Tabıǵattyń ózindeı darqan aqyn

– Bul Náziken Alpamysqyzy. О́zi halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda muǵalim kórinedi, – dedi bireý kóp kóńilindegi saýaldy oqyǵandaı.

– Solaı ma? Men aqyn shyǵar desem... Ekonomıst bolsa, munda neǵyp júr? – degen jas jigittiń sózi bul joly da jaýapsyz qalmaǵan. 

– Ekonomıst bolsa qaıtedi? Bálkim, bul qyzdyń da ádebıetke bir qatysy bar shyǵar. Tipti sen oılaǵandaı, aqyn bolýy da ǵajap emes. Qarashy, shir­­kin, ózi de tunyp turǵan poezııa emes pe?! О́tkende osy perızatty Ge­ra (Belger) aǵamyzdyń ózi «álem áde­bıetin tereń biletin áıel zatyn bu­ǵan deıin kórmep em. Al Názikenmen sóı­lesseń, jan saraıyń keńip, bir rahatta­nyp qalasyń», – dep onyń syrtynan súısinip otyrǵan, – dedi bastapqy adam taǵy da.

Nesin, jasyraıyq, syrt symbaty­men ǵana emes, bilim-biligimen de álgin­deı marqasqa azamattardy aýzyna qara­typ otyrǵan Náziken atty arýǵa sol sát qyzyǵa qarap qalǵanymyz da ras.

Kóp uzamaı sol Náziken Alpamys­qyzymen, onyń jan ále­mimen jaqy­nyraq tanysýdyń da múm­kindigi tý­ǵan. Olaı deıtinim, res­pýb­lıkalyq ba­sylymdardyń birinde onyń bir betke jýyq jyr toptamasy jarq ete qaldy.

Aty-jónine syrttaı qanyq bolǵan soń, gazettiń álgi betine eriksiz úńilsek te, jurt­tyń mamandyǵy ekonomıst eken degen sózi de esimde, sodan bolar, alǵashynda basyma onyń jyrlary áýesqoı bireýdiń uıqas qýalaǵan jaı shatpaǵy shyǵar degen de oı kelgen.

Áıtse de bul kúdigim kóp uzamaı-aq seıilip sala berdi. 

Júrektiń ózi biler kimge qularyn, Búırektiń ózi biler kimge buraryn. Kóńildiń ózi biler neden qalaryn Saǵyńnyń ózi biler neden synaryn – deıdi aqyn.

Qudaı-aý, salǵan betten mynadaı ke­sek-kesek oıǵa tap bolamyn dep kim oı­laǵan. Onda da jylt etken maıy joq qarakesek et sııaqty, qaradúrsin taq­paqqa emes, sóz qudiretiniń túıinin óziń shesh deıtin tuńǵıyq oıǵa tunshyǵyp qal­ǵandaısyń. Kelesi «Qyzyl sheten­niń» de mánine boılaǵan adamǵa aıtary mol bop shyqty. Onda Náziken sizdi erik­siz tabıǵattyń tylsym syryna qanyqtyrady. Aqynmen birge siz Ala­taýdyń sonaý bir zańǵar shyńyna shy­ǵasyz. Sol jerde qyp-qyzyl tasty ja­ryp shyqqan kúreń shetendi kórip, qa­ıys­pas qaısarlyqqa onymen birge qaı­ran qalasyz. Káne, tyńdap kórelik.

Úskirik te moıytpaǵan shetensiń, Aptapqa da tótep bergen bekemsiń. Ala jazdaı kórmeseń de aq nóser Qandaı nármen jelkildep tur ekensiń? – dep óz tańdanysyn jasyra al­maǵan aqyn odan ári shetenmen adamsha syrlasyp ketedi. Kóńilim jetimsirep umtylǵanda,

Taýǵa kep jubanamyn muń tunǵanda, – dep oǵan jan álemin aqtara otyryp, ish­teı túleı bastaǵanyn ózi de ańǵarmaı qalady.  Kóktemde sheten bolyp qaıta kelip,

Taýymdy jaıqaltyp bir túletermin – dep ıyǵyndaǵy aýyr oıdy silkip tas­tap, jan saraıyn bir tazartyp alady. Aqyn oıynyń sáýleli jarqyly siz­di de beıjaı qaldyrmaıdy. Lezde tyny­syńyz keńip, jazdyń bir janǵa jaıly qo­ńyr samaly jelpip ótkendeı kúı keshesiz. 

Mine, osyndaı alǵashqy toptama­symen-aq poezııa álemine úlken daıyn­dyqpen, eń bastysy, zor mahabbatpen kel­gen Náziken aqyn sodan beri ósý, órleý ústinde. Onyń taqyryp aıa­sy da barynsha keń. Birde Tumar ha­nymǵa aınalyp, el namysyn jyr­tsa, endi birde lúp-lúp soqqan jú­regin alaqanyńyzǵa salyp beredi. Eń bastysy, ol neni jyrlasa da oıdy ja­da­ǵaı aıta salmaıdy, árkim óz zerde­sinen ótkizetindeı tereńnen tartady. Jan saraıynyń esigin aldyńnan aıqara ashady. Ondaıda siz de bar yqylasyńyzben aqynnyń shýaqty sátterine ortaqtasyp, kóńili jabyrqaý tartsa, birge muńdanasyz. 

