«Meni de umytpańdar...»

Esimi respýblıkamyzǵa ke­ńinen tanymal aqyn Er­kesh Ibra­hım tabıǵattyń ar­sy-gúr­si minezine tartqan óleń­de­rin daýylǵa balaýshy edi. Qyzyǵa jazatyn, qyzba mi­nez­ben jyrdy nóserlete tógetin. Aqyn júregi áldenege alań-dy. Qynadaı qyryp salǵan kez­di biledi. Qyrsyqqan saıasat ke­sa­patyn astarlap bolsa da shy­ǵarmasyna arqaý etse, aıy­zy qanar edi. Biraq  sol ke­zeńniń saıa­sat qylyshy oıyn jarqyratyp ashyq aıtsa, qıyp túsetininen seskenedi. О́ıt­keni ashtyq apatyn poe­ma etip jazǵan daryndy aqyn Jaqan Syzdyqovtyń aıaq bas­qany ańdýda ekeninen habar­dar. «Aqyn aıtpaǵanda shyn­dyqty móldiretip kim aı­ta­dy. Jer betine bomba jaryldy. Tir­shilik bir tú­ıir tarynyń qaýy­zyna tyǵylyp taryldy. Ash­­tyq, indet, soǵys talaıdy jalmady. Talaı tektiniń ta­myry úzildi, shańyraǵy or­ta­syna qulady. Onyń sebep, sal­daryn biz aıtpasaq, ta­rıh shyndyǵy shań-tozańǵa kó­mi­lip, ja­typ qalmaq pa? Men bá­rin de kózimmen kórdim, qan ke­shýdiń ortasynda jas­tyǵymdy qaldyrdym»  – dep aqynnyń keń júreginde oılar qylańdasa da, ekiniń birine syryn ashyp aıtpaıtyn edi.

Erkesh aqynmen et jaqyn, inisindeı baýyr basyp júrgen kez­de aldymyzdaǵy bıik shyń­darǵa óleńniń aq otaýyn tigip sam­ǵaǵan aǵalarymyzdyń qa­da­myna súısinip, eliktep óstik. Bizge olardyń árbir sózi, aqyl-ke­ńesi, keıde erkeletkeni, kó­ter­melep aıtqany asa qym­bat, talmas qanat edi. Shy­ǵar­­mashylyqtyń altyn bal­da­ǵyn ustaǵan úlken tulǵa dep sezinetin edik.

Erkesh keıde bireýge ren­jise «Inim, bossyń ba, sharýa­shylyqtarǵa ket­tik» deýshi edi. Sondaı jolsaparlardyń bi­rin­de: «Balalyǵym aýyr ót­ti...Aqyl jeńgeń ekeýimiz qa­tar óstik. Joqshylyq, iship asqa, kıip kıimge ja­ry­­madyq. Oqýlyq tapshy....Shú­­be­rek sómke. Ashqursaqqa sol sómke de aýyr. Biraq, bar­­lyǵynyń tilegi soǵysty je­ńispen aıaqtap, turmystyń jaqsarýyna úmitti. «Joq­tyq kórgen jeteli» degen sol shyǵar. Seniminiń túp-­tamyryn shiritpegen áke­lerimiz ben analarymyz o dúnıelik bolsa da bizdi umytpańyzdar degendeı, ún shalynady qulaqqa» degen oılary jetim júrektiń seńin qozǵaıtyn. Úılengenine bir aı tolmaı maıdanǵa ketken aǵamyzdyń zaıyby bireý túnniń beıýaǵynda esik qaqsa, jary kelip qalǵandaı esikke júgirip, beıtanys bireý bolsa kóz jasyn tógip jylaıtyn oqıǵasyn aıtqanymda Erkesh osy shyndyq derekke baılanysty aınalasy eki-úsh kúnde «Bir kelinshek» degen poema jazyp, respýblıkalyq basylymdarda jarııalaǵanda soǵysta jaqynyn joǵaltqandardyń, jesirlerdiń qaıǵy-muńyn qozǵap dúr silkindirip edi.

Birde Erkesh: «Muzdy mu­hıtty jarǵan atom kemesin­deı prozanyń qatyp qalǵan qaǵıdasyn buzyp, ózgeshe qyrymen, erekshe ekpinmen kele jatqan talantty jazýshy Ákim Tarazıdyń «Quı­ryq­ty juldyz» degen kitabyn oqy, kóp nárse úırenesiń, shyǵarmada batyldyq, alǵyr­lyq bar» dep Ákimniń jańa kitabyn syılady. Kók­she­taýdaǵy redaksııada Jomart, Maman, Tólegen, eki Sáken syqyldy jastar qyzmet iste­dik. Bárimizdi Erkesh týǵan inis­indeı jaqsy kóretin. Sál qıyndyq kórsek, Erkesh pen Estaıdyń jáne О́mirjan men Tursynbaıdyń júreginiń jylýyna marqaıyp qalatyn edik. Ustazdyń jylylyǵy, onyń móldir shýaǵy ata-ananyń jumsaq júreginen kem bolmaıtyn edi. Erkeshtiń:

– Meniń úzeńgiles ini za­man­­­­dastarym Qadyr, Tuman­baı, Saǵı, Jumeken jáne bas­qalary umytylar ma, báriniń de qalyń oqyrmany bar. Biz­diń qazaqtyń jazýshylyq, aqyndyq sheberligi álemdik deńgeıde. Ony dúnıejúzi tanıdy áli» de­geni jadymyzda.

