Kitap shyqty. Endigi taǵdyry – oqyrmannyń enshisinde. Al avtordyń enshisine berilgen barlyq múmkindiktiń ýaqyty bitken. Jaryqqa jetken kitap ta – qoldan shyǵyp ketken bir múlik. «Sózińe aýzyńnan shyqqansha óziń ıe, shyǵyp ketken soń el ıe» degen kep aına qatesiz aldyńnan shyǵar sát. Endigi másele – buǵan deıingi ózine berilgen múmkindikti avtor qanshalyqty paıdalana aldy?
Bul qandaı múmkindik edi?
Men qatarlastarymdy oqyǵan saıyn redaktory joq shyǵarmalardy kóremin. Jazylǵan, sosyn... jarııalanǵan. Endi mine, kitap bolyp shyqty. Jınaqtyń sońynda redaktory kórsetiledi. Biraq, órip júrgen árip qatelerin kórgen soń, redaktor qaıda, korrektory boldy ma eken degen kúmán týady. Kitap ıesiniń de, baspa ıesiniń de kitap shyqqansha asyǵatynyn ańdaý qıyn emes. Baspanyń asyǵatyny túsinikti – josparyn oryndap jatyr, avtordiki ne joryq?
Dese de, men biletin azdaǵan jas avtorlar bar. Jazǵany jaryqqa jetkenshe (gazet-jýrnaldarda, saıttarda jarııalanǵansha) tynym kórmeıdi. Árıne árkimniń óz redaktory bolady. Aǵasyna oqytady, ustazyna synatady, inisiniń pikirin tyńdaıdy. Másele redaktordyń kóptiginde emes, talǵamynda. Redaktordyń adamgershiligi de bul rette kóp ról oınaıdy. Áıtpese «oqyp shyqtym, jaqsy eken», dep, qoljazbańdy nemkettileý ǵana qolyńa ustata salatyn ataqty aǵadan qaıran joq. Ataqty aǵań – asaryn asaǵan, jasaryn jasaǵan. Birazdan beri tek ózin ǵana qyzyqtaıtyn bolyp alǵan. Ádebıet máselelerine arnalǵan jıyndarda – jastarǵa qarata «qalamaqy joq» dep qulaǵymyzdyń eti ábden ólgen góı-góıdiń jańa bir sheber nusqasyn sulýlap aıtady, sonysymen bar mindetinen qutylady. Biz soǵan da rızamyz.
О́zińe sengennen ózge amal joq. Myqty bolsań, aldymen móldiretip jaz, odan keıin, shyn janashyr dos tap. Bul dos – ózinen keıin de jaqsyly-jamandy ádebıet jasalatynyn tereń uǵynǵan, qarttyq keńdikke jetken ata, adamgershiligi mol, ádebıetke ǵana emes, adam, avtor retinde saǵan da jany ashıtyn parasatty aǵa, seniń barlyq múmkindigińdi paryqtaǵan, sen umtylatyn bıiktiń ólshemin biletin qatarlasyń. Osyndaı dos taba alǵan avtordyń ózgelerden bir isi artyqtaý.
Bas redaktor – ishki senzýra desedi. Demek, bári aınalyp kelip ózińdi tabady. О́ziń qandaısyń, sóziń de sondaı deıdi jazýdyń qaǵıdasy. О́zińe óziń súısinip, eshkim jazbaıtyn kezde erlik jasadym dep, jarııalaǵansha asyqsań, shyǵarmań da solaı shyǵady. Álbette jazý ústindegi kóńil-kúıdiń bolǵany jaqsy. Ysynyp-sýynyp, janyp-óship degendeı. Jazýdyń jandy shyǵýy – jazý ústindegi erkindikke jetý desedi – tolyqtaı kelisýge bolady. Muny bireýler shabyt deıdi, bireýler bap deıdi, bireýler kúı deıdi. Qalaı dese de, maǵynasy bir. Menińshe, avtordyń eń basty mindeti – osy kúıge jetý. Osy kúıde otyryp jazý. Biraq ystyǵy basylǵan soń qaıtara bir qarap shyqpaı bolmaıdy. Bul – shyǵarma tolyqtaı jazylyp bitkennen keıin atqarylatyn sharýa. О́zin ylǵı da qatal baqylaýda ustap otyryp jazylǵan shyǵarmalardy ońaı tanyp qoıýǵa bolady. Artyq-kem bir sóz, bir tynys belgi qoıa almaısyń. Sóılemi tastaı, qurylymy men sıýjeti myǵym. Biraq birdeńe jetispeıdi. Áıteýir birdeńe. Bul – álgi biz aıtqan kúıdiń jerine jetpegeni. «О́leń tehnıkasyn meńgerý» degen bar ǵoı, bul tek óleńge ǵana emes, jazý ataýlyǵa arnalyp aıtylsa kerek. О́z-ózine erkindik syılaı almaǵan jazýshy oqyrmanynyń qııalyn sharyqtatyp, dúnıeni umyttyrardaı kitapqa baılap qoıady degenge sený qıyn. Jany bar dúnıe ómirge kelse, ári qaraı olpy-solpysyn túzep, artyq-kemin basyp beretin redaktorǵa da bir jumys qalýy kerek qoı. Aıta ketý kerek, jazý ústinde redaktor bolý – shyǵarmany álsiretpese, kúsheıtpeıdi.
Qaıta jazý, redaktorlyq týraly qansha jazýshy bolsa, sonsha ustanym bar. Bir-birine kereǵar. Bir-birine uqsas. Munyń barlyǵy aınalyp kelgende, avtordyń ustanymy degennen góri – erik-jigerine, minezine baılanysty dúnıe. Al ony ózgertý eshqandaı redaktordyń qolynan kelmeıdi.
Almas NÚSIP, jýrnalıst