Oral qalasynda el bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen ári batyr Syrym Datulynyń 275 jyldyǵyna arnalǵan respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Konferensııaǵa elimizdiń ár shetinen belgili ǵalymdar, jazýshylar arnaıy keldi.
Toı qonaqtary – belgili jazýshy Ánes Saraı men Qajyǵalı Muhanbetqalıulyn, belgili ǵalymdar, tarıh ǵylymdarynyń doktorlary Muhtar Ábilseıit, Talǵat Jumaǵanbetov, Uljan Ahmetova, Serik Máshimbaevtardy óńir basshysy Altaı Kólginov qabyldady. Meımandar men oblys basshylary Oral qalasyndaǵy Syrym Datuly eskertkishine gúl shoǵyn qoıyp, taǵzym etti. Qazaq drama teatrynda respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa bastaldy.
- Syrym Datuly – tarıhtaǵy eń jarqyn, erjúrek, taǵdyr-talaıy asa kúrdeli tulǵalardyń biri. Ol qazaq qoǵamynyń qurylymyn ózgertý maqsatynda alǵashqy bolyp naqty qadamdar jasaǵan jan. Osyndaı taý tulǵalarymyzdyń tarıhtaǵy ornyn taǵy bir aıshyqtaıtyn, elimizdiń túkpir-túkpirinen ǵalymdar kelip bas qosqan búgingideı ǵylymı-tájirıbelik konferensııasynyń ótýi – eleýli oqıǵa. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtaýǵa erekshe mán berý kerek ekenine toqtalyp, «Biz tarıhtyń sabaǵyn aıqyn túsinýimiz kerek» dep atap ótti. Sondyqtan ulttyń táýelsizdigi men órkendeýi jolynda ter tógip, qan keshken asyldarymyzdy ardaqtap, erligine qurmet kórsetý – bizdiń perzenttik paryzymyz! Osy oraıda Syrym batyr elinde jýyrda Alash qozǵalysyna 100 jyl tolýyna oraı respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelilik konferensııa ótse, Syrym aýdanynyń ortalyǵyndaǵy «Alash» mýzeıi jańartyldy. Munyń barlyǵy rýhanı jańǵyrýymyzǵa erekshe áser etetin jaıttar, - dedi ǵylymı jıyndy quttyqtaý sózben ashqan Altaı Kólginov.
О́ńir basshysy atap ótkendeı, eldiń muńyn muńdap, joǵyn joqtaǵan sheshen, ult azattyq jolynda kúresken has batyr Syrym Datulynyń esimi qazaq dalasynyń tarıhynda erekshe.
Orys zııalylarynyń biri, tarıhshy Mıhaıl Vıatkın: «Tarıh mynany aıqyn kórsetedi. Ol – Syrymnyń óz halqyna bildirgen asqan súıispenshiligi, óz halqyn satqandarmen eshqashan ymyraǵa kelmeıtini, óz Otanynyń bostandyǵy úshin, onyń memlekettigi nyǵaıyp, damýy úshin jan aıamaı kúreskeni.... Qazaq halqy ult qamy úshin kúresken osy bir batyrdy eshqashan esinen shyǵarmaq emes» dep jazǵan eken.
Al XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómir súrgen aǵylshyn jýrnalısi D.Ch.Býljer ol týraly «....Syrym batyr – jigerli, tereń oıly, qaıratty, batyl, aılaly erekshe tulǵa. Ol halyqtyń súıispenshiligine bólengen» dep estelik qaldyrǵan.
