Nurlan Balǵymbaevtyń týǵanyna - 70 jyl

Táýelsizdiktiń qyzyǵy men­­ qıyndyǵy, naryq pen ha­lyqtyń áleýmettik tanys­tyǵy endi bas­talyp, jańa jatyrqatyp, eski esirketip jatqan kez edi ol. Tá­ýelsiz kún­derdiń tomaǵasy alyn­ǵan kezde ushar qanatqa de­meý, júrer jolǵa jebeý bo­la­tyn kúsh te, kúdik te – qa­ra altynǵa degen halyqtyq úmit te jatty. Keńestik ke­zeń­nen kerneýin saqtap jetken: «Qu­daı baıytpaǵandy – munaı baıytty» deıtin sóz bar-dy. Bul sóz kezinde qyzyl úgitke qy­laýsyz qyzmet jasady. Odaq ydyrap, oıǵa shaý­yp, oraıyn taýyp, qyrǵa shaýyp alaryn alyp, qolda bardy uqsata bilýge degen el qı­myly birlikpen shegendeldi. Mu­hıttyń arǵy jaǵyndaǵy alpaýyt el «boıjetip otyrǵan sulý qyzy bar kempir men shaldyń aýylyna» qaraı ókshe kóterip, órisin keńeıtýdiń yńǵaıyna beıimdeldi. Alys-jaqyn Alash jurtyna nazar saldy. Syndarly kezeń sapqa turdy. Osynaý syndarly kezeń Elbasy Nursultan Nazarbaev pen bolashaq Premer-Mınıstr Nurlan Bal­ǵymbaevty kezdestirdi. Osy kez­desý Nurlan О́tep­ulynyń ómirbaıanyna ónegeli, órkendi jańa better qosty. Azamattyń abyroıly baspal­daqtary eldik bıiktikke kóte­rildi. 

1994 jyl. Men onda Aty­raý oblysyndaǵy Maqat saılaý okrýginen saılanǵan Qa­zaq­stan Respýblıkasy Jo­ǵar­ǵy Keńesiniń depýtaty edim. О́ńirlerge sapar barysy­ jer­gilikti jerlerde asa kúr­deli jaǵdaıda júrip jatqan tá­ýel­sizdik tynysyn qapysyz kórsetip, eldiń alań kóńili men arman-úmiti birdeı toǵysyp, áleýmettiń áleýeti birde jum­­­baq, birde syrǵaq bolyp jat­qan-dy. Ásirese munaıǵa úmit artqan halyqtyń maqsat-múd­desi bazarǵa ketken ákesin kút­ken balanyń keıpindeı bolatyn. Prezıdent Nursultan Ábish­­uly Nazarbaev Joǵarǵy Ke­ńestiń ke­zekti plenarlyq oty­rysyna Nurlan Balǵym­baev­ty ertip kel­di. 

Ol eldegi ekonomıkalyq, qar­­jy-qarajattyq ahýaldy­ bajaılap aıtyp, baıyptap túsindirgen soń, Nurlan Balǵymbaevty Qazaqstannyń Munaı jáne gaz ónerkásibi mı­nıstri laýazymyna usynyp, depýtattyq korpýstan úmit­kerdi qoldaýdy surady. Par­lament reglamenti boıynsha talqylaý, suraq-jaýap almasý qyzý júrip berdi. Elimizdegi mu­naı-gaz qory, onyń óndirisi, problemalary, eń bastysy, qolda bar shıki munaıdy eselep óndirip, qundy taýarǵa aınaldyrý joldary týraly egjeı-tegjeıli saralap bergen bolashaq mı­nıs­trdiń óz salasyn je­tik bi­letindigi, naryqtyq qaty­nastardyń qaǵıda-qa­lyp­ta­ryn meńgergendigi, halyq­ara­lyq naryqqa shyǵý­daǵy isker kózqarasy men istiń kó­zin tabar prınsıpi Par­la­mentke laıyqty kandıdatýra kel­gendigin kórsetti.

Árıne, birden kelisken jal­­­­paqshesheı pikir bolǵan joq. Talqylaý barysynda 17 depý­tat sóz alyp, ózderiniń pi­kir-­kózqarastaryn jan-jaq­ty­ ­ortaǵa saldy. О́z kási­bin je­te meńgergen maman kadr­dyń munaı aldynda turǵan min­detterdi tolyq saralap,­ tal­dap, taratyp aıtýy Parla­menttiń qyzý temperatýrasyn óz deńgeıine túsirip, da­ýys­ berý nátıjesinde ba­ryn­­­sha basym daýyspen Nur­lan Balǵymbaev elimizdiń Mu­naı-gaz ónerkásibiniń jańa mınıs­tri mandatyna ıe boldy.

Sonyń aldynda ǵana munaı­ly óńirdegi kezekti issapardan oralǵan betim edi. Eldiń munaı­ǵa artqan muhıttaı úmiti, alda­ǵy kúnderde osy salanyń qa­ry­my arqyly táýelsizdik tu­­ǵyryn tiktep ketýdiń jaı-jap­­sa­ry, is tetigin isker kadrǵa tap­syrýdaǵy halyqtyq qaǵıda, el amanatyna adaldyqty aza­matqa senip tapsyrý jó­ninde men de óz oıymdy or­taǵa sa­lyp, áriptesterden úmit­ker­­di qoldaýǵa shaqyrdym. Me­nen keıin sóılegen depýtattar: «sol óńirden saılanǵan depý­tattyń ýáji bárinen de senimdi ári shynshyl» degen ustanymdaryn aıtyp, sózimdi biraýyzdan qostap shyqty.Ýnıversıtetti bitirgen soń jol­­dama boıynsha 1974-1976­ jyldary sol kezdegi Mań­ǵystaý oblystyq gazetinde til­­shilik qyzmet atqardym. Sol kezeńde óńirdegi belgili mu­naıshylar men burǵyshylar, geologtar men operatorlar­ týraly birshama qalam ter­bedim. Sol saparlar barysynda Mańǵystaý óńirinde Nur­lan Balǵymbaev atqarǵan azamattyq isterdiń jaqsy mysaldary jarqyrap shyǵyp jatatyn. Biri onyń kánigi maman ekenin, istiń tetigin tez taba­tyndyǵyn aıtsa, biri onyń ta­ban­dylyǵy men tazalyǵyn, ádildigi men sheshimpazdyǵyn aıtatyn, endi biri joldastyqqa berik, dostyqqa adaldyǵyn syr etetin. Mańǵystaýdyń mań dalasynda shubyrǵan mu­naı­shy izderiniń biri Nurlan Bal­ǵymbaevtyń óshpes súrleýi, óshirilmes izi bolatyn.

Tektiniń tuıaǵy, shalqar aı­d­ynnyń qııaǵy edi ol. О́miri ózgeden bólekshe edi. Ákem marqum onyń ákesi, kezinde meniń týǵan aýdanym Jylyoı aýpartkomynyń birinshi hatshysy, Gýrev oblystyq at­qarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan О́tep Balǵymbaevty aýzy­nan tastamaıtyn. Onyń ashyq ta ádil minezin, halqyna qyl­daı qııanaty joq qylaýsyz qyz­metin, qarapaıym, qatal da týrabıshil talabyn úne­mi mysalǵa alyp, bosań basshy­larǵa degen ókpe-nazyn bil­dirip oty­ratyn.

Keıin osylardyń bárin je­ke kezdesip, syrlasyp­ otyr­ǵan­da aıtqanymda Nure­keń arqalanyp ketti. Onyń osyndaı arqalanyp, arýaqtanyp ketkenin eki ret kórdim. Ekin­shisi, ultymyzdyń uly qalam­geri Ábish Kekilbaevtyń bir­ saltanatty sharasynda­ toı tizginin ustaýǵa týra keldi. Son­da: «Baıa­ǵyda jelmaıamen­ jer­ kezip, jer­uıyq izdegen Asan Qaıǵy babamyz Shyń­ǵyr­laýǵa kelgende: «Eı, Shyń­ǵyrlaý, jylqy ózi ósken joq, sen ósirdiń! Shyń­ǵyrlaý ren­jir, túıeniń qo­myn sheship, ja­ǵa­syna aýnap-qýnap túnep ke­teıin» dep sol jerde úsh túnep attanypty» dep aıta kele, osy sózdi oınatyp: «Eı, qazaq munaıy, sen óziń ónip jatqan joqsyń, Nurlan Balǵymbaev óndirip jatyr» dep oǵan sóz bergenimde ardaq­ty aǵa suńqardaı silki­nip, ar­ýaq­tanyp ketip edi. Nure­keń on­da «Qazaqoıldyń» prezı­denti bolatyn.

Tulpardyń tegin tulpar tanıdy, suńqardyń samǵaýyn suńqar ǵana kóre alady ǵoı. Osy oraıda Elbasy eldiń mu­ńy men muqtajy ıyǵynan basyp, táýelsizdiktiń talaıly kezeńinde talantty munaı­shy­ny taýyp, jyraqta júrgen jeri­nen (ol kezde Nurlan О́tep­­uly Amerıkada, munaı salasynda bilim alyp, «Shevron» kom­panııasynda tálimgerlik tájirıbeden ótip jatqan) elge qaıtaryp, úlken senim bildirip, áýeli mınıstr, keıin Premer-Mınıstr etip taǵaıyndady. 1994-1999 jyldar aralyǵynda Qazaqstanǵa kelgen sheteldik alyp kompanııalardyń, sonyń ishinde munaı-gaz salasyndaǵy álemdik dárejedegi birles­tikterdiń senimine kirip, mem­le­kettiń ekonomıkalyq-áleý­mettik áleýetin kóterýge úles qosýynda Nurlan Balǵym­baevtyń erekshe mańdaıteri bar. 

Memleket halyqqa se­nim­­­ ­ınvestısııasyn berdi. «Chev­ron Corporation», «British Petroleum», «Mittal», «Samsung», «General Electrics», «General Motors» sekildi álem­dik bıznestiń alpaýyttary, so­larǵa ilesken jáne basqa halyqaralyq dárejede keńinen tanyl­ǵan kompanııalar qazaq eline alańsyz keldi. Osynyń nátıjesinde Qazaqstannyń as­ta­nasy jańa qonysqa kóship, halyqaralyq geosaıası kartada táýelsiz elimizdiń turaqty qo­nysy boı kóterdi. Astanany kóshirip-qondyrýdaǵy Nurlan О́tepulynyń uıymdas­tyrý­shylyq, iskerlik, azamattyq bolmysy jańa qyrynan tanyldy. Tekti jerdiń tebininde, kór­­­­­gen­diniń kóriginde ósken ul­ qyrdaǵyny qııadan shalatyn,­ qııadaǵyny qınalmaı alatyn, sertke kelgende semseri qy­nynda qylpıtyn azamat bolyp erjetedi. Osylaı erjetken Nurekeń tomaǵasy aly­­nyp, topqa túskende ta­qymy berik shabandoz, qoly qa­rý­ly qamshyger bola aldy. Bek­­zattyq bolmys, saldyq sym­bat, tizgindesip túzilgen oı men árekettiń erkindigi ony kóp qatarlastarynan oq­shaý kórsetip turatyn. Ol ómir­den ótkende otbasyna jol­daǵan kóńil aıtý jedelhatynda Nursultan Ábishuly onyń azamattyq tulǵasyna osy turǵydan kelip, aıryqsha sıpattama bergeni jaıdan-jaı emes. 

«Máskeý bir kúnde salyn­ǵan joq» dep támsildeıdi orys halqy. Álemdik geosaıası ta­rıh­­ta qaı astana da bir kúnde salyn­baǵan. Birdiń usynysy myńdardyń qostap-qoldaýyna ulasqan sol bir jasampaz jyldarda eldik birlik pen yntymaq Astana tórinde Báıterek bolyp boı kóterdi. Esińizde bar shyǵar, qadirli oqyrman, as­tana tórinde asqaqtap, kúni búgin elordanyń ulttyq nyshanyna aınalǵan Báıterekti 1997 jyly 97 metr bıiktikke kóterip, alyp samuryqtyń altyn jumyrtqasyn ulttyq uıaǵa salǵan áleýetti qoldyń biri Nurlan Balǵymbaevtiki ekenin tarıh umyta qoıǵan joq.

Qapııada joǵalǵan jandy izdeýdiń de san túri bar. Bárin de eske alasyń, ókine­siń, onymen bolǵan jaqsy kún­di jadyńda tiriltesiń. Jaq­sylyǵyn aıtasyń, elge sińirgen eńbegin aıtasyń. Odan basqa qoldan ne keledi dep oılaısyń. Joq, budan basqa qolyńnan keletin is jeterlik. Ony úlgi-ónege etýdiń san alýan joly bar estelik jazý, esse týyndatý, estelikter kitabyn shyǵarý, zamandastarynyń lebiz-sózderin, pikirlerin tú­zip, ortaǵa shyǵarý, týǵan kúninde ımanı dastarqan ja­ıyp, quran baǵyshtaý, eldi me­ken­derge, mektepter men oqý oryndaryna, kóshelerge atyn berý, eskertkishin soǵyp, eldiń nazaryna usyný, eske alý keshterin ótkizip, jas urpaqqa tálim-tárbıe etip usynyp oty­rý, tipti urpaǵyńa retti je­rinde osyndaı aqjarma azamat bol­ǵanyn aıtyp otyrsań da úlken saýap emes pe? Nurekeń Elbasy­nyń keńesshisi bolyp, Aqordada otyrǵan kezde ekeý­ara shekaranyń shegeni ashylyp, jıi kezdesip, aǵa-ini bolyp emen-jarqyn áńgi­melesýdiń reti keldi. Qazaq mu­naıynyń 110 jyldyǵy qarsańyndaǵy kúnderde «Ege­men Qazaqstanda» jarııalanatyn maqalasynyń aýja­­ıy týraly kóbirek kez­desip, el men jer haqynda te­reńdeý syrlasýdyń tıegi aǵy­­tyldy. Birimizge birimiz jaqyndaı tústik. Alpys jasqa tolǵanymda arnaıy kelip, jú­rekjardy sózin aıtty. Sol toıymda Alashtyń aıaýly aqyn qyzy Farıza apam tuńǵysh ret asaba bolyp, Ábish aǵam keńinen tolǵap bastap sóılep, meni Báıterektiń butaǵy, Qarataý bıdiń urpaǵy dep kópshilikke jańasha tanystyryp edi. Osynaý ázız jandardyń bá­ri de qazir ortamyzda joq, ómir­diń ókinishi osy emes pe? Kú­ni keshe janymyzda júrgen jaı­sańdardy endi izdesek te taba almaımyz. Bul joqtyń baǵasy – qymbat. Sonyń biri – Nurlan О́tepuly Balǵymbaev.

Nurekeńniń kesek, qyzyq mi­nezderi bar edi. Aıaq astynan sheshim qabyldaýdaǵy, ózin tolǵandyrǵan saýalǵa jaýap izdegen kezdegi albyrttyǵy men alǵyrlyǵy teń túsip, ba­ıyz tappaı ketetindigi oǵan ja­rasyp turatyn. 2013 jyly sáýir aıynda Nurekeń ákesi – О́tep aǵaǵa arnap as berip, shúlen taratty. Atyraý boıy saltanat pen marhabattyń shuǵylasyna bólenip, ulttyq oıyndarǵa ulasyp, alaman báıgeniń dú­biri Jaıyq boıyn jaǵalap ket­ti. Nurekeń óte kóńildi júr­di. Ákesiniń kózin kórgen, qyzmettes bol­ǵan aǵalary qaýmalap kelip, ortany toltyryp, onyń jan­ dúnıesiniń jaılaýyn qulpy­rtyp jibergen-di. Úlken asta­ǵy kirispe sózdi maǵan bas­ta­­typ, О́tep aǵama arnaǵan jy­rymdy janary botalap tyń­dap, arqamnan qaǵyp, baýyryna basqan kezdegi meıirimdi jylýy áli boıymda. 

Nurekeń minezdiń azamaty edi. Sol minezi Aqordada da kórindi. Birde meni telefonmen shuǵyl shaqyryp, «eki jyldaı úlken kisige keńesshi boldym, bul jerde budan ári otyra berýdiń qajettigin tappaı otyrmyn, odan da munaıshylardyń arasyna baryp, ózim biletin jumysty qoıan-qoltyq qolǵa alsam deı­min, Elbasynyń atyna óti­nish jazǵaly otyrmyn, so­nyń mátinin kelisip alaıyq» dep tosynnan sóz bastady. «О́ti­nishti qaı tilde jazǵanym du­rys» dep maǵan shanshyla qa­rady. «Árıne, qazaq tilinde jaz­ǵanyńyz jón bolady» dedim. Arada jarty saǵat ótkende ótinish daıyn bo­lyp, Nurekeń Elbasyna kó­terilip ketti. «Kelgesin habarlasam, ornyńda bol» dedi shegeleı sóılep. Bir saǵattyń shamasynda qaıta oralyp, onyń kelisimin alyp keldi. «Mine, endi men erkin adammyn» dedi kúlimsireı til qa­typ. Aq jol tilep, aǵanyń qo­­­lyn aldym. Osylaısha óz mi­nezi ózine ǵana jarasqan, qa­zaq munaıynyń mártebesin kó­terýde eleýli eńbek etken keshegi Premer-Mınıstr mem­lekettik qyzmettiń tarıhı sahnasynan túsip bara jatty. 

Nurekeń munaı salasyn­daǵy halyqaralyq qurylys­tyń basshysy bolyp, jańa jumystyń tizginin ustady. Astana tó­rin­degi bıik ǵımarat­tyń on besinshi qabatynan jaıly oryn jasaqtap, jastaıynan etene bolǵan munaı maıdanyna kirdi. Sonda júrgende, eki jyl­daı ýaqyt buryn, Nurlan aǵama sálemdese barǵanymda ánsheıinde janary jarqyldap, jaǵasy jaılaýda otyratyn ol­ kisiniń júzindegi nur sál sol­ǵyn tartqandaı kórindi. Qaz­balap surasań qaǵyp tastaıtyn minezin bilgendikten, oraǵytyp sóz bastap edim. «Men aýyryp qaldym, anaý-mynaýǵa boı aldyrmaıtynymdy bilesiń ǵoı, bile júr, alda alapat kúres turǵan sekildi» dep salqyndaý jymıdy. 

2015 jyldyń qazan aıynyń basynda Atyraý jaqtan taǵy bir salqyndaý sóz jetken. Aǵa­myz týǵan topyraǵyna ta­ban tirep, aǵaıyn-týmanyń kóńi­lin qobaljytyp jatyr degen soń, jubaıym Naǵıma ekeýmiz Aty­raýǵa alań kóńil­men jedel jettik. Qaısar minezdi qaıran aǵa, qabaǵyn ashyp, baýyryna basyp, jasymaı qabyldap, betimizden súıip, tórgi úıin­de tik otyrdy. Qýanyp qal­dyq, tipti qarǵyp turyp ke­tip, arǵymaǵyna qol sozyp, quıryq-jalyn tógiltip, quı­ǵytyp shaýyp keterdeı kórip, kóńil birlep, toıǵa sha­qyrýǵa da ret taptyq. Tek qosh­tasar sátte, ornynan baıaǵy áde­tin­she jeńil turyp, zaldyń ortasyna jete bere: «О́tegen, be­ri kel, aıtar sózim bar», dep sha­qyrǵanda toıǵa kelip qalar degen dáme kóńil bas kóterip qa­lyp edi. 

«Baýyrym, men sharshadym, jeńilmeıin dep kúrestim, jeńe almaıtynymdy sezdim, seniń balańnyń toıyn ashamyn degen ýádem bar edi, Allanyń isine adam ne isteı alady? Alys­tan habar alyp, ańdap júr­geısiń. Eshkimge eshnárse demeı-aq qoı, saǵan tapsyrma, meniń qulpytasyma jazylar bir shýmaq óleń jaz, uzatpaı jiber» dep, jaýtańdap qaraı bergen meni baýyryna tartty. «Qudaı qýat bersin, aǵa, áli-aq turyp ketesiz», deı ber­genimde, «Boldy, joldaryń bol­syn, balalaryń baqytty bol­syn, tapsyrmany tez oryn­da» dep qysqa qaıyrdy. Aǵa­nyń minezin bilgendikten endi esh­teńe aıta almadym.

Minez demekshi, Nurekeńniń aqtyq saparǵa daıyndyǵy da erekshe boldy. Osy kúnderde ol óziniń máńgilik mekenin Atyraýdyń shyǵys betindegi úlken qaýymdaǵy anasynyń qasynan daıyndatyp, qaı jerde jatady, janazasyn qaı molda shyǵarady, súıegine kim­der kiredi, asy qaı jerde beriledi, kimder as tizginin ustaıdy, estelikter kitabyn kimder qurastyrady, jetisi, qyrqy, jyly qaı jerlerde beriledi bárin jipke tizip jazyp, qulpytasynyń jobasyn ózi syzyp, qolyn qoıyp bekitip, ózi sengen azamattyń qolyna bergen. Beıitiniń basyna qoıylar qyzyl granıtten tutas qashalǵan báıterek-dińgekti qaı jerge qoıý jóninde ózi qatysyp, túsindirgende jaǵdaıdan beıhabar kranshy orys jigiti: «kogda nachnem?» dep suraǵanda eki qoly qaltasynda turǵan Nurekeń jaıbaraqat qana: «potom skajý» depti. Allanyń pármenin asqan azamattyq, dárgeıli dá­rejede qabyldap, ımanı da­ıyndyq júrgizgen. Sońǵy sa­paryn sabyrmen qabyldap, salqynqandy sheshim qabyldaý kez kelgen jannyń qolynan ke­le bermes. 

Arada úsh-tórt kún ótkende telefonmen habarlasyp edim, qysqa amandyq-saýlyqtan soń: «Tapsyrmam ne boldy? Jiber. Meni umytpaı eske alyp júr» dep qysqa sóıledi de, jótel qysyp býlyǵyp qaldy. Sol kúni janym jabyrqap otyryp, bir shýmaq óleń jazdym da: «Aǵa, tapsyrmańyzdy oryn­damasqa amalym qaısy», dep jazǵanymdy ınternet arqyly joldaýǵa májbúr boldym. Aldym dep habarlasty. Sonda jazylǵan epıtafııa mynaý edi:  Tý tikti: týǵan elinde, Qazaqtyń baıtaq jerinde, Mansap pen dańq tórinde, Izgilik bolyp eńbegi, Iz tastap ketti ómirge!.. Arasha bar ma ólimge?

Biraq, kóńilimde Nurekeń aýrýǵa boı bermeı turyp keter degen úmit bir sátke de úzilgen joq. Qaraly habar jetkende de sene almaı kóp otyrǵan jaıym bar. О́limge qııar adam emes edi. Onyń ón boıynan, jú­ris-turysynan ómirge degen qush­tarlyq esip turatyn. Onda tolqyǵan teńizdiń minezi bar edi, shalqyǵan dalanyń shýaǵy bar edi, basyn qar japqan zańǵar taýdyń bıiktigi bar edi, týǵan halqyna tartqan tul­ǵalyq qasıeti bar edi. Taqýa taǵdyr oǵan uzaq ǵumyr bergen joq. Mańdaıdaǵy jazýdy tańdaıdaǵy sóz ózgerte ala ma?­ Táıiri jarqyldap týyp, ja­syndaı janǵan mundaı azamatqa alpys segiz jas kóp­ emes qoı. Albyrt shaǵy men alǵyr shaǵy alǵa ozyp, je­tiqat jerdiń qýatyn altyqat aspan­­ǵa shyǵarǵan azamattyq qaırat qydyrly ǵumyrynda jarqyraǵan iz qaldyrdy. О́zi de Báıterekteı azamat edi, rý­hy bıikke samǵap ketken bolar. Tiri júrgende ortamyzda jet­pis jasyn ózi barynsha súıip, qadirlep ótken elimen birge atap ótip, jarqyldap, jaınap otyrar edi. 

Endi onyń jetpis jyl­dy­­ǵyn týǵan halqy atap ótip jatyr. 

О́tegen ORALBAIULY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty