Mýzyka álemindegi orkestrdi basqarý isi tikeleı dırıjerdiń mindeti. Ol úshin jan-jaqty tereń bilim, boıǵa bitken mýzykalyq daryn, qajyrly eńbek pen úlken tózim qajet. Kez kelgen avtor shyǵarmasynyń negizgi ıdeıasyn tereń seziný arqyly tyńdarmanǵa tolyq jetkizý, ár týyndyǵa ózindik traktovka jasaı bilý dırıjerge júkteletin mindet.
Orkestrde otyrǵan 70-80 adamdy ózine baǵyndyra bilý, durys baǵyttaý úshin de qanshama bilim, kúsh pen jiger kerek. Sol sııaqty oń qol men sol qoldyń tehnıkasy da joǵary deńgeıde, ǵylymı negizde qalyptasýy qajet. Eki qoldyń qımyl tehnıkasy da uzaq ýaqyt oqý-tájirıbe ári talmaı izdený arqyly keledi.
Elimizdegi osy kúrdeli ónerdiń ókili, sońǵy kezde óziniń yjdaǵatty eńbekqorlyǵymen qajyrly eńbek etip kele jatqan jastarymyzdyń biri jáne biregeıi – Músilim Ámze. Búginderi respýblıkamyzdyń jetekshi mýzykalyq jetekshi ujymdarynda, atap aıtqanda Almatydaǵy memlekettik akademııalyq sımfonııalyq orkestri, hor ujymy jáne Qazaq ult aspaptary orkestrinde Músilimniń qoltańbasy aıtarlyqtaı tamasha deńgeıge jetti.
Al osyndaı jetistik jolynda qandaı baspaldaqtardan ótti? Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııasynyń eki fakýltetin aıaqtap, birneshe orkestrde oryndaýshy retinde tájirıbe aldy, kóptegen dırıjerdi kórdi. Keıin osy opera men sımfonııa dırıjeri degen jańa kásipti elimizdegi iri maman, professor B.Jamanbaevtyń klasynan oqyp shyqty. Bolashaqta dırıjer bolam degen adamǵa atalǵan oqý-sabaqtarynsyz orkestr basqarý óte qıynǵa soǵatyn edi. Ol osy synaqtardan súringen joq, qosymsha alys-jaqyn shetelderde úzdiksiz bilim alýmen qatar praktıkalyq jumysty birge alyp júrdi.
Ártúrli oqý oryndarynda orkestr jetekshisi bolyp oqytýshylyq qyzmet etti. Orkestrmen birge ózi de ósti. Konsert afıshalarynan, baspasóz ben teledıdardan jıi kóretin boldyq. Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynda «Qyz Jibek», «Er Tarǵyn», «Mahambet», Ońtústik Qazaqstan opera teatrynda «Qamar sulý», «Paıasy» operalaryna dırıjerlik etýi oǵan ómirlik sabaq, mol tájirıbe berip, sheberligin jetildire tústi. Orkestrge mýzyka óńdeý, shyǵarmany laıyqtaı bilý degenimiz – jan-jaqty teorııalyq jáne garmonııalyq bilimdi, barlyq aspaptyń oryndaýshylyq múmkindigimen jete tanys bolýdy talap etetin jumys. Bul ónerdi jaqsy meńgergenin sońǵy jumystarynan kórip te, tyńdap ta júrmiz.
О́zimniń talaı jylǵy halyq aspaptary orkestri men sımfonııalyq orkestrge jazǵan tól shyǵarmalarym Músilim Ámzeniń jetekshiligimen birshama konsertte oryndaldy. Ásirese, «Merekelik kúı» atty poemam kóp orkestrlerde óziniń durys orkestrlik sheshimin tappaı, biraz ýaqyt kóńilim tolmaı júrgen edi. Qyzylorda oblystyq fılarmonııasynyń Turmaǵambet atyndaǵy halyq aspaptary orkestriniń konsertinde Músilim jasaǵan traktovka sátti shyǵyp, asa áserli boldy. Sol sııaqty «Kenen ánderine jazylǵan popýrrı» de jańa qyrymen tanylǵan kórkem shyǵarmaǵa aınaldy. Keıingi týyndylarym – «Shaqshaq Jánibek» pen «Urshyq bıi», «Shyńyraý qus» pen «Jalt-jult etken dúnıe» degen ánim sııaqty ózge týyndylarym Músilimniń qoltańbasymen, jańasha ınterpretasııa jasalyp sahnaǵa jol tartty.
Osy oraıda dırıjerdiń eńbekqorlyǵymen qatar, árbir kompozıtordyń shyǵarmasyna tereń zertteý jasap, ishki obrazyn asha bilý de aıtarlyqtaı jetistikke jetkenin aıta ketý kerek. Shyǵarmanyń birinshi notasynan bastap, sońǵy akkordyna deıin muqııat zerdelegeni, formalyq jaǵyn, mazmunyn tereń túsingenine qýandym. Dırıjer degen kompozıtordyń oı-tolǵamyn, shyǵarmanyń ıdeıasyn túısinip, barlyq nárin joǵaltpaı tyńdarmanǵa alyp shyqsa, biz úshin odan asqan qandaı mereı bolsyn?!
О́ner bir ornynda turmaıdy. О́rkendep damıdy, keler urpaqqa úzilmeı jalǵasa beredi. Kózi tirisinde qazaqtyń mýzyka áleminde dırıjerlyǵymen aty shyqqan Tólepbergen Ábdirashev sııaqty kórnekti tulǵalardan keıin Músilim sııaqty jastarymyz aǵa býynnyń amanatyn abyroımen atqara bererine kózimiz jetti.
Ermurat ÚSENOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, mýzyka zertteýshisi, kompozıtor
ALMATY