Bir qaraǵanda, aqyn jany sizge tym muń­dylaý bop kórinýi de múmkin. Alaı­­da jete úńilseńiz onyń jalqynyń emes, kóptiń kóńiline tunǵan oıdy aıtatynyn baıqaısyz. Jáne jaı ǵana aıtyp qoımaıdy, qolamtada qozdap jatqan otty úrlegendeı, oı jalynyn laýlatady.  Jalpy Názikenniń boıyndaǵy ómir­ge ińkárlik, tula boıyna tunǵan meıirim shýa­ǵy, jan jomarttyǵy ár sóziniń asta­rynan lúpil qaǵyp jatqandaı. О́ıt­keni, nendeı taqyrypqa qalam terbese de ol óz júreginen ótkizip aıtady. 

О́zi­mizge belgili názik jandylardyń jan álemin jyrǵa qospaǵan aqyn kem­de kem. Tipti keıde áıel zatyna degen jú­rek bulqynysy aıtyla-aıtyla túge­silgen sııaqty da kórinedi. Alaıda ár dá­ýirdiń de, ár aqynnyń da bul oraıda aıtary taýsylmasy jáne anyq. Ná­ziken aqyn da bul taqyryptaǵy jyr­lardy ózindik izdenisimen barynsha baıyta túskendeı. Bul sózimizdiń aqı­qatyna kóz jetkizý úshin káne, onyń «Áıel patshalyǵy» atty óleńine kezek berelik. 

Sáýleli álem tórinen, Syr-sezim tasyp tógilgen Áıeldiń názik janynda Bir patshalyq bar. Paıymda: Balaýsa balǵyn baǵynda, Táńir bergen amanat Senim. Úmit. Mahabbat. Úsh piri otyr taǵynda! – deıdi ol. Aqyn odan ári áıel-ananyń  el bir­liginiń, bereke-yrystyń bastaýy ekenin nyq­taı túsedi de:

Shuǵylaly shalqar kóńilden, Aqjarqyn peıil órilgen. Ananyń pák janynda Bir patshalyq bar. Paıymda: Mıýaly jomart baǵynda Táńir bergen amanat О́nege. Sabyr. Marhabat. Úsh piri otyr taǵynda! – dep sóz órnegin tógedi. Siz bul oımen de eriksiz kelisesiz. Kelispeske esh sharańyz joq. О́ıtkeni, bul da rııasyz shyndyq. Náziken Alpamysqyzynyń qa­lam qa­­ry­my, onyń jyrlarynyń po­e­­tı­­kalyq dara­lyǵy jaıly aıtyp otyr­­­ǵan biz ǵana emes. Bizge deıin de onyń aqyndyq bolmys bitimi, jetken jetistigi, shyqqan bıigi jaıly oı tol­ǵa­ǵan qalamgerler de barshylyq. Olaı bolsa, solardyń qatarynan úsh-tórt adamǵa sóz kezegin berse, esh artyq bolmas. 

Mine, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, arqaly aqyn aǵamyz Hamıt Erǵalıev bylaı deıdi: «Náziken Alpamysqyzy degen qyzdyń árqaısysy naqyl sóz bop aýyzdan aýyzǵa tarap ketkeli turǵan ǵıbratty bir qaqpaılary tańdaı juta tamsandyratyn dúnıeler» Al uzaq jyldar juptary jazylmaı, oı-pikiri jarasqan dosy Gerold Bel­ger bolsa «Dlıa opredelenıe ee poezıı ıa by ýpotrebıl takıe slova – orıentıry, kak nejnost, arıstokratızm, dıalektıka dýshı ı jıznelıýbıe. Voobshe ý Nazıken ızyskannyı, v vysokoı stepenı okýltýrennyı, metaforıcheskıı ıazyk... Leksıka, mıroponımanıe, mırovosprııatıe ee fılosofıchny!» – dep aǵynan jarylǵan eken.

Onyń bul sózin kórnekti ádebıetshi ǵalym Músilim Bazarbaev ta jandandyra túsedi. «Názikenniń aqyndyq talanty ózgeshe, sózderi sony. Sondyqtan da qazaq poezııasynyń sánin de, mánin de baıytatyn  aqyn» dep oǵan naqty baǵa berse, keıingi urpaqtyń kórnekti bir ókili Áýezhan Qodar «Náziken az ýaqytta ózin tuńǵıyq tereń lırık retinde, sonaý skıf pen saq dáýirinen ún qatqan tekti Tomırısteı náziktigi men órligi birdeı órilgen dara tulǵa retinde kórsete bildi» dep búgingi zııaly qaýym atynan túıindi pikir aıtady.