Oralda ótken sharaǵa arnaıy kelgen «Qazaqkonsert» ujymynyń dırektory Ashat Maemırov Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulynyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Konferensııada oqylǵan baıandamalar da ózektiligimen, sonylyǵymen este qaldy. Máselen, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Ánes Saraı Syrym bastaǵan ult-azattyq qozǵalysy – búgingi óskeleń urpaqty elsúıgishtikke, patrıottyqqa tárbıeleýde úlken ról atqaratynyn aıtyp ótti. «Qazaq tarıhynda aty atalatyn handardyń barlyǵy birdeı emes, ásirese orys otarshyldyǵy kezinde el bılegen handardyń ókileti shekteýli, olar Reseı bıligi tarapynan taǵaıyndalǵan edi. Sondyqtan áýeli Syrym bastaǵan, odan keıingi ult-azattyq qozǵalystardyń bári otarshyldyqqa qarsy, el men jerdi qorǵaýǵa baǵyttalǵanyn atap aıtý kerek» dedi jazýshy.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti, ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Ábilseıit Muqtar Reseı arhıvterinde Syrym jáne onymen aralasqan bı-batyrlarǵa qatysty málimet óte kóp ekendigin, ol qujattardy jınaqtap, arnaıy kitap shyǵarý kezek kúttirmeıtin is ekendigin kóterdi. «Syrym Datulynyń Túrkııamen baılanysy da nazar aýdarý kerek másele. Túrkııadan Syrym Datulyn izdep, arnaıy elshi kelgen, Hıýada bolǵan. Bul naqty derek. Onyń bir ushyǵy Túrkııa muraǵattarynda saqtalǵan bolýy tıis. Sondyqtan maman jiberip, sol derekterdi arnaıy zertteý kerek. Búgingi «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy da osyny kózdeıdi emes pe?! Úshinshiden Syrym Datuly bastaǵan qozǵalys tarıhy zerttelgende búginge deıin О́zbekstan muraǵattaryndaǵy qujattar, derekter paıdalanylǵan joq. Oǵan qol jetpeı keldi. Búginde ol máseleni de kóteretin ýaqyt jetti» dedi Ábilseıit Qapezuly.
Tarıhı qujattardy izdep taýyp, bir jerge jınaqtap shyǵarý máselesin oraldyq tarıhshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jánibek Ismýrzın de kóterdi. Sońǵy jyldary Orynbor muraǵatyndaǵy qujattarmen etene jumys istep júrgen Jánibek Allaıaruly Syrym Datulynyń arhıvten alynǵan birneshe hatynyń kóshirmesin, eki túrli mórin aýdarmasymen jıylǵan jurtqa ekran arqyly kórsetip berdi.
Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Syrym Datulynyń jerlengen jeri boıynsha qurylǵan ekspedısııanyń jetekshisi bolǵan Murat Sydyqov Syrymtaný salasynda áli de bitpegen is kóp ekendigin aıtty. Máselen, bul ekspedısııa Gúrlendegi Ǵaıyp ata mazaryn Syrym Datulyna tıesili degen sheshimge kelgen. «Biz kóptegen zertteý jumysyn júrgizip, osy pikirge toqtadyq. «Ǵaıyp atada» Syrym Datulynyń jatqanyna óz basym kúmándanbaımyn. Biraq el ishindegi alypqashpa sózdi toqtatý úshin ǵylym sózi kerek. Iаǵnı, qabirdegi súıekke DNK analızin jasap, bizdiń boljam maquldanǵan jaǵdaıda batyrdyń súıegin týǵan jerge – Batys Qazaqstan oblysyna qaıta jerleý kerek dep esepteımin» dedi Murat Naýryzǵalıuly. Biraq bul úshin memlekettik deńgeıde kelisimder kerek. «Qazaqstan men О́zbekstan arasynda sońǵy kezeńde qalyptasqan jaımashýaq qarym-qatynasty paıdalaný kerek» deıdi ǵalym.
Ǵalymdardyń osy jáne basqa da usynystary konferensııanyń qararyna engizilip, tıisti mekemelerge joldanatyn boldy. Konferensııa materıaldary da arnaıy jınaq bolyp shyǵady.
Dala danyshpany atanǵan Syrym Datuly mereıtoıy Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatry ujymy qoıǵan Raqymjan Otarbaevtyń «Syrym batyr» tarıhı dramasymen jalǵasty. Al erteń, 23 qyrkúıekte Syrym Datulynyń 275 jyldyǵyna arnalǵan sharalar – dala qyzyqtary Syrym aýdanynda jalǵasady.
Qazybek QUTTYMURAT, «Egemen Qazaqstan»