Keıin ýaqyt alǵa ozyp, ár­kim óziniń basyn kúıttep ketken tusta Erkesh Qaraǵandyǵa aýys­­ty. Arada biraz jyldar ót­ti. Bir­de sol qalaǵa aǵaıym Mu­sa Jýasovtyń aýyryp, em­de­lip jatqan kezinde jol tústi. Aǵa­dan densaýlyǵyn surap otyrǵanda:

– Erkesh ekeýimiz bir pala­tada jatyp edik, marqum jany qınalyp «Aqyl, Aqyl, Aqyl» deýmen kóz jumdy, – dep eske aldy. «Aqyl qarshadaıynan súıip qosylǵan jary», dedim. Adam dúnıeden óterde eń sú­ıik­tisin kóz aldyna eles­tetedi eken ǵoı.

«Meni de umytpańdar!?» de­gendeı áserde qalǵanymdy aqyn Qaırat Jumaǵalıevke aıt­qanymda:

–Erkesh umytylatyn aqyn emes qoı, qa­­zaq áde­­bıe­ti­­­­men bir­­­ge ja­­­saıdy. О́t­ken­ ǵa­­­syr­­dyń al­pysynshy­ jyl­da­rynda «Gúlder» ansam­bli­niń shyǵarmashylyq baǵ­dar­lamasynyń jobasyn jazýdy tapsyrdy. О́ner ulttyq tarıhymyzdy qamtysyn degen oımen ótken náýbet jyldardan ashy shyndyqty izdep, Er­kesh­tiń «Nan» degen poemasy­nan ashtyq týraly úzindi aldym. Bul «tapqyrlyǵym» tal­qy­laý kezinde «úlken úıde­gi­­ler­­ge» unamady. Eger sol kez­­­de Má­de­nıet mınıstriniń pa­­ra­satty sózi bolmaǵanda kom­mý­nıstik tegeýrin tel­pe­gim­­di te­ris qaratatyn túri bar edi. Sonda osynaý surapyl kez­di elemeı,­ Erkeshtiń ashtyq tý­raly­ batyl jazǵany maǵan úl­­ken­ erlik bolyp kórindi», – degen-di.

Iá, tolarsaqtan qan keshken kezeńdi tolǵaý erdiń eri­niń, egeýdiń synyǵynyń qo­ly­­nan kelgenin búgingi qa­zaq ádebıetiniń kórnekti tulǵa­lary, Erkeshtiń zamandastary iltıpatpen eske alyp aıtary anyq.

Osy kúngi ataq-dańq, baq­­­ta­­­las­­tyqtyń sy­psyńyn es­ti­­gende óz basym Erkesh syn­dy aqyn­nyń dańqyn eki dú­nıe­de de kir shalmaıtynyn tú­sinip, onyń arýaǵy «Meni de umytpań­dar?» dep muńaıa ún qat­qandaı sezinemin. Bul – bir jaǵynan, Qazaqstan Jazý­shylar odaǵyna, týǵan jeri – kórikti Kókshe eline amanat. Eń bolmasa, kúnparaq ar­qyly aqyn-jazýshylardyń ómir­deregin urpaqqa jetkizip otyr­sa deımiz-aý. Mysalǵa, ba­ýyrlas Bashqurtstanda árbir jyldyń kúnparaǵynda aqyn, jazýshylarynyń ómirderegin berip, mektepterindegi muraǵat múıisterine kitaptaryn qoıyp, ony oqýshylarǵa taldatyp, jastardyń sanasyna sińiredi eken. Biz nege óıtpeımiz, ólgen­der dańqty bolyp ketedi dep qyzǵanamyz ba?

«1932 jyly Jezqazǵanda halyq­tan tartyp alǵan maldyń eti jóneltilmeı, bir jyl boıy dalada órtenip jatty. Al ha­lyq­tyń ashtan qyrylǵanyna saıa­satshylardyń basy aýyr­ǵan joq. Sonda ajal tap­qan­dar­dyń aıanyshty úni qu­la­ǵym­da kúńgirleıtindeı. Bul – halyqtyń shemen-sheri, Er­kesh­­tiń «Nan» poemasynyń zary. Sondaı zulmat náýbetin urpaqqa endi kezdestirmesin», – dep tolǵaǵan.

Erkin Tompıev Balqashta ákesiniń esimine kóshe ataýyn berýge burynǵy Odaqqa tanymal metallýrg Altynbek Dáribaev erekshe yqpal etkenin aıtady. Al sol Altynbek týraly Erkesh Ibrahımniń «Ańyz aǵa» týyndysy da bizdiń tolqynnyń súıip oqıtyn shyǵarmasy bolǵan edi. Iá, Erkesh shyǵarmalarynyń máni, mańyzy joıylmaıtyny da ómir shyndyǵyn órnektep qaldyra bilýinde jáne eńbek adam­darynyń taǵdyryn óleń­men órip, tirilerdiń júreginde óshpesteı sáýle tastaýynda edi. О́mir­den ótkenine otyz jyl ót­se de nebir mereıto­ıy atap ótilmeı, nebir kóshe bu­ıyr­maı rýhy qapalanǵan qazaq­tyń aıkól aqynynyń óleń-dastandaryndaǵy Adam­dyq, Erlik, Izgilik, Mahabbat ulylyq bastaýyndaı. Ony qalaı umyta alamyz?!

Tabyl QULIIаS, jazýshy