Qazaqstan munaıynyń kóshbasshysy

«Teńizshevroıl» Atyraý óńiriniń arqa súıerine aınaldy «Bul kún – Qazaqstan ekonomıkasy úshin de jáne «Shevron» úshin de tarıhı kún. Respýblıka iri kúrdeli qarjy­lar­dy is júzinde tartý ústinde jáne osy arqyly álemdik bızneske onymen óz­ara paıda negizinde jumys isteý jónin­de­gi óziniń shyn nıeti týraly málimdeıdi...» Nursultan Nazarbaev, 6 sáýir 1993 jyl. «Teńizshevroıl» – Qazaqstannyń mu­naı-gaz salasyndaǵy naǵyz korporatıvtik kóshbasshy. Bul jobalar búkil aımaqty damytýǵa jańa serpin beredi. Bul – ınvestorlardyń múddesine jáne halyqtyń ıgiligine qyzmet etetin úlken jetistik...» Nursultan Nazarbaev, 5 maýsym 2008 jyl.

TÁÝELSIZDIK QARLYǴAShY

Qazaqtyń jeri tabıǵı baılyqtan ken­de