rapynan da, eresek turǵyndar­dyń áleýmettik belsendi ókilderi tarapynan da dinı qundylyq­tar­ǵa degen qyzyǵýshylyq qarqyn­dy túrde artyp otyr. Jas býyn­ǵa arnalǵan rýhanı-tanymdyq tárbıe men teris pıǵyldy dinı aǵymdarǵa jol bermeý sharalary tek memlekettik organdardyń ǵa­na emes, jalpy qoǵamnyń ju­my­sy bolýǵa tıis. Barlyq oqý oryn­darynda tárbıe jumys­taryn kú­sheıtip, jastar arasynda destrýktıvti ıdeıalardy nasıhat­taý­shy­lar­ǵa quqyq qorǵaý organdary men bilim departamentteri tara­pynan baqylaý jasaý qajet. Demek, sózimdi qorytyndylaı kele aıtarym, jastardyń bilimge, mádenıetke, sporttyq jáne qoǵamdyq is-sharalarǵa qatysý múmkindigin keńeıtý kerek. Sonda dinı-aǵartýshylyq baǵyttaǵy suhbat alańyn qalyptastyratyn, salamatty ómir saltyn, bilim men rýhanı-ónegelik qundylyq­tardy nasıhattaıtyn jastar ortalyq­tary ashylyp jatsa, rýhanı ómi­ri­mizdiń jańǵyrýyna úlken septigi tıer edi. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.