Otandyq farmasevtıka salasynda másele kóp

Farmasevtıka – qarý-jaraq satýdan keıingi eń tabysty bıznes. Qashanda joǵary suranysqa ıe sala bolǵandyqtan oǵan árkimniń de talasy bar. Tipti bıznesi odan ári órken­deýi úshin derttiń shyn daýasyn jasyryp, aýrýdy ýaqytsha basatyn dárilerge degen halyqtyń suranysyn arttyryp otyrý – osy bıznestiń kóleńkeli tustarynyń biri. Degenmen de dári-dármek – tikeleı densaýlyqqa qatysty másele. Sondyqtan aýrý meń­dep, janyńdy qoıarǵa jer tappa­ǵan sátte dáriniń sapasyna da, baǵasyna da qaraýǵa murshań bolmaı, satyp alýǵa májbúrsiń. 

Búginde elimizde dárilik zattar­dyń 7690 ataýy tirkelgen eken. Al­dyń­ǵy jyly Qazaqstannyń far­ma­sev­tıkalyq naryǵy 458 mlrd teńge­den assa, stasıonarlyq jáne ambý­latorlyq dári-dármekpen qamtamasyz etýge jumsalǵan memleket shyǵyny shamamen 181 mlrd teńgeni quraǵan. Jalpy, táýelsizdik alǵan jyldar­dan beri Qazaqstannyń farmasev­tıkalyq naryǵy ájeptáýir óskeni baı­qalady.

Búginde otandyq 80 kásip­oryn 11 myń tonnadan asa dári­lik zattar men jylyna 42,4 mlrd teńge­niń medısınalyq buıymdaryn óndi­redi. Bul – 1997 jylmen salys­tyr­ǵanda 37 ese kóp kórsetkish. Negi­zi­nen farmónimderin shyǵaratyn óndirýshilerdiń kópshiligi Ońtústik Qazaqstan, Almaty oblystary men Almaty qalasynda ornalasqan. Bular otandyq farmasevtıka salasyn­daǵy ónimderdiń 90 paıyzyn qamtyp otyr. Degenmen de Qazaqstanǵa syrttan keletin dáriler kóp. Mysaly, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqqa kiretin memleketterdiń ishinde Qazaq­stan farmasevtıkalyq preparattardy eń kóp ımporttaıtyn el bolyp otyr, ıaǵnı elimizdiń naryǵyn­daǵy farm­ónimder ımportynyń úlesi 88 paıyzdy quraıdy. Negizi Dúnıe­­júzilik densaýlyq saqtaý uıy­mynyń usynymy boıynsha, árbir elde otandyq ónimderdiń úlesi kemi 25 paıyz bolýy tıis, áıtpese, bıo jáne farmakologııalyq terrorızm qaýpi tónýi yqtımal. Sondyqtan ishki sura­nysty otandyq óndirýshiler esebinen qamtamasyz etý – mańyzdy másele. 

Qazir álem elderinde esepsiz shy­ǵa­rylyp, basqa memleketterge eks­porttalyp jatqan dárilerdiń qura­my kóbine ósimdikterden nemese janýarlardan alynady. Sarap­shylardyń aıtýynsha, búginde ózi­miz shetelden qymbatqa satyp alyp jatqan dári-dármekterdiń 90 paıy­zy­­nyń shıkizaty Qazaqstanda bar kórine­di. Demek, qalaýyn durys tapsa, elimizdiń ózin-ózi tolyq­­qan­dy qamtyp qana qoımaı, syrt­qa da dárilerdi eks­port­taýǵa qaý­qary jetedi. 

Ol úshin otandyq óndirý­shilerge qol­daý kórsetip, ishki bá­sekelestikti týǵyzý qajet. Den­saý­lyq saqtaý mınıstrliginiń málimeti bo­ıynsha, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen otandyq óndirýshiler men farmasevtıka ónerkásibin qoldaý jóninen qosymsha sharalar júzege asy­ryl­ǵan. Byltyr otan­­dyq taýar ón­dirýshilermen 873 ataýdy (dári-dár­mekter – 525 jáne medı­sına­lyq maq­sat­taǵy buıymdar – 348) jet­kizý­ge uzaq merzimdi 25 keli­sim jasalypty.

Qazaqstannyń farmasevtıka salasynyń aldynda turǵan basty másele – otandyq dárilerdiń úlesin arttyryp qana qoımaı, onyń sapasyn da jiti baqylaý. Qazir sheteldik dárilerdiń qazaq­stan­dyq túrleri de kóptep kez­desedi. Biraq dárigerler óz pasıentterine otandyq ónimdi emes, sheteldik dárilerdi usyn­ǵan­dy jón kóredi. Bul bekerden-beker emes. 

О́tkende áleýmettik jelide bir dáriger «Dáriler tendermen keledi, al tender degenimiz – eń arzan dári, demek, sapasyz degen sóz. Dáriger tegin nemese jeńildikpen beriletin dári­ler­men ǵana emes, sol tizim­nen tys dárilermen de emdeýge naýqasty úgitteı alady. Ádet­te olar – fırmalyq sapa­ly dáriler. О́ıtkeni dáriger qol­da bar dárilerdiń sapasyna kóńili tolmaı, pasıentin túp­nus­qaly dárilermen emdegisi ke­ledi. Aýrýhanada bári tegin já­ne jaqsy dárimen ǵana emdeıdi degen oıdan aýlaq bolyńyz», dep jazypty. Aq halatty jan­nyń bul sózinde úlken oıdyń jat­qany anyq. Bir ǵana mysal, búginde otandyq «Hımfarm» AQ býyr men ót joldary aýrýlaryn emdeıtin «Ýrsodeks» degen dárini óndirip shyǵardy. Al oǵan deıin bul dáriniń «Ýrsafalk», «Ýrsasan» degen sheteldik analogtary shyǵyp qoıǵan. Otandyq dári sheteldik nusqasynan arzandaý. Soǵan qaramastan dárigerler naýqastarǵa sheteldik dárini jazyp beredi. Sebebin surasań, «sheteldik farmkomanııalar óndiretin dárilerdiń sapasy jaqsy ári tıimdi» degen ýájin alǵa tartady. Dál osyndaı mysaldy qarapaıym «Mýkaltın» dárisinen de kórýge bolady. Baıaǵy sol Ýkraına men Reseıden shyǵatyn «mýkaltın» otandyq ónimnen áldeqaıda tıimdi. 

Sondyqtan otandyq farma­sev­tıka salasyn ońaltý úshin dári-dármekterdiń sapasyn da esten shyǵarmaǵan ab­zal. Qazaqstannyń dári-dár­mek jaǵynan táýelsiz memleket bolýǵa múmkindigi jetedi. Qazir­diń ózinde osy tóńirekte bir­qatar jumystar qolǵa alyndy. «Densaýlyq» memlekettik baǵ­darlamasynyń tórtinshi ma­ńyzdy baǵyty da osy – dá­ri­lik qamtamasyz etýdiń ult­tyq saıasatyn júzege asyrý. On­da dári-dármekterdiń baǵa­syn kezeń-kezeńmen retteý, tirkeý rásimderin ózgertý, bar­lyq dári-dármekti tańbalaý men qadaǵalaýdyń elektrondy júıe­sin engizýdi qarastyratyn zań jobasy ázirlengeni aıtyl­ǵan. Ári dárilerdiń qaýip­sizdigi men sapasyn teksere otyryp, bar­lyq satyp alýdy ashyq túrde ót­­kizý máselesi de jan-jaqty qa­­ras­tyrylyp jatyr. Bul má­se­lelerdiń bári tolyqqandy jú­ze­ge asyrylsa, otandyq far­ma­sev­tıkanyń da aıaq alysy jaman bolmasy anyq.

Qymbat TOQTAMURAT, «Egemen Qazaqstan»