«Kıeli Qazaqstan» respýb­lıkalyq ekspedısııasy ólketanýshylarmen kezdesti

Jınalǵandar aldynda oblys ákimi apparatynyń basshysy Madııar Qojahmet jalpyulttyq jobanyń mańyzyn atap ótti. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dú­nıe­tanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylýdyń, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýdiń keleli min­detterin aıqyndap berdi. Jańa turpatty jańǵyrtýdyń bas­ty sharty – Ulttyq kodty saq­taı bilý qajettigin eske saldy. Bul oraıda, zamana synynan súrinbeı ótken mádenı-gene­tıkalyq erekshelikterimiz ben qun­dylyqtarymyzdy búgingi jaqsy qasıettermen sabaqtastyra bilý ulan-ǵaıyr jumystardy talap etedi, dedi ol. 19 tarıhı eskertkish jergilikti deńgeıdegi sakraldy nysandarǵa jatqyzylyp, onyń ishinde «Abylaıhan rezıdensııasy» memorıaldyq kesheni, Qojabergen jyraýdyń beıiti, Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń memorıaldyq kesheni, Botaı qonysy respýblıkalyq kartaǵa engizilgen. Osydan 50 ǵasyr buryn jylqy túligin qolǵa úıretip, bıe baılap, qymyz ashytqan Botaı qonysyn ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınaldyrý kózdelgen. Osy arheologııalyq orynda 1980 jyldardan beri qazba jumystaryn tynbaı júrgizip, álem ǵalymdarynyń nazaryn aýdarýǵa, IýNESKO deńgeıinde konferensııa ótkizýge muryndyq bolǵan jergilikti tarıhshy Vıktor Zaıbert álemdik órkenıette óz orny bar Uly Dala eli qazir de úlken qyzyǵýshylyq týdyryp otyrǵanyn jetkizdi. «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý or­talyǵy jetekshisiniń orynbasary Batyrhan Jumabaev búginde elimiz boıynsha 160-tan astam tarıhı jerler qamtylǵanyn, olar tabıǵı landshafty, arheo­logııalyq, arhıtektýralyq, dinı ǵıbadat etý, tarıhı tulǵalardyń eskertkishteri men mazarlary baǵyttaryna bólinetinin, ár­qaısysy úshin arnaıy málimetter jınaqtalatynyn, keıin ǵylymı-tanymdyq ensıklopedııa shyǵarylatynyn, vırtýaldy karta ázirlenetinin áńgimeledi. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Aıman Dosymbaeva jetekshilik etetin ekspedısııa músheleri «Soltústik Qazaqstan oblysynyń kıeli jerleri» atty dóńgelek ústelge qatysyp, ortaq is barysynda qolǵa alynatyn, sheshimin tabatyn máseleler tóńireginde oı-pikirler almasty. Ulttyq qundylyqtarymyzdy sheteldikter de tanyp-bilý úshin Fransııada «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń tusaýkeseri uıymdastyrylmaq. 

«Kıeli Qazaqstan» jobasyna qatysýshylar Taıynsha aýdanynyń tarıhı oshaqtaryn aralady. Osyndaǵy Ozernoe aýylynyń irgetasyn 1938 jy­ly atamekeninen eriksiz jer aýdarylǵan polıaktar quraıdy. Ol týraly mektep murajaıynda jan-jaqty baıandalady. Tarıh pániniń muǵalimi Valentına Vıtkovskaıanyń túsin­dirýinshe, qandastary qazaq jerine jetkenshe turmystyń aýyr taýqymetin, jol azabyn kóp kórgen. Jergilikti turǵyndardyń kómegi arqasynda jan saqtap, ashtyqtan aman qalǵan. Keıin bir tamshy sý, bir tal aǵash joq ıen dalada eldi meken, Qudaıǵa qulshylyq etetin ǵıbadathana turǵyzylǵan. Tipti, áıelderdiń jabyq monastyri de boı kótergen. Qazir onda úsh monah áıel turady. Solardyń biri Ionna Marııanyń qazaqtarǵa degen alǵys sezimi sheksiz. Kúnde bir Jaratqanǵa minájat etip, Qazaq­stannyń amandyǵyn tileıtin kórinedi. «Beıbitshilik patshaıymy» ǵıbadathanasyndaǵy «Qazaq­stan juldyzy» altarin osydan úsh jyl buryn Rım papasynyń atynan onyń ókili kardınal Robert Sara ornatyp bergen. 

Budan keıin ekspedısııalyq top at basyn ásem tabıǵatymen, tarıhı jádigerlerdiń kóptigimen erekshelenetin Aıyrtaý aýdanyna burdy. Munda Shoqannyń ájesi Aıǵanymnyń qonysy orna­lasqan. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldary arheologtar nysannyń tek irgetasyn ǵana keziktirgen. «Aıǵanym qonysy» murajaıynyń eks­kýrsııa jetekshisi Damır Tileýov Shoqannyń sýretteri men jazbalary negizinde sol kezdegi stıl saqtalyp, aýqymdy keshen turǵyzylǵanyn, bes ǵımarattan turatynyn, 6 bólmeli turǵyn úı, meshit, medrese, monsha, dıirmen salynǵanyn jetkizdi. Uly ǵalym balalyq shaǵyn ájesiniń baýyrynda, Syrymbet aýylynda ótkizgen. 

Osy aýmaqtaǵy Qarasaı men Aǵyntaı batyrlar jerlengen qorym anadaıdan kóz tartady. Jaýǵa qarsy tize qosyp attanǵan qos dosqa topyraq bir jerden buıyrǵan. Memorıaldyq kesene 1999 jyly ashylyp, sodan beri týrıster úzbeı qyzyqtaıtyn qasıetti oryn sanalady. Salyný máneri de, syrt kelbeti de ózgeshe. Shyraqshy Semıddın Omarov nysannyń «Qazaqstannyń kıeli jerler» kartasyna engizilgenin maqtanysh etedi. 

– Qyzyljar óńirinen respýb­lıkalyq mańyzy bar 12 nysan usynylyp, 4-ýi qabyldandy. Bul – ázirge joba ǵana. Qandaı kıeli de qasıetti jerlerdiń kartadan naqty oryn alatyny jyl aıaǵyna deıin sheshiletin bolady. Bizdińshe, jergilikti deńgeıdegi eskertkishter sanyn da kóbeıtken jón, – dedi BAQ ókilderine bergen suhbatynda Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Qundyzaı Erimbetova.

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan»

Soltústik Qazaqstan oblysy