Suraǵan Rahmetuly, aqyn: "Aqyndy «úshinshi kózi» oıaý oqyrman túsinedi"

Tap basyp túsindire almasaq ta, aqyn sózinen baraqat taýyp, lázzat alamyz. Tebirenip, tolǵanamyz. Kóp jaǵdaıda onyń ne qasıeti bar osynshalyq dep bas qatyra bermeımiz. Al aqynnyń ózi osy týraly ne oılaıdy eken?  

1. Aqyn týraly, óleń jaıly paıymdar ártúrli. Dúnıede neshe aqyn bolsa, sonsha aqyn men óleń týraly túsinik bar. Sizdiń oıyńyzsha óleń degen ne? Aqyn degen kim?

2. Qazaq óleńiniń bas halyqtardyń poezııasynan basty aıyrmashylyǵy qandaı?

3. О́leń bylaı bolý kerek dep eshkim kesip aıta almaıdy. Aqyndardyń ártúrli bolatyny sııaqty, óleńder de san túrli. Qazirgi jastar poezııasy týraly ne aıtar edińiz?

4. О́zińizdiń óleńderińizge kózqarasyńyz?

5. «О́leń bylaı jazylý kerek qoı» dep jıi aıtylatyn «aqylǵa» kózqarasyńyz?

1

О́leń týraly aıtylǵan, aıtylýǵa tıis túrli paıymdaýlar bar. Bizdiń kemshin sanamyz baıybyna bara almaıtyn shytyrman, sheksiz keńistik – óleń. Tuńǵıyq poezııa! Jaratýshy boztorǵaıǵa bergen sıqyrly únin adamzatqa da bergen. Ún hám muń túrimen. Aqyn – sonyń jetkizýshisi ǵana. Táńirdiń syıyn sanasyna qondyrý, jyrlaý kádesine ıe bolý – adamzattyq deńgeıdegi kúmbir sanaly shaıyrlardyń muraty. Mysaly, es pen únaralyq úshinshi syzyqta beıǵajaıyp bir saf áýen turady. Bul – óleń. Ertegilerdiń, ańyz, ápsanalyq yńyl-ısharattardyń erek ıisinen ony erekshe tereń sezinýge bolady. Kezinde fransýzdyq ekzıstensıalıst ǵulama Merlo-Pontı adamnyń sanaly oılaý qabiletinde «úshinshi syzyqtyń» bolýy múmkin dep paıymdaǵan. Eger biz sana tartylysyndaǵy san qıly qozǵalystardyń ishinen tek óleńge ǵana laıyqty bóligin elep, eksheı almasaq haıýannan ózgesheligimiz ne?! 

О́leń – kókten keletin laǵyl ǵumyr jáne kókpen birge kókke shapshyp ósetin kámil ǵumyr. Qazaq poezııa álemi de osy sorapta kele jatyr. Barar jerimiz, jeter bıigimiz óte anyq. Álemdik ólshemdi baǵyndyrýǵa qazaq poezııasynyń kóshi bet burdy. Aleksandr Bloktiń sózimen aıtqanda «qaı súrleýmen júrseń de Rımge jetesiń, ómir – tar sheńber...». 

Qaı dáýirde de aqyndar «úshinshi kózi» oıaý oqyrmandy adastyryp kete almaǵan. О́leńniń ómir súretin jeri – ozyq oıly oqyrmannyń júregi. О́leń aqynnyń jeke kózqarasy bola almaıdy, bolǵan da emes. Ýaqyt, sheksizdiktiń arajiginde turatyn metaqubylysty sosrealızm qısynshylary ıdeolo­gııalyq kózqarastyń tar sheńberinde ustaǵysy keldi. Eger beıtanym álem – poezııa bolsa, ony ońasha qalyptap mıkrokózqarasqa tańýdyń keregi joq. Dúnıede qanshama túrli kózqarastar toǵysy tursa da, tipti sondaı óleńder jıyntyǵy qısapsyz bolsa da, poezııa úshin ol tek «detal» esebinde ǵana.

2

Qazaq poezııasynyń kúretamyry býýly boldy. О́rkenıet tek bir tilde ǵana tildesýi kerek degen otarlyq kózqaras ulttyq kórkem ádebıetti qulaqtap alǵan. Ulttyq sana ekige aıyryldy da, ádebıetshilerdiń kóp bóligi jalqypartııalyq júıege qoltyraýynnyń kóz jasymen óleń­detip jaǵynǵan. Ádebıettiń kóne ırrasıonaldyq úrdisinen adasyp qalǵan edik. Maıdan taqyryby jas býynǵa konslagerızmniń shebinde qalamushymen myltyq atýdy úıretti. Kirpııaz aqyn aǵa Qadyr Myrza-Áli dál osy saýalǵa baıaǵyda jaýap bergen.

 «...Aqtaryp kóne kórińdi,  Arýaqtan urpaq jerindi, Alypqa tusaý salyndy,  Halyqqa sógis berildi.  Kóz aldymda apyrmaı,  tarıhym boldy taqyrdaı! Súmpıip qaldy folklor, Súzekten turǵan batyrdaı!

Maıdan týraly dáripteýler ulttyq lırıkanyń qanatyn qanǵa malyp, jasandy kúlgin boıaýly jyrlar alasada ushyp júrdi. Al Batysta rýhanııat basqasha, múldem ózgeshe ómir súrdi. Tuńǵysh ret Amerıkada Rıchard Bahtyń «Jonatan Lıvıngston atty shaǵala» týyndysy jarııalanǵanǵa deıin ýaqyt, keńistik sekildi aspanı joramaldan aýlaq júrgen jurt birtúrli kúrsiniste qalǵanyn baıqaımyz.Teńiz jaǵalaýynda qurtshabaqtarǵa talasyp shýlap-shurqyrasyp jatatyn toǵyshar shaǵalalardyń arasynan ýaqyt pen keńistiktiń zaýyna umtylǵan «jańashyl shaǵala» metaǵaryshqa attandy! Qazaq poezııasy búgin qadam saıyn tazarý ústinde. Qazaqqa ult tunshyǵyp ólmeý úshin jańa poezııa aýadaı qajet. Jańa poe­zııa qajet degenimiz – qazaqta poezııa joq degen sóz emes. Sońǵy kezde til týraly sherler óte kóp jazyldy. Ras. Búkpesiz jaza berýge tilektesterdiń birimin. Sekseninshi jyldardyń sońynda Nobel syılyǵynyń ıegeri, ırlan­dııalyq Sımýs Hınıdiń «Termınýs» atty óleńi jarııalanǵan. Til qudireti týraly. Klassık Muhtar Maǵaýın de dál sol kezde qazaq jyr­larynyń bes ǵasyryn túgendeı alǵan. Sodan keıin túgel poezııanyń ishki mánine boılap aldaspan tilmen aqtaratyndaı santarapty saraptar áli de kórinbeýi ýáıim. Oıy mánge, úni áýenge jetken kishi balmontızmshilder de kerek bizge! 

3

Jastardyń muńy da – órim. Úni syńǵyr órshilder qanat jaıyp keledi. Qaı dáýirdiń jastarynyń úni qan­shalyqty jerge jetip, nendeı bıikti baǵyndyraryna eshkim jip taǵyp laqpa sáýegeılik jasaı almasy anyq. Qazirgi qazaq jas aqyndarynyń trans­sendentaldyq ustanymy kúmándi emes. Úmit bar qalaıda. «Stalın ólgenge deıin de, ólgennen keıin de...» órim jastardyń túreni bolǵan! Jas perilerdiń óleń jolynda «ólermen» bolýy jaqsy yrym! Alaıda óleńge qoıylatyn qatań talaptardy eskermeýge bolmaıdy. Poezııaǵa jańa kelgen dúr jastar úshin ertegi men ańyzdaǵydaı «ǵaıyp eren, qyryq shilten» muratty jaǵdaı jasalmasa da aıtarlyqtaı kedergiler joq. Aıtarymyz, jas aqyndar bara-bara oda jazýdyń has sheberine aınalyp ketpese boldy.

Jastardyń jan dúnıesi tolyq jabyq júıede de, jartylaı ashyq qoǵamda da shýaqty bolatyny haq. Jahandy jalmaı bastaǵan ásire qalalaný, qısapsyz ósip kele jatqan aramtamaq tutynýshy sýper tap, sarqylýǵa shaq qalǵan túzemdik márttikti ıterip tastaǵan ınternet júıesi qaýip tóndirip tur. Kórshiles Qytaıda mıllıard oqyrman bar. Bul bek úlken keńistik, Keńesten keıingi teńdessiz bazar. Bir jas aqynnyń juqaltań ári shymyr jınaǵynyń tırajy bir mıllıonmen ǵana basylsa – sol aqyn tańerteń tósekten turǵanda birden juldyzǵa aınalýy ǵajap emes. Sońǵy kezde Qytaıda jas aqyndardy shet tilge aýdarýǵa qyrýar qarjy bólýde. Qazaq poezııasynda da «Dımashtyń» bolmaýy múmkin be?! 

Esenınniń «egizderi», qoldan jasalǵan Qasymdar, keshtikterdegi saryjaǵal, boıa­maly shýmaqtardyń aqıeleri kóbeıse – oqyrman oǵan umtylmaıdy, kerisinshe, tez umytady. Álemdik poezııada qalyptasqan bir úlgili jattandy dástúrdi jalǵyz tal jas aqynnyń jarylysty óleńi ózgerte alady. Ol úshin biz shet tilderine ýaqyt uttyrmaı tárjimalanýymyz kerek. Poezııany «shaı isherlik» deńgeıdegi til syndyrǵandar aýdarsa onyń zardaby kóp. Bergisi – óleńniń sózi qalyp, maǵynasy men boıaýy joǵalyp ketetini bar. Sózdi aýdarý – bir másele de, oıdy aýdarý – tipten bólek sheberlikti qajet etedi. Kelisesiz be, joq pa, óz erkińiz!

4

Aqynnyń kózqarasy – ultynyń kózqarasymen ǵana shektelmeıdi. Meniń óleńderim endi meniki emes – sanaly jurttyń enshisinde. Ony qabyldaý, qabyldamaý erkine solar ıe. Qysqasy, meniń yrqymnan tysqary uzatylyp ketken iz. 

Poezııanyń óz kody, kilti bolatyn sekildi «...jaqsylardyń keýdesi altyn sandyq, kilt bolmasa sandyqty kim ashady!?». Qazaq qara óleńimen «aqyndardyń keýdesin...» ashyp otyr. Bizdiń myń jylǵy tarıhymyz osy qara óleńde tunyp tur. О́leńge degen alýan pikirlerdi qoǵamdyq kózqaraspen shatastyrýǵa kelmeıdi. 

5

«О́leń bylaı jazylýy kerek...» degen bir ǵana qaǵıdat, úlgi standart esh jerde joq. «...Kóktemdi qondyryp qanatyna, qus qaıtyp keledi Almatyma...». Uly Tumanbaıdyń osy shyrqaýyna nendeı pikir aıtýǵa bolady?! Lıbaıdyń: «...gúl qumyra tizýli, qutysymen sharap-dúr, men qyzýmyn, aspanda Aı tógilip qarap tur...». Buǵan ne deımiz!? Tumanbaı aǵa taǵy: «...kózimdi jumsam da kórem seni...» deıdi!!! Tynyshtyqbektiń lepesi­­men  –  «jupar ańqyǵan» óleń! En­deshe, biz búgin ózimizdi ózimiz bir aýdaryp, bir tóń­kerip qaraıtyn halge jettik.

Daıyndaǵan  Baǵashar Tursynbaıuly, «Egemen Qazaqstan»