Osy marqasqa azamattardyń bári de baıqasańyz, Názikenniń poezııa álemine ózindik qoltańbasymen kelgenine basa toqtalsa, oǵan bizdiń alyp-qosarymyz sol – Názikenniń alǵashqy tyrnaqaldy týyndysy «Shyraǵdannan» bastap «Jarqyrap aspanymda kún turǵanda» atty jınaǵyna deıingi eńbekteriniń bári de aqynnyń ashy teriniń jemisi, jan aıamas izdenisiniń nátıjesi. Iá, poezııa patshalyǵyna zor talǵammen, ólsheýsiz mahabbatpen engen Názikenniń ómir jolyna kóz salsańyz, onyń aqyn bolmaýǵa haqy da joq sııaqty kórinedi. Tipti onyń aqyndyq jolǵa túsýine Táńiriniń ózi jaǵdaı jasaǵan ba deısiń.

Eń aldymen ol bir-birine yntyq bop qosylǵan Alpamys pen Baqtylynyń jalǵyz perzenti boldy. Iаǵnı, ol ystyq mahabbattan jaralǵan. Sondyqtanda ǵoı «Bir tal qyzǵa qarap qalasyń ba? Saǵan ul súıý kerek» degen aǵaıynnyń sózine ákesi «Men osy jalǵyzymdy on ulǵa  aıyrbastamaımyn»-dep jaýap beripti.

Ákesi jylqyshy edi. Soǵan oraı, taýda týyp, taýda ósken Náziken bala kezi­nen-aq attyń qulaǵynda oınap, boıjetti. Tumsa tabıǵattyń syryna qa­nyqty. Sodan da ol ózin aınala qor­shaǵan ortanyń bólinbes bólshe­gindeı sezindi. Tabıǵattyń sony minezin de boıyna sińirdi. Kúndeı jarqyrap, aq jańbyr bop quıylý da, kól-kósir kóńil syry da sol tabıǵat bergen syı. Oǵan qosa jan saraıy keń ata-ana bergen tálim men tárbıeni naǵashysy Shaltabaı sheshenniń aqjarma ańqyldaqtyǵy da tolyqtyra túskendeı.

Iá, betinen eshkim qaqpaǵan erke qyz zerek bop ósti. Qatarynyń aldy bol­dy. Almatydaǵy ýnıversıtette oqyp, Máskeýden aspırantýrany bitirdi. Jas maman elge kelgen soń Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda stý­dentterge tálim berdi. Osy jyldar ishin­de de ósý-órleý ústinde boldy. Ma­mandyǵyna saı ǵylymı izdenisin de jalǵastyrdy. Ǵylym doktory, professor atandy, tókken teriniń óteýi qaıtty.

Degenmen  onyń jany poezııa álemin ań­sady. Mazasyz oılaryn qaǵazǵa túsirý ony jańa bir tylsym álemge jeteleı berdi. Samǵaıtyn keńistik te, ishtegi qyzýly  oı da, zapyrandaı ashy muń da óleń bop órildi. Eger osy boıyn býǵan bula sezimder lyqsyp syrtqa shyqpasa, onda óziniń de órtenip ketetinin Náziken júregimen túısindi. Túısingeni sol, ol poezııany janyna ǵu­myrlyq serik etip aldy. Sátti shyqqan óleń shýmaǵyna jubandy, basyna sáýleli oı kelgenine qýandy. 

Tabıǵattyń aıasynda, taýdyń baý­raıynda, kıiz úıdiń ishinde ósken Názikenniń halqynyń tynys-tirshiligin, salt-­dástúrin, tili men dilin tereń bi­lýi de onyń adamı bolmysyn baıyta tústi. Osy arada bir aıta ketetin jaıt, Máskeýde ótken bir jıynda ta­nysyp, oı-pikir almasqan Shyńǵys Aıt­matov syndy zańǵar jazýshynyń qazaq qyzynyń óz halqynyń ómiri men turmysyn tereń biletini tánti etkeni sondaı, qaısybir eńbekterin jazý ústinde ózi jete bilmeıtin, kúmándileý kóringen keıbir jaıttardy Názikenge telefon soǵyp, egjeı-tegjeıli surap alatynyn búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi. Osy bir ǵana jaıttyń ózi de Názikenniń rýhanı baı adam ekendigin baıqatyp turǵan joq pa?!

Eń bastysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaırtakeri, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Náziken Alpamysqyzy búginde boldym, toldym dep, toqyrap, toqtap qalǵan joq. Izdenýden, jan álemin baıytýdan jalyqqan emes. Demek, bul onymen aldaǵy ýaqytta da sandaǵan sáýleli jyrlary arqyly júzdesemiz degen sóz. Laıym, solaı bolǵaı. 

Jumagúl Solty