Atom energetıkasy

Odan úreılený qanshalyqty oryndy? Gazetimizdiń ótken sanynda Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda «Qazaqstan: 20 jyl ornyqty damý, ınvestısııalar men turaqty yntymaqtastyqtyń jańa kókjıegi» degen taqyrypta VI KAZENERGY eýrazııalyq forýmy bastalǵanyn habarlaǵan bolatynbyz. Seısenbi kúni forým óz jumysyn odan ári jalǵastyrdy. Bul kúngi forým jumysyna «Atom energetıkasynyń sabaq­ta­ry jáne balamaly energııa kózderiniń damý múmkindikteri» taqyryby negiz boldy. Ple­nar­lyq sessııa jumysynyń taqy­ry­by Búkilálemdik energetı­ka­lyq keńestiń qoldaýymen ótti. Aldymen Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev sóz aldy. Ol KAZENERGY forýmynyń jyl­dan-jylǵa mazmuny artyp, ener­getıkalyq resýrstar salasy boıynsha baısaldy suhbat qurý alańyna aınalyp kele jat­qan­dyǵyn tilge tıek etti. «Qazaq­stan ekonomıkany ártarap­tan­dyrý boıynsha Memleket bas­shy­sy belgilep bergen údemeli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵ­dar­lamasyn júzege asy­rýda. Bul mańyzy óte joǵary baǵdarlama bolyp otyr. Osy oraıda baǵ­darlamada energetıka da óziniń mańyzdy rólin at­qa­rýy kerek dep oılaımyn. Qa­zir­gi tańda Qazaqstannyń ener­ge­tıka sala­sy­na ınvestısııa tartý maqsa­tyn­da barlyq jaǵdaı jasalýda. Sonymen qatar, ener­ge­tı­ka sa­lasynyń odan ári qar­qyn­dy da­mýy úshin jańa mehanızmder qarastyrylyp jatyr. Biz kelesi jyldyń ózinde Qazaqstan elek­tr energetıkasy salasy sheteldik ınvestısııa quıýǵa tartymdy úzdik rynoktardyń biri bola­ty­nyna senimdimiz», dedi Á.Isekeshev. Forým delegattarynyń al­dy­na shyqqan sheshenderdiń biri Halyqaralyq energetıkalyq ke­ńestiń Japonııa ulttyq komıte­tiniń basshysy Terýakı Masýmoto 11 naýryzdaǵy sýnamı men zil­zaladan keıingi Japonııadaǵy qalyptasqan jaǵdaı týraly baıandama jasady. «Dál qazir Japonııa tańdaý ústinde tur. Memleket tek bul eldi ǵana emes, jahandy da oı­lan­dyryp turǵan atom energııa­symen jumys isteýdi jal­ǵas­ty­rý kerek pe, joq pa degen su­raqtyń sheshimine taldaý jasaý ústinde. Árıne, bul suraqty ár memleketter ózderi úshin ártúrli sheshýde. Mysaly, Germanııa men Shveısarııa atom reaktorlary qurylysyn salýdy toqtatsa, Saýd Arabııasy memleketi 2034 jylǵa deıin 16 reaktor jumy­syn qoldanysqa engizýdi josparlap otyr. Sondyqtan atom reak­torlarymen jumys isteý týraly sheshimdi japon halqy ǵana sheshe alady, dedi ol. Bul oraıda Qazaqstan taraby qandaı baǵyt ustanyp otyrǵandyǵyn Premer-Mınıstrdiń orynba­sa­ry – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev aıtyp ótti. «Qazaqstanǵa kelsek, energetıkanyń damýy Qa­zaqstan Úkimetiniń negizgi min­detteriniń biri bolyp otyr. 2015 jylǵa qaraı elektr ener­gııasyn óndirý jospar boıynsha 100 mlrd. kılovatt-saǵattan asyp túsýi kerek, óıtkeni ol osy ýaqytqa deıin salynatyn 469 jańa zaýyttyń jumysyn qam­tamasyz etedi. Al balamaly ener­gııa kózderi óndiretin ener­gııa úlesi 2014 jyldary 1 mlrd.kılovatt-saǵatty quraýy tıis», dedi ol. Qazaqstan óziniń atom energetıkasyn damytý sheńbe­rinde japondyq «Fýkýsıma» AES-iniń tájirıbelerin zertteýde. О́ıtkeni elimiz bul salany damytýdyń barlyq alǵyshart­ta­ryna ıe. Sondyqtan bul baǵyt boıynsha biz Fýkýsımada bo­lyp jatqan barlyq jaǵdaılar men aqparattardy erekshe nazar­ǵa alyp, zertteýdemiz. MAGATE jáne barlyq komıssııa jumys­taryna belsendi qatysýdamyz. Qazaqstanda ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik baza men jo­ǵary kásibı mamandar bar. Olar ıadrolyq tehnologııa salasyn­da­ǵy qaýipsizdik, ıadrolyq fızıka salasynda irgeli-qoldanbaly zert­­teý baǵdarlamalarynyń oryn­da­lýyn qamtamasyz etedi», dep atap ótti Á.Isekeshev. «Japonııada oryn alǵan qaı­ǵyly oqıǵalarǵa jáne onyń aı­nalasynda týyndaǵan ıadrolyq energetıkanyń damý bolasha­ǵy­na baılanysty kúmánge qara­mas­tan atom energetıkasy dás­túrli energııa kózderine álemdegi turaqty jáne uzaq merzimdi ba­lamaly jalǵyz energııa kózi bo­lyp otyr. «Fýkýsıma oqıǵa­sy­nan keıin jetekshi álemdik energetıkalyq agenttikter men uıymdardyń boljaýynsha, bola­shaqta atom elektr ener­getı­kasynyń úlesi birte-birte ósip, álemdegi jalpy energetıkalyq tepe-teńdiktiń mańyzdy bóligin quraıtyn bolady. Jahandyq qar­jylyq daǵdarystyń ózi álemde qurylysy josparlanǵan jańa atom reaktorlarynyń sa­l­y­ný josparyn toqtata alma­ǵan­dyǵyn aıtyp ótken jón. Al Germanııa jáne AES-ten bas tartyp otyrǵan basqa da elderge Fýkýsıma oqıǵasyna deıin de atom energetıkasynyń damý bolasha­ǵy­na kúmánmen qaraǵandyǵy áser etti. Alaıda, bul jaǵ­daı­larǵa qaramastan, Qytaı, Ún­distan jáne Reseıde ıadrolyq-energetıkalyq qýat kózderiniń da­mytylýy odan ári qarqyn alady dep kútilýde. Bul memleketter ıadrolyq energetıkany damytý josparynan aınyp otyr­ǵan joq. Osy oraıda Qa­zaqstan da ıadrolyq energetıkaǵa balama joqtyǵyna kúmán keltirmeıdi, sondyqtan ony da­mytý odan ári jalǵasyn tabatyn bolady. Qazir jańa AES qu­ry­lysyn salýdyń kezeńderi ǵana aıqyndalǵan joq. Osy oraıda Qazaqstanda alǵashqy atom elek­tr stansasy taıaý 10 jyl ishinde salynýy múmkin», – dedi «Qaz­atomprom» ulttyq atom kom­pa­nııasynyń basqarma tór­aǵa­synyń orynbasary Sergeı Iаshın. «Bul baǵytta jumystar bastalyp ta ketti. Eger AES qu­rylysyn salý sheshimi qazirgi álemde qoldanylatyn qolda bar atom reaktorlary qurylysyn salýǵa arnalǵan tehnologııany esepke ala otyryp qabyl­da­na­tyn bolsa, alǵashqy stansa taıaý 10 jyldyń ishinde paıda bolýy ábden múmkin. 2011 jyly Qa­zaqstan Úkimeti energetıkalyq damýdyń jańa baǵdarlamasyn bekitti. Baǵdarlama respýblıka­da­ǵy atom energetıkasynyń da­mýyna negiz qalaıdy. Bizge taıaý ýaqytta eldiń ener­getıkalyq tepe-teńdigindegi atom energetıkasynyń orny men rólin anyqtap alý kerek, son­daı-aq atom stansalaryn qaı jer­lerde ornalastyrý kerektigi jóninde de naqtylyq kerek. So­nymen qatar, eń aldymen qaýip­sizdigin negizge ala otyryp, qo­laıly ıadrolyq tehnologııa­lar­dy tańdap, birqatar keshendi má­se­lelerdi sheshýimiz kerek. Keshendi máseleler atom energe­tı­kasy salasyndaǵy mamandardy daıyndaý men ony qoldanýdyń normatıvtik qujattaryn jasap shyǵarýdan bastap, AES qury­lysyna qazaqstandyq kásip­oryn­dardyń qatysý múmkindigin qarastyrýǵa deıingi jáıtterdi qamtıdy», – dedi S.Iаshın. Bul kúni talqylanǵan atom energetıkasynyń damý bolasha­ǵy týraly máselede basy aıqyn bir nárse boldy. Ol – atom ener­getıkasynyń dástúrli energııa kózderine balama bola alatyn jalǵyz energetıka kózi ekendigi. «Fýkýsıma» oqıǵasynan keıingi aıǵaı-shýdy dál qazir qysqa mer­zimdi qubylys dep oı­laı­tyndar da joq emes. Sol sebepti atom energetıkasyn qoldanýdy jolǵa qoımaqshy memleketter sany artyp keledi. Bas tartyp otyrǵan Eýropa elderiniń de ýáji bar. Al Qazaqstan bolsa, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, AES salý josparynan bas tarta qoıǵan joq. Al qaıǵyly jaǵdaı oryn alǵan japon eli atom elektr stansalaryn qoldanýdy qoldaı ma, qoldamaı ma, ol jaǵy belgisiz. О́ıtkeni álemde AES salý boıynsha tájirıbesi óte baı ári jetekshi mamandary bar sanalatyn bul eldiń tabı­ǵattyń tosyn jaǵdaılaryna sha­rasyzdyq tanytýy kóp eldi oılantyp tastady. Tústen keıin KAZENERGY assosıasııasy men Qalpyna keltiriletin energııa boıynsha ha­lyq­aralyq zertteý ortalyǵy arasynda áriptestik memoran­dý­myna qol qoıyldy. Sondaı-aq «Ekologııalyq qaýipsizdik jáne energııa tıimdiligi» sessııasy men KAZENERGY jastar forýmy qatar ótti. Venera TÚGELBAI, Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT.