Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy» dep ulttyq jańǵyrýdyń negizgi alǵysharttaryn aıqyndap berdi.
Demek kóne dáýirlerden bastaý alatyn, óziniń tarıhı tájirıbesinen, ıgi salt, izgi dástúrlerinen múldem qol úzgen qoǵamda jańǵyrý nemese jańarý múmkin emes. Halqymyzdyń osyndaı tamyry tereń ketken, tarıhymen birge jalǵasyp kele jatqan rýhanı baılyqtarynyń biri otbasy qundylyqtary. Tipti bizdiń rýhanı qundylyqtarymyzdyń negizi de osy otbasylyq dástúrimizde jatyr desek qatelespegen bolar edik.
Halqymyzda «Otan otbasynan bastalady» degen qarapaıym qaǵıdat qaı dáýirde bolsyn ózgergen emes, ózgermek te emes. Elbasy «Otbasy – Qazaqstan qoǵamynyń dińgegi, ekonomıkadaǵy, mádenıettegi, áleýmettik saıasattaǵy barlyq jańa jetistikteriniń negizi» dep bul máseleniń bizdiń qoǵam úshin mańyzyn kórsetip berdi.
Táýelsizdik jyldarynda otbasy qundylyqtaryn nyǵaıtý baǵytynda qyrýar sharýa atqaryldy. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń básekege qabiletti ult, baqytty otbasy, sanaly da bilimdi urpaq qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan syndarly saıasatynyń nátıjesinde ana men balany qoldaý boıynsha baǵdarlamalyq qujattar, genderlik teńdikti saqtaý strategııasy qabyldanyp, memlekettik deńgeıdegi otbasylyq saıasatta tutastaı júıe qalyptasty. Basqasyn aıtpaǵanda kóp balaly otbasylardy áleýmettik qorǵaý baǵytyndaǵy memlekettik járdemaqy túrleriniń ár jyl saıyn artyp, kóptaraptanyp kele jatqanyn ańǵarý qıyn emes.
Bul maqsattarǵa tek 2017 jylǵy respýblıkalyq bıýdjetten 149,7 mlrd teńge qarjy qarastyrylǵan jáne ol jyl saıyn keminde 15%-ǵa artyp kele jatyr. Ár jyly ótetin «Mereıli otbasy» baıqaýynda elimizdegi eń úlgili otbasylardyń ómiri nasıhattalyp, túrli aıtýly marapatqa ıe bolýy da elimizde dástúrge aınalǵan. Árıne otbasylyq saıasattan bólek otbasylyq qundylyqtar degen bar. Ol halqymyzdyń tarıhymen birge qaınap, pisip shyqqan otbasylyq dástúrler, otbasy mádenıeti men etıkasy. Otbasynyń qalyptasýyna, qoǵamnyń qalyptasýy tikeleı baılanysty. «Áke – asqar taý, ana – móldir bulaq, bala – jaǵasyndaǵy quraq», degen danalyq sóz ulttyq tárbıeniń otbasylyq ómirde atqarar rólin aıqyndap turǵandaı.
Qazaqtyń tarıhynda kıeli otbasynyń qasıetti urpaqtary týraly, olardyń el ómirindegi alatyn orny, sińirgen eńbegi, qaldyrǵan rýhanı baılyǵy, úlgi bolarlyq tirlikteri, ónegeli ómirleri týraly mysaldar kóp. Ýaqytynda bizge baı, feodal retinde oqytylǵan Qunanbaıdyń ózi tegin adam bolmaǵandyǵyn elimiz egemendikke jetkende ǵana bildik. Kishkene artyq sóılep ketip «Men sizden ozdym áke, meni búkil qazaq tanıdy» degen Abaıǵa, «E, Abaı, sen menen ozdym deýiń úshin áýeli men qusap óziń sııaqty ul týdyryp al» degen sózi urpaqtan-urpaqqa jalǵasatyn ónegeli sóz emes pe?
О́kinishke qaraı, qazirgi qazaq qoǵamynda otbasy qundylyqtary quldyraýǵa ushyrap bara jatqany ashy da bolsa aqıqat. Qazirgi ýaqytta ómirge kelgen bizdiń balalarymyzdyń kindigin kim kespeı júr, buryn jerge ǵana kómiletin sol kindik qaıda qalmaı jatyr? Basqasyn aıtpaǵanda uldarymyzdyń súndet toıyn, musylmandyqqa qadam basý sátin qaı jer bolsa, sol jerde, araq-sharap aralastyryp, ysyrapshyldyqpen ótkizýimiz qaı atadan qalǵan dástúrimizde bar edi? О́kinishtisi, toı ótkizý básekege aınalyp, qudalyq dańǵazalyqqa ulasyp bara jatyr. Sol qyrýar shyǵynnyń úılengen jastardyń baqytyna emes, baqtalastyǵyna aınalyp, aqyry jaqsylyqqa aparmaı jatqandyǵyn da kórip júrmiz. Buǵan dálel retinde neke qurǵan jas otbasylardyń arasyndaǵy ajyrasýdyń keıingi jyldary asa qaýipti deńgeıge jetkenin aıtsaq ta jetkilikti.
Statıstıkalyq kórsetkish boıynsha Qazaqstanda neke qurǵan ár úsh otbasynyń bireýi ajyrasady eken. Mysaly, 2016 jylǵy resmı málimetterge qaraǵanda, qalalyq jerlerdegi ajyrasý deńgeıi 40 paıyz bolsa, aýyldyq jerlerdegi ajyrasý deńgeıi 27 paıyzǵa jetken. Ajyrasýlardyń 40%-y alǵashqy bes jylda oryn alatyndyǵy da oılandyrady. Sońǵy bes jylda elimizdegi tirkelgen nekeniń sany azaıyp, ajyrasýlardyń sany kóbeıgen.
Ajyrasýlardyń kesirinen respýblıka boıynsha tolyq emes otbasylarda tárbıelenip jatqan balalar sany jylyna 40 000-nan asyp otyr. Bul jaı ǵana jalań sıfrlar emes, qazirgi qoǵamdyq derttiń kórsetkishi. Árisinde qanshama adamnyń taǵdyry bar. Qanshama jas sábıdiń kóz jasy, kóńil nalasy bar. Ákesiz tárbıelengen ul men qyzdyń jarymjan taǵdyryna jalpy qoǵam bolyp jaýapty ekenimizdi umyta bastaǵan syńaılymyz. Batystyq ońashalaýdyń áserinen be, keıingi kezde bireýdiń otbasyndaǵy máselege múldem beıjaımyz. Árkimniń jeke basynyń sharýasy deıtindi shyǵardyq. Áke men sheshe tym balajan bolyp aldy. «Ishime syıǵan bala syrtyma da syıady» degen sóz búgingi ata-ananyń basty ýájine aınalǵan. Osy bir surqııa sózdiń qaı dáýirden jetkenin kim bilsin?... Astarynan jaýgershilik zamannyń salqyny seziledi. Endeshe búgingideı beıbit zamanda munshalyqty salmaǵy aýyr sózge arqa súıeýimiz bekershilik ekenin bilsek.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, otbasylyq ómir saltynyń quldyrap, qunsyzdanýy jalpy álemdik tendensııa. 2016 jylǵy ajyrasýlardyń deńgeıi boıynsha alǵashqy ondyqqa enetin elderdiń basym bóligi ekonomıkasy damyǵan Eýropa elderi eken. Zertteýshiler tipti dástúrli qundylyqtaryn berik ustanatyn musylman elderine de bul indettiń keń taraı bastaǵanyn aıtady. Biraq bul órkenıetti elderdiń óresin kórsetpeıdi. Damyǵan saıyn sol elderge bar jaǵynan uqsas bolýymyz kerek degen de durys emes. Qaıta álemdegi eń damyǵan segiz eldiń qataryna ene otyryp óz salty men dástúrin, rýhanı qundylyqtaryn, otbasyndaǵy mádenıetin saqtap otyrǵan Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty elderge eliktegenimiz jón bolar. Qandaı baı, qanshalyqty bıik dárejede tursa da ıilip sálem salyp turǵan, jymıyp baısaldylyq tanytqan japondyq, ne koreı azamatyn kórip turyp tań qalasyń. Alysqa uzamaı-aq ózimizdiń tamyrlas týysymyz, kórshiles ózbek halqynyń kishipeıildiligi men eńbekqorlyǵy, únemshildigi, úlkenge qurmeti barshaǵa úlgi bolatyn aq nárse. Sol kórshiles jatqan О́zbekstanda nekeniń buzylý deńgeıi 10%-dan aspaıdy eken. Bul elde de qıynshylyqtar bastan asady, turmysy tómen otbasylar da az emes. Biraq turmys qıynshylyǵynan góri ózbek aǵaıyndarda ar-uıat, namys, urpaqtyń taǵdyry bıik turady. Bul da otbasyndaǵy tárbıeniń bizdiń qoǵamymyz úshin qanshalyqty mańyzdylyǵyn kórsetse kerek. Tıisinshe ár eldiń atalmysh máseleniń aldyn alý úshin qoǵamdyq deńgeıde kótergen bastamalary men memlekettik baǵdarlamalary bar. Bul sharalardyń basym bóligi otbasylarǵa kásibı deńgeıde psıhologııalyq keńes berip, kómek kórsete alatyn ortalyqtardyń sanyn kóbeıtip, sapasyn kóterýge baǵyttalady eken. Al bizdiń elde osyndaı otbasylyq ortalyqtar bar ma? Bar bolsa olardyń sany qansha? Sol otbasylyq keńes berý ortalyqtaryndaǵy mamandardyń kásibı deńgeıi, biliktilik, quzyrettilik dárejesi qandaı? Qazirgi tilmen aıtqanda, áýeli osy máselelerdiń aýqymdy aýdıtin ótkizip, qoǵamdyq jáne memlekettik deńgeıde qolǵa alý kerekpiz. Ádette otbasylyq qaıshylyqtarǵa urynǵan juptar psıholog mamandardyń kómegine júgine bermeıdi. Munyń da sebep-saldaryn anyqtaǵan abzal. Otbasylyq psıhologııalyq keńes qyzmetteriniń bedelin kóterip, abyroıyn arttyrýǵa baǵyttalǵan keshendi úgit-nasıhat is sharalary da kerek-aq. Tipti sol otbasylyq keńes ortalyqtaryn AHAJ bólimderiniń qasynan ashý múmkindigin de qarastyrýǵa bolady.
Búgingi qyz – erteńgi ana. Balanyń taǵdyry anaǵa tikeleı baılanysty. Sońǵy kezde jańa ǵana týǵan balasyn sábıler úıiniń aldynda qaldyrypty, kúl-qoqystyń arasyna tastap ketipti degen aqparattardy kóp estımiz. Kóńilimiz qulazıdy. О́zi týǵan sábıin kereksiz bir zat sııaqty laqtyryp ketý úshin qandaı adam bolý kerek? Balasyn tastap ketken áıeldi de, sondaı jaǵdaıǵa dýshar etken erkekti de aqtap alý múmkin emes. Statıstıkaǵa súıensek, búginde balalar úıindegi 7200-den astam sábılerdiń 696-synyń ata-analary quqyǵynan bas tartqandar, 436-sy tastandy balalar eken. Al 3400-iniń ata-analary quqyqtarynan aıyrylǵandar. Iаǵnı balalar úıindegi bar balanyń 63%-nyń áke-sheshesi tiri degen sóz. Bul adam taýqymeti ǵana emes, naǵyz qoǵam taýqymeti dep aıtýǵa bolady.
Otbasylyq saıasatty qalyptastyrýda atqarylatyn sharýalar áli kóp. Otbasylyq qundylyqtardy nasıhattaý jáne kóp balaly otbasylardy yntalandyrý baǵytyndaǵy járdemaqy túrlerin ár kezeńniń talabyna saı jetildirip otyrý mańyzdy másele. Mysaly, bes bala nemese bes baladan kóp balany dúnıege ákelgen analarǵa aılyq eńbekaqy taǵaıyndaý arqyly olardyń eńbek ótilin saqtap qalý múmkindigin qarastyrý mańyzdy sharalardyń biri bolar edi. Bul óz kezeginde qoǵamda kóp balaly otbasy bolýdyń bedelin bekemdep, abyroıyn arttyrary haq. Atalmysh járdemaqy túriniń áleýmettik mańyzyn da eshkim joqqa shyǵara qoımas. Sebebi bala tárbıesimen aınalysýdan qıyn, ári mańyzdy, paıdaly ári qundy eńbek bar ma?
...Bir otyrysta tórde otyrǵan abyz aqsaqaldyń «dinimizden aıyrylyp, tilimizdi umytyp, ult retinde joıylyp bara jatqanda bizdi aman alyp qalǵan qazaqy keń peıilimiz ben aq dastarqanymyz» degen ulaǵatty áńgimesin estip edim. Túsingen adamǵa astary tereń, mazmuny mándi sóz. Ras, keıingi bir-eki ǵasyrdyń tóńireginde qazaq qoǵamy jantúrshigerlik zulmatty zamandardy basynan ótkerdi. Myń óldik, myń tirildik... Elimizdi alyp báıterekke teńeýimiz teginnen-tegin emes. Zamana daýyly syn tezine salǵanda sol báıterektiń beli búgildi, butasy úgildi, japyraǵy tógildi. Biraq dińgegi qulamaı din aman qaldy. Sebebi onyń tamyry tereńge boılaǵan. Tamyr degenińiz – ol bizdiń ótkenimiz, tarıh boıǵy tájirıbe qunaryn ult boıyna darytyp, sol alyp báıterektiń dińgegin nyqtap, butasyn kógertip, japyraǵyn jaıqaltatyn jalǵyz kúsh.
Birde, kóp balaly analarmen bolǵan kezdesýde, jasy 80-ge taıaǵan, ózin 12 perzenttiń anasymyn dep tanystyrǵan bir áje: «Qaraqtarym! Táýelsizdik bizge táńirdiń bergen úlken baqyty. Biz, shalymyz ekeýmiz, osy táýelsizdikke qalaı úles qossaq eken dep kóp oılanamyz. Úlken kásipker emespiz qarjylaı qosa salatyn, úlken qyzmetker emespiz, jaı ǵana zeınetkermiz. Biraq tereńinen oılasaq bizdiń áli de qosatyn eńbegimiz kóp eken. Birinshiden, biz balalarymyzǵa durys tárbıe berýimiz kerek eken. Ár úıdiń balasy tárbıeli bolsa, qoǵam tárbıeli bolady. Ekinshiden, óz úıimizdi taza ustaýymyz kerek eken. Ár úıdiń ishi, esiginiń aldy taza bolsa, aýylymyz, elimiz taza bolady. Úshinshiden, óz kórshimizben tatý turýymyz kerek eken. Ár kórshi tatý bolsa, elimiz yntymaqta bolady. Árbir otbasy osy úsh qaǵıdany durys ustansa bizdiń táýelsizdigimiz baıandy, memleketimiz myqty bolary sózsiz», degeni esimde. Bul qarapaıym ǵana, aýyldaǵy «Batyr ananyń» sózi. Uly sóz. Osydan artyq aıtý da múmkin emes sııaqty.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrtýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet», dep atap kórsetti. Urpaq tárbıesi – ult bolashaǵynyń kepili. Ár bala atanyń qanymen, ananyń sútimen keletin týabitti qasıetter sııaqty ulttyq rýhanı qundylyqtardy da eń aldymen otbasynda ata-ananyń tárbıesimen boıyna sińiretini anyq. Endeshe ulttyq tárbıe – ult bolyp uıysýdyń, el bolyp erteńge nyq qadam basýdyń negizi bolmaq.
Álı BEKTAEV,
Parlament Senatynyń depýtaty,
«Aýyl» partııasynyń tóraǵasy