Keıingi jyldary elimiz óziniń saıası júıesiniń qurylymyn júıeli túrde qaıta oı eleginen ótkizip keledi. Bul úrdis jekelegen ınstıtýttardy formaldy ózgertýge emes, memlekettik bıliktiń mazmunyn, onyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin jáne tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Osy turǵydan alǵanda, Prezıdent usynǵan Parlamentti birpalataly júıege kóshirý bastamasy memlekettik basqarý júıesiniń bolashaǵyna tikeleı áser etetin mańyzdy saıası reforma retinde qarastyrylýǵa tıis.
Naqtyraq aıtsaq, birpalataly Parlamentke kóshý zań shyǵarýshy bıliktiń jaýapkershilik deńgeıin arttyrýdy, sheshim qabyldaý úderisiniń aıqyndyǵy men jedeldigin qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Iаǵnı zańdardyń sapasy, olardyń qoǵamdyq suranysqa sáıkestigi jáne iske asyrylý tıimdiligi úshin jaýapkershilik tolyqtaı bir organnyń moınyna júkteledi. Osy turǵydan alǵanda, depýtattardy qandaı qaǵıdat boıynsha saılaý qajet degen suraq, shyn máninde, qandaı Parlament qajet degen suraqpen tikeleı baılanysty. Sondyqtan birpalataly Parlament jaǵdaıynda depýtattardy tek partııalyq tizim boıynsha saılaý týraly ustanym emosııalyq nemese saıası urandarǵa emes, quqyqtyq negizderge, halyqaralyq tájirıbege jáne ınstıtýsıonaldyq tıimdilik qaǵıdattaryna súıenýge tıis.
Birpalataly modeldiń quramy sózsiz júıeli, boljamdy ári kásibı bolýy qajet. Mundaı sapaǵa kezdeısoq ne tek jergilikti deńgeıde tanymal tulǵalar arqyly emes, ortaq saıası baǵdarlama men ujymdyq jaýapkershilikke negizdelgen ókildik arqyly qol jetkizýge bolady. Dál osy jerde partııalyq tizim boıynsha saılaý qaǵıdaty aldyńǵy qatarǵa shyǵady. О́ıtkeni partııa saılaýǵa naqty baǵdarlama usynady, al sol partııa atynan saılanǵan depýtattar bul baǵdarlamany iske asyrýǵa saıası ári moraldyq jaýapkershilik alady. Nátıjesinde, saılaýshy daýys bergen sheshimniń kim jáne qalaı oryndalatynyn kóre alady. Al saılaý júıesi álsiz nemese fragmenttelgen jaǵdaıda Parlamentte ortaq baǵyttyń bolmaýy, sheshimderdiń júıesiz qabyldanýy, tipti jaýapkershiliktiń ár tarapqa ydyraýy sekildi qubylystar oryn alýy bek múmkin. Mundaı jaǵdaı zań shyǵarý sapasyna ǵana emes, jalpy memlekettik basqarýdyń tıimdiligine keri áser etedi.
Birpalataly Parlamentti qalyptastyrýda partııalyq tizimge negizdelgen saılaý modelin tańdaýdyń oryndy ekenin halyqaralyq tájirıbe de rastaıdy. Álemdik saıası tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, eń turaqty ári tıimdi demokratııalyq memleketterdiń basym bóligi zań shyǵarýshy organdy proporsıonaldy saılaý júıesi, ıaǵnı partııalyq tizim arqyly qalyptastyrady.
Skandınavııa elderi, Batys jáne Ortalyq Eýropanyń kóptegen memleketi, sondaı-aq Latyn Amerıkasyndaǵy birqatar demokratııalyq qundylyqty negizge alǵan elder ondaǵan jyl boıy osy modeldi qoldanyp keledi. Olardyń tájirıbesi proporsıonaldy júıe saıası turaqsyzdyqtyń kózi emes, kerisinshe qurylymdyq ornyqtylyqtyń mańyzdy faktory ekenin aıǵaqtaıdy. Mundaı memleketterde saıası úderister boljamdy sıpat alady, al bılik ınstıtýttary qoǵam aldynda júıeli túrde esep beredi.
Bul tujyrymdy halyqaralyq sarapshylar da qoldaıdy. Máselen, Venesııa komıssııasy óz qorytyndylarynda proporsıonaldy ókildik jaǵdaıynda oppozısııalyq kúshterdiń Parlamentte anaǵurlym keń usynylatynyn, al mundaı júıe saıası partııalardyń damýyna jáne olardyń qoǵamdyq-saıası yqpalynyń artýyna áser etetinin birneshe ret atap ótken. Bul óz kezeginde saıası plıýralızmniń saqtalýyna jáne bılikke qoǵamdyq baqylaýdyń kúsheıýine jaǵdaı jasaıdy.
Damyǵan demokratııalardyń tájirıbesi taǵy bir mańyzdy jaıtty kórsetedi: koalısııalyq úkimetter jıi qurylatyn elderdiń ózinde proporsıonaldy saılaý júıesi memlekettik basqarýdy álsiretpeıdi. Kerisinshe, quqyqtyq kepildikter men saıası mádenıet qalyptasqan jaǵdaıda mundaı model bılik tarmaqtarynyń teńgerimin saqtaýǵa, sheshim qabyldaýdaǵy jaýapkershilikti naqtylaýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, proporsıonaldy saılaý júıesine qatysty «turaqsyzdyq týdyrady» degen pikir ǵylymı jáne tájirıbelik turǵydan negizsiz ekeni baıqalady.
Saılaý júıeleri arasyndaǵy aıyrmashylyqty tek formaldy rásimder arqyly emes, olar qalyptastyratyn saıası ınstıtýttardyń sapasy arqyly baǵalaý mańyzdy. Majorıtarlyq júıe, ádette, jeke kandıdattyń tanymaldyǵyna nemese jergilikti deńgeıdegi yqpalyna súıenedi. Mundaı jaǵdaıda depýtat kóbine belgili bir aýmaqtyń nemese tar sheńberdegi saılaýshylardyń múddesin aldyńǵy orynǵa qoıady. Bul tásil keıbir jaǵdaılarda jergilikti máselelerdi kóterýge múmkindik bergenimen, ulttyq deńgeıde ortaq saıası baǵyt pen baǵdarlamalyq birizdiliktiń álsireýine alyp kelýi múmkin. Al proporsıonaldy saılaý júıesi saıası básekeni jeke tulǵalar arasynda emes, partııalyq baǵdarlamalar men ıdeıalar arasynda qalyptastyrady. Munda negizgi róldi saıası partııalar atqarady, al olar qoǵamǵa belgili bir damý baǵytyn usynady. Nátıjesinde, Parlamenttegi pikirtalas jekelegen máselelerdiń tóńireginde ǵana emes, memlekettik saıasattyń tutas baǵyty aıasynda júrgiziledi.
Partııalyq tizimge negizdelgen saılaý júıesiniń túpki máni – saılaýshynyń jeke kandıdatqa emes, naqty saıası baǵdarlamaǵa daýys berýinde. Eldegi partııalar óz saıası platformalarynda áleýmettik saıasat, ekonomıkalyq damý, óńirlerdi qoldaý, bilim men densaýlyq saqtaý, kásipkerlikti yntalandyrý sııaqty naqty basymdyqtardy aıqyndap keledi. Máselen, Parlament alańynda jumys istep jatqan «Aq jol» demokratııalyq partııasy ekonomıkalyq erkindik, kásipkerlikti qorǵaý men júıelik reformalar máselelerine basymdyq beredi. «Qazaqstannyń Halyq partııasy» áleýmettik ádilettilik pen eńbek qatynastary salasyndaǵy bastamalardy kún tártibine shyǵarady, «Aýyl» partııasy óńirlik jáne agrarlyq damý máselelerin júıeli túrde kóterip otyr. Al «Amanat» partııasynyń baǵdarlamalyq mindetteri keıingi jyldary birqatar naqty joba arqyly júzege asyryldy. Ashyp aıtqanda, «Qaryzsyz qoǵam» jobasy aıasynda byltyr 100 myńdaǵan adamǵa qarjylyq keńes berý, quqyqtyq súıemeldeý, boryshtardy qaıta qurylymdaý máseleleri jóninen naqty kómek kórsetildi. «Jastarǵa – jumys» jobasy aıasynda partııa Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen birlese óńirlerde bos jumys oryndary jármeńkelerin uıymdastyryp, ótken jyly 150 myń jas azamat eńbek naryǵyndaǵy múmkindikterge qol jetkizdi.
Baǵdarlamalyq jaýapkershilik partııanyń zań shyǵarýshylyq qyzmetinde de kórinis tapty. 2025 jyly Májilistegi «Amanat» fraksııasynyń bastamasymen shamamen 90 bastamashyl zań jobasy ázirlenip, parlamenttik talqylaýǵa usynyldy. Bul zań jobalary áleýmettik saıasat, eńbek qatynastary, ekonomıkalyq retteý jáne memlekettik basqarý salalaryn qamtydy. Osyndaı baǵdarlamalyq qurylym partııalyq tizim júıesiniń basty artyqshylyǵyn aıqyn etedi: partııa saılaýda qandaı ýáde, qandaı basymdyqpen shyqsa, sol úshin saıası jaýap beredi. Al partııa atynan saılanǵan depýtattar osy baǵdarlamany iske asyrýshy ókildik ınstıtýt retinde áreket etedi. Mundaı tetik partııalardy óz baǵdarlamalaryn qaǵaz júzinde qaldyrmaı, zańnamalyq bastamalar men naqty sheshimder arqyly iske asyrýǵa yntalandyrady. Bir jaǵynan Parlament jumysynyń ishki tártibine de oń áser etedi. Depýtattar jeke bastamalardan góri partııalyq baǵdarlamaǵa súıenip áreket etedi. Sonymen qatar baǵdarlamalyq saıasat qoǵamdyq pikirtalastyń sapasyn arttyrady. Iаǵnı talqylaý naqty usynystar men damý joldary tóńireginde órbıdi. Bul demokratııalyq saıası mádenıettiń qalyptasýyna jáne azamattardyń saılaýǵa sanaly qatysýyna yqpal etedi.
Partııalyq tizimge negizdelgen saılaý júıesine qatysty talqylaýlarda birmandattyq okrýgterdi qoldaýshylar kóbine depýtat pen saılaýshy arasyndaǵy «tikeleı baılanysty» basty artyqshylyq retinde alǵa tartady. Shynynda da, mundaı modelde depýtat belgili bir aýmaqtyń ókili retinde áreket etedi. Alaıda tájirıbe kórsetkendeı, bul baılanys árdaıym naqty saıası jaýapkershilikke ulasa bermeıdi.
Quqyqtyq turǵydan alǵanda, birmandattyq júıeniń negizgi kemshiligi – ujymdyq saıası jaýapkershiliktiń bolmaýy. Mundaı jaǵdaıda depýtat naqty partııalyq baǵdarlamaǵa nemese ortaq saıası mindetterge baılanbaıdy. Demek ol óz ustanymyn saıası konıýnktýraǵa qaraı ózgerte alady. Birpalataly Parlament jaǵdaıynda bul másele odan ári ýshyǵa túsedi. Eger zań shyǵarý bıligi bir ǵana organnyń sheńberinde shoǵyrlansa, onda sol organnyń ishki tártibi, jaýapkershilik júıesi jáne sheshim qabyldaý logıkasy aıqyn ári turaqty bolýy qajet.
Sonymen qatar majorıtarlyq júıe ákimshilik resýrstyń yqpalyna kóbirek ushyraıtyny da jıi atap ótiledi. Mundaı jaǵdaıda uıymdastyrýshylyq nemese jergilikti faktorlar áser etý qaýpi artady. Partııalyq tizim júıesinde bul táýekelder edáýir tómendeıdi. Sebebi saılaý básekesi jeke okrýgterde emes, el kólemindegi baǵdarlamalar men saıası ustanymdar deńgeıinde ótedi. Bul ákimshilik yqpaldyń shekten tys áserin azaıtyp, saılaý nátıjeleriniń ádildigi men ashyqtyǵyn kúsheıtedi.
Partııalyq tizim boıynsha saılaýǵa qatysty jıi aıtylatyn ýájderdiń biri – óńirlik ókildiktiń álsireýi týraly. Bul alańdaýshylyq bylaı qaraǵanda qısyndy kórinýi múmkin. Alaıda máseleni quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq turǵydan qarastyrsaq, mundaı tujyrymnyń negizsiz ekeni ańǵarylady.
Qazirgi zamanǵy saıası partııalardyń barlyq óńirdi qamtıtyn, turaqty jumys isteıtin fılıaldyq jelige súıenetin uıymdary bar. Elimizdiń «Saıası partııalar týraly» zańynda partııalardyń barlyq oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda bólimsheleri bolýy mindettelgen. Bul talap partııalardy óńirlermen júıeli túrde jumys isteýge jáne jergilikti máselelerdi saıası kún tártibine engizýge májbúr etedi. Partııalyq tizimderdi qalyptastyrý kezinde óńirlik teńgerim, kásibı ártúrlilik jáne áleýmettik ókildik eskeriledi. Bul tásil belgili bir aýmaqtyń ǵana emes, barlyq óńirdiń múddesin keshendi túrde qamtýǵa múmkindik beredi. О́ńirlik bólimsheler arqyly jergilikti máseleler jınalyp, taldanyp, partııalyq fraksııalar arqyly zańnamalyq bastamalarǵa aınalýy múmkin. Osy turǵydan alǵanda, partııalyq tizim júıesi óńirlik ókildikti álsiretpeıdi, kerisinshe ony júıeli, ashyq jáne jaýapty formatqa kóshiredi.
Mańyzdysy – partııalyq tizim júıesi partııalardyń óz ishindegi kásibı irikteý tetikterin damytýǵa yqpal etedi. Kandıdattar tizimin qalyptastyrý kezinde partııalar zań shyǵarý jumysyna qabiletti, saraptamalyq áleýeti bar tulǵalardy irikteýge múddeli bolady. Bul Parlamenttiń jalpy kásibı deńgeıin arttyrýǵa áser etedi.
Osylaısha, Qazaqstandaǵy saıası partııalardyń qazirgi ınstıtýsıonaldyq damýy partııalyq tizimge negizdelgen saılaý júıesin engizýge obektıvti alǵysharttar qalyptastyryp otyr. Sondaı-aq bul júıe sheshim qabyldaý logıkasyn aıqyndaıdy. Saıası tizbek anyq qalyptasady: partııa – baǵdarlama – zań shyǵarý – saılaýshy baǵasy. Mundaı aıqyndyq birpalataly Parlamenttiń tıimdi jumys isteýiniń negizi bolady.
Birmandattyq okrýgter jergilikti ózin-ózi basqarý deńgeıinde óz ornyn tabýy múmkin. Alaıda Parlament – búkil eldiń taǵdyryna jaýapty organ. Sondyqtan onyń quramy aıqyn saıası ustanymdarǵa, ujymdyq jaýapkershilikke jáne ınstıtýsıonaldyq tártipke súıene otyryp qalyptasýǵa tıis.
Halyqaralyq tájirıbe, quqyqtyq saraptama jáne Qazaqstandaǵy partııalyq júıeniń qazirgi damý deńgeıi partııalyq tizimge negizdelgen saılaý júıesiniń qısyndy ári ýaqyt talabyna saı ekenin kórsetip otyr. Eger elimiz Parlamenttiń rólin kúsheıtýdi, memlekettik sheshimderdiń sapasyn arttyrýdy jáne ornyqty partııalyq júıe qalyptastyrýdy maqsat etse, depýtattardy tek partııalyq tizim boıynsha saılaý – saıası turǵydan da, quqyqtyq turǵydan da negizdelgen tańdaý. Bul – reformanyń syrtqy formasy emes, onyń ishki mazmunyn aıqyndaıtyn sheshim.
Berik BEKJANOV,
Prezıdent Is basqarmasy janyndaǵy Parlamentarızm ınstıtýty dırektorynyń orynbasary