О́zara áriptestikti jańa deńgeıge kóterý múmkindigi

Kezdesý mánmátini

Táýelsizdik alǵaly beri Qazaqstan kópvektorly syrtqy saıasatty sátti túrde júzege asyryp keledi. Onyń negizi Reseı, Qytaı jáne Amerıka Qura­ma Shtattary sekildi álemdik saıasat­taǵy basty kúshtermen tyǵyz ári teń dárejedegi qarym-qatynasty usta­ný bolyp tabylady. Qazaqstan men Orta­lyq Azııanyń damýy sońǵy eki onjyl­dyqta atalmysh strategııalyq úshtaǵan negizinde júzege asty.

Sonymen birge bılikke Donald Tramp kelgeli AQSh-tyń jahandyq is-qımylyna eleýli ózgerister engizý kózdelgen. Aq úıdegi jańa ákimshilik saıa­sattyń negizgi belgisi «Aldymen Amerıka» ustanymy boldy, bul Va­shıng­tonnyń jeke damý máselelerine den qoıǵanyn bildiredi.

Atap óterligi, D.Tramptyń syrtqy saıası baǵyty Ortalyq Azııa aımaǵyn­daǵy memleketterge AQSh yqpalynyń tómendeýine daıyndalý qajet degen túrli talqylaýlar men pikirlerge túrt­ki boldy. Alaıda AQSh pen Orta­l­yq Azııa­ǵ­a qatysty sońǵy oqıǵalar men úr­dis­­ter, sonyń ishinde AQSh-tyń Aýǵan­­stanǵa kómekti ulǵaıtyp, osy el­degi ame­rıkalyq quramdy arttyrýǵa baǵyt­­talǵan jańa strategııasyn jarııa­laýy Vashıngton úshin aımaqtyń orny men róliniń joǵary deńgeıde ekenin kórsetedi.

Aldaǵy sapar

Atap ótý kerek, Memleket basshysy­nyń aldaǵy sapary – Nursultan Nazarbaev pen Donald Tramptyń 2017 jyldyń qyrkúıeginde bolǵan telefon arqyly sóılesýiniń nátıjesi. Áńgime barysynda AQSh prezıdenti qazaqstandyq áriptesin Vashıngtonǵa resmı saparmen kelýge shaqyrǵan edi. Bul fakt Qazaqstannyń AQSh-ta Ortalyq Azııa aımaǵy men postkeńestik keńistiktegi kelissózder boıynsha negizgi seriktes retinde qarastyrylatynyn bildiredi. Buǵan birneshe faktor sebepker.

Birinshiden, aımaqtaǵy elder arasynda Qazaqstan eń modernızasııalanǵan ári turaqty damyp kele jatqan memleket, bul ózge elder aldyndaǵy mańyz­dy artyqshylyǵymyz bolyp tabylady jáne Astana men Vashıngtonǵa aýqym­dy máseleler boıynsha ózara is-qımyl júrgizýge múmkindik beredi. Sony­men qatar Qazaqstan amerıkalyq ınves­tısııalardyń basym bóligi shoǵyrlanǵan Ortalyq Azııanyń iri ekonomıkasy bolyp tabylady. Búgingi tańda elimizde amerıkalyq kapıtal úlesi bar 425 kompanııa qyzmet etýde, al AQSh-tyń tikeleı ınvestısııalarynyń mólsheri 1993 jyldan bergi aralyqta $26 mlrd-ny qurady. Sondaı-aq AQSh kózqarasy boıynsha, Qazaqstan aımaqtyq ıntegrasııa máselesinde úlken áleýetke ıe.

Taǵy bir mańyzdy jaıt, Reseı men Batys arasyndaǵy shıelenistegi Qazaq­stannyń ustanymy amerıkalyq basshy­lyq tarapynan oń baǵaǵa ıe. AQSh túıtkildi geosaıası qaıshylyq­ty sheshýdegi deldal retinde turaqtan­dy­rý­­shy rólin atqaryp otyrǵan Astana­ny postkeńestik keńistiktegi mańyz­dy seriktesterdiń biri retinde qarastyrady.

Eń bastysy, AQSh basshylyǵy Qazaq­stan men Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń jahandyq antııadrolyq qozǵalystaǵy kóshbasshylyǵyn moıyndaıdy. 2017 jyldyń 21 qyrkúıeginde AQSh bastamasymen BUU Qaýipsizdik Keńe­siniń jappaı qyryp-joıý qarýyn tarat­paý qaýpi taqyrybyna arnalǵan mı­nıstr­ler deńgeıindegi otyrysy ótti. Otyrys barysynda AQSh-tyń memle­ket­tik hatshysy Reks Tıllerson jahandyq qarý­syzdandyrý men ıadrolyq qarýdy tarat­paýdaǵy Qazaqstannyń róline joǵary baǵa berdi.

Tıllersonnyń sózine qaraǵanda, Qazaqstan ıadrolyq qarýdan bas tartýda biregeı dana mysal bolyp tabylady. AQSh-pen seriktese otyryp Qazaqstan óz aýmaǵyndaǵy barlyq burynǵy keńes­tik qarý men soǵan baılanysty ıadro­lyq tehnologııalardy joıyp, IаQTSh-ǵa (Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónin­degi shart) ıadrosyz memleket retinde qosyldy.

Sapardyń kún tártibi

Eki memlekettiń ózara damytýy qajet eń basym baǵyty ekonomı­ka bo­lyp tabylady. Ásirese Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy saýda seriktes­tigi elimiz ben ózge iri memleketter ara­syndaǵy saýda aınalymymen salys­tyrǵanda mar­dym­syz. 2017 jyldyń 11 aıynyń qorytyndysy boıynsha, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy ózara saýda-sattyq kólemi $1,5 mlrd-ny ǵana qurady. 

Osyǵan baılanysty Astana men Vashıng­tonǵa bıznes ókilderi arasyn­daǵy kelissózderdi kúsheıtýge nazar aýdarý kerek. Eń aldymen AQSh-pen joǵary tehnologııalar jáne ınnova­sııa­lyq qyzmet salasy boıynsha serik­testikti júzege asyrý mańyzdy.

Amerıka Qurama Shtattary ınnova­sııalyq jáne tehnologııalyq óndiristi damytý boıynsha úlken múmkindikterge ıe. Tehnologııa salasyndaǵy seriktes­tikti damytý máselesi kún tártibinde turatyny týraly Memleket basshysy ótken jyldyń qarasha aıynda ótken «Astana klýby» otyrysynda málimdegen bolatyn.

Tramp ákimshiliginiń syrtqy saıasat­taǵy basty baǵdary – halyqaralyq terrorızm men dinı ekstremızmge qarsy kúres. Astana men Vashıngton arasyndaǵy seriktestiktiń mańyzdy alańy Aýǵanstan bolyp tabylady. Aýǵanstandaǵy jaǵdaılar Qazaqstan úshin de, Tramp ákimshiligi úshin de óte mańyzdy. Osy oraıda elimiz ben AQSh-tyń arnaıy qyzmetteri arasyndaǵy ózara aqparat almasý men keńester ótkizý óte ózekti másele. Sondyqtan aımaq qaýipsizdigi men bul baǵyt boıynsha is-qımyldardy úılestirýge erekshe nazar aýdarylady. 

Sonymen birge Astana men Vashıng­ton arasyndaǵy ózara yqpaldastyq jahandyq qaýipsizdik máselelerin de qamtıdy. Prezıdent Tramptyń jańa ákimshiligi Qazaqstanmen ıadrolyq salada seriktestikti arttyrý baǵytyna basymdyq beredi. 2017 jyldyń tamyz aıynda Qazaqstan aýmaǵynda ashylǵan MAGATE baqylaýyndaǵy tómen baıy­tyl­ǵan ýran bankiniń jumysy seriktes­tiktiń mańyzdylyǵyn arttyrady.

Qazaqstan men AQSh basshylarynyń kezdesýi aıasynda gýmanıtarlyq serik­tes­tik salasyndaǵy baılanysty kúsheı­tý máselesine de erekshe kóńil bólinbek. Bul jerde basym baǵyt retinde bilim salasyndaǵy seriktestikti atap ótýge bolady. Qazaqstandyq jastardyń «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda shetelge baryp bilim alýda kóbirek tańdaı­tyn memlekettiń biri AQSh ekeni belgili. Qazaqstannyń bilim mekeme­leri AQSh-tyń joǵary oqý oryndary­men akademııalyq seriktestikti qalyptas­tyrýǵa múddeli.

Osylaısha búgingi tańda Qazaqstan men Amerıka Qurama Shtattary arasyn­daǵy seriktestikti damytý úshin jaqsy baza ári barlyq jaǵdaı jasalǵan. Mem­leket basshysynyń aldaǵy sapary da eki el arasyndaǵy strategııalyq dıalog­ty nyǵaıtatyny sózsiz.

Erjan SALTYBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń (ÁESI) dırektory