Eýrazııalyq ıdeıanyń jańa múmkindigi qandaı?

Al Eýrazııa keńistiginiń orta tusyndaǵy halyqtardyń basyn qaıta bir qosqan Keńes Odaǵy­nyń ǵumyry qysqa bolǵan­dy­ǵy bárimizge belgili. Biraq sonyń ózinde ártúrli maqsattaǵy, damý deńgeıi ártúrli halyqtardan basyn qurap, qysqa merzimniń ózinde olardy sýsha sapyrǵan úderisterdi týyndatqan bul saıa­sı alyp qurylymnyń Qazaq­standy ekonomıkalyq turǵydan kúsheıtip, kózin ashyp, saýattandyryp ketkendigin eshkim joqqa shyǵara qoımas.

Keńes Odaǵy qulaǵannan keıin óńirdegi halyqtardy qaıta qoǵamdastyrý úderisiniń beleń ala bastaǵandyǵy belgili. О́z táýelsizdigin tý etip kótergen Qazaqstan mundaı ekonomıka­lyq ıntegrasııalyq úderister­diń eshqaısysynan bas tartqan emes. Qaıta solardyń birazy­nyń bastamashysy bolyp keledi. О́ıtkeni ata-babadan mura bolyp kele jatqan baıtaq ólkemizdiń resýrstyq áleýetin ashý bizge kóptegen artyqshylyqtar berip, jedel damýymyzǵa septestigin tıgizbek. Qysqasyn aıtqanda, shıkizatqa baı Qazaqstanǵa úlken tutyný rynoktary qajet bolyp otyr.

Adamzatqa ekonomıkalyq turǵydan ıntegrasııalanýdyń sońǵy úlgisin Batys Eýropa el­deriniń kórsetkeni belgili. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qurylǵan Eýropa odaǵyn mise tut­paǵan bul óńirdiń halqy iri mem­leketter Germanııa men Fran­sııanyń tize qosyp, kúsh salýy­men ortaq valıýtamen ju­mys isteıtin eýroaımaq qalyp­tas­tyrdy. Qysqasy, biz bólinip jat­qanda, olar birigip jatty. 

Bári de durys baǵytta ór­bip kele jatqan sekildi edi, Eýropa odaǵy elderine aldymen jolyqqan syn munaı men gaz baǵasynyń kúrt kóterilýi túrinde kezdesti. Munaı baǵasy 140 dollarǵa deıin kóterilgen tusta kóliktiń bári benzınmen júretin, úıdiń bári gazben jylıtyn, biraq ózderiniń bul turǵydaǵy tabıǵı resýrstary tym shekteýli kári qurlyq elderiniń ekonomıkasy alǵash ret syr berdi. Munyń ózi artynsha aýyr soqqan ekonomıkalyq daǵdarysqa ulasty da, shańyraǵy jańa kóterilgen ortaq úı – eýroaımaq ishinen daý shyqty. Bir ulttyń ekinshi ultqa masyl bolmaq yńǵaıy bar ekendigi sezilip qaldy. Biraq qazirgi ór­kenıet kóshin bastap kele jatqan elder bolǵandyqtan, munyń da yńǵaıyn tapqan sekildi edi. Bankrotqa ushyraı jazdaǵan elderge aıamaı kómek usynyp, ekinshi jaǵynan sondaı elderdegi halyqqa jasalatyn áleýmettik kómek túrlerin qatań shekteý saıasatyn júzege asyra otyryp, jasyl energetıkaǵa qaraı kúrt bet túzedi. Mine osy tusta munaı men gaz baǵasy da tómendep, mamyrajaı shaqtyń sheti kórine bastady.

Biraq «jut jeti aǵaıyndy» degen ras eken, álde bul kezinde jasalynǵan kúnániń býmerang túrinde qaıta oralyp ıesin ta­býy ma eken, qıyndyqtan endi es jınaı bastaǵan Eýropa el­deri qazirgi jahandaný úderi­siniń yqpalymen kezinde ózderi otar­laǵan Afrıka elderiniń bosqyn halyqtarynyń tasqynyna tap boldy. Eýropanyń kóp­te­gen elderinde mıgranttar oqı­ǵasy kúrt beleń aldy. Buǵan qur­lyqtyń negizgi tirek elderi bolyp turǵan eńbekshil Germanııa, mádenıetshil Fransııa tózip baqty. Biraq arıstokrat Anglııa irgesin birden aýlaq saldy. Anglııa odaqtan shyǵyp ketti. Ony aıtasyz, kezindegi otarlaý saıasatyn alǵashqy bolyp bastap, osydan mol baılyqqa kenelýiniń arqasynda Eýropaǵa ústemdigin júrgizbek bolǵan, qazirgi kúni óz betimen tirlik keship jatqan Ispanııanyń ishinen shý shyǵyp, eń baı provınsııasy Katalonııa bólinemiz dep otyr.

Eýrokomıssııa basshysy Jan-Klod Iýnker Anglııasyz Eýropa odaǵyndaǵy oqıǵalar aldaǵy ýaqytta bes túrli ssenarıı boıynsha órbýi múmkin ekendigin aıtyp otyr. Sonyń birinshisi – qazirgi ıntegrasııalaný baǵyty saqtalyp, EO-da qalatyn 27 el baıaǵysha birlesip jumys isteı beretin bolady. Alaıda Iýnkerdiń pikirinshe, kóshi-qon daǵdarysynyń kesi­ri­nen EO-da alaýyzdyq týyndap, memleketterdiń birligi buzylýy múmkin.

Ekinshi ssenarıı boıynsha Eýropalyq odaq basshylyǵy ın­te­grasııalyq saıası máselelerdi ysy­ryp qoıyp, aldymen EO-nyń ishki naryǵyn damytýǵa kúsh salýy kerek. Alaıda EO Iýnker­diń pikirinshe, birles­ken saýdany damytýǵa eń áýeli qurlyqtaǵy resýrstar tapshylyǵy qolbaılaý týdyratyn bolady.

Úshinshi ssenarıı boıynsha ár el ózinshe damý baǵytyn us­taı­­tyn bolady. Biraq munyń da sur­qyltaıy bar. Ár­kim óziniń sha­­ma­symen ómir súr­gen jaǵ­daıda EO elderiniń ishin­degi mem­­leketter birneshe topqa jik­telip ketýi múmkin. Sarapshylar mun­­daı jaǵdaıda EO-nyń bola­sha­ǵy bulyńǵyr ekendigin aıtyp otyr.

Tórtinshi ssenarııdiń erek­sheligi salalardy bólip alýǵa kelip tireledi. Mundaı jaǵdaıda EO elderi az shyǵyn jumsaı otyryp, joǵary tıimdilikke qol jetkize alǵan bolar edi. «Biraq ár memleket óziniń basym salalaryn bólip alǵanda, qorǵanys pen shekara máselesi zardap shegýi múmkin ekeni joqqa shyǵarylmaıdy», deıdi Iýnker.

Besinshi ssenarıı «Eýro­palyq odaqqa jaqsy nárseniń bári barlyq memleket úshin jaqsy» degen uran aıasynda órbýi múmkin. Iаǵnı EO el­deri tize qosa otyryp EO-nyń qýa­­tyn álem boıynsha artty­rý­­ǵa kúsh salatyn bolady. «Degen­men, mundaı jaǵdaıda EO-ǵa senimsizdikpen qaraıtyn memleketterdiń keri reaksııasy paıda bolyp, ulttyq bıliktiń álsireýi týraly pikirler qylań berýi múmkin», dep topshylaıdy EO basshysy.

Qysqasyn aıtqanda, EO-nyń bolashaǵy jarqyn ekendigin bildiretin 100 paıyzdyq ssenarıı bolmaı otyr. Onyń ústine, álemdik qarjy júıesindegi qazirgi keleńsizdikterden qaı­ta týyndaýy múmkin ekono­mı­ka­lyq daǵdarystar adamdardyń bar­lyǵyna birdeı baqýatty turmys múmkindikterin bergenimen, jedel qartaıyp kele jatqan, onyń ústine turmysqa qajetti negizgi tabıǵı resýrstar tapshylyǵyna urynyp otyrǵan Eýropaǵa qalaı áser etýi múmkin? Bul da áli basy ashylmaǵan másele.

Kóptegen sarapshylardyń pikirinshe, qazirgi ýaqytta Eý­ro­pany eki másele júdetip tur. Onyń birinshisi – tutyný nary­ǵynyń qabileti zor Eýropada ta­bıǵı shıkizat resýrstarynyń tapshy bola bastaýy. Ekinshisi – ózindik eńbek kúshteriniń qar­taıýy. Mine sondyqtan da kári qurlyq elderi AQSh-tyń eko­no­mı­kalyq qýatyna arqa tirege­nimen, ekinshi jaqtan alǵan­da tabı­ǵı resýrstarǵa baı Re­seıge jaltaqtaı qaraýǵa májbúr. Af­rıka men Azııa elderi­nen tolqyn­daı aǵyp kelip jatqan bos­qyn­dar problemasyna keńqoltyq qabaq tanytýynyń ózi de osydan týyndap jatýy múmkin. Al bizdiń azııalyq óńirde jaǵdaı buǵan qaraǵanda basqasha órbýde. Batys elderiniń ózine qatysty sanksııalyq saıasaty­nan qysym kórgen Reseı sońǵy jyldary Azııaǵa qaraı bet bur­dy. Munaı men gazǵa baı Taıaý Shyǵys elderiniń Reseımen ta­bıǵı resýrstardyń baǵasy jó­nindegi muńy birdeı bolyp shyq­ty. Bul faktor Reseı men Taıaý Shyǵys elderiniń arasyn ja­qyn­dastyra túsýge jol ashyp otyr. 

Ekinshi jaǵynan kelsek, ǵasyrlyq uıqydan qaıta oıan­ǵan alyp Qytaıdyń beıne­sinde Azııada asa qýatty eko­nomıkalyq ortalyq paıda bolyp úlgerdi. Onyń turmysy men tutynýshylyq múmkin­dik­teriniń jyldan jylǵa qar­qyn­daı ósýi álemiń kóptegen elderiniń Qytaıǵa qaraı tartylý úderisin týyndatýda. 

Osy rette sarapshylar Qy­taıdy qosa qamtıtyn Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń elderdi biriktirýshilik áleýetine úlken úmit artýda. Osyny ras­ta­ǵandaı, ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda ótken osy uıymnyń birlesken otyrysynda ShYU-nyń erkin saýda aımaǵy qurylýy múmkin ekendigi aıtylyp qaldy. 

Ekinshi jaǵynan alǵanda, Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» baǵdarlamasy HHI ǵasyrdyń eń iri jobalarynyń biri retinde aldaǵy ýaqytta álemniń kóptegen elderin ekonomıkalyq turǵydan biriktirýi múmkin ekendigin sarapshylardyń eshqaısysy joqqa shyǵarmaıdy. Bylaısha aıtqanda, bul jobanyń ıdeologııasy qazirdiń ózinde aıqyn bolyp otyr: Qytaıdan bastap, aralyq elderdi kókteı ótip baryp, Eýropany qamtıtyn, odan ári basqa qurylyqtarǵa shyǵatyn asa iri tranzıttik saý­da joly ashylmaq. Bul kóne Jibek joly jańa qyrynan qaıta oıanady degen sóz. Mundaı saýda jolynyń paıda bolýy jol boıyndaǵy elderdiń bárine paıdaly bolyp shyǵýy tıis. Qysqasy, joba naqty bir tıimdi ekonomıkalyq negizge súıenip otyr jáne onyń tartymdy bolatyny da osydan.

Árıne álemdik alys-beris­tiń durys qalyptasýy jáne bolashaǵy jarqyn bolýy úshin Azııaǵa myǵym da gúldengen Eýropa qajet. Ondaǵy elder birigip damı ma, joq álde bólinip damı ma, bul olardyń ózderiniń sharýasy, biraq ǵasyrlar boıy órkenıet tuǵyry, ǵylym men mádenıet besigi bolyp kele jatqan tabıǵaty jańǵa jaıly qurlyqtyń aldaǵy ýaqytta myǵym tutynýshylyq rynok retinde saqtalýyna álemniń bar­lyq elderi de múddeli dep aıtýǵa bolady.

Sonymen saıyp kelgende aıtarymyz, Eýropanyń buryn­ǵydaı óz betimen damı berýge kúshi qalmaı barady. Bul jaǵ­daı eýropalyqtardyń endigi ke­zekte serpindi damı bastaǵan azııalyqtarǵa shekesinen shirene qaraıtyn saıasatyn shekteý qajettigin kórsetip otyr. Ekinshi jaqtan alyp qaraǵanda, búkil adamzat qaýymynda Eýropany mamyrajaı tirshiliktiń ortaq úıi retinde qabyldaıtyn uǵym qalyptasyp keledi. Álemniń kóptegen saıasatkerleri Eýropa elderiniń qazirgi ustanyp otyr­ǵan baǵyty – ujymshyldyq rýhy men áleýmettik mámilegerligin adamzatty bolashaqqa neǵurlym qaýipsiz bastaıtyn jol retinde baǵalaýda. Osynyń barlyǵy qosyla kelip, eýrazııalyq ıdeıa­nyń bolashaǵy jarqyn ekendigin kórsetedi.

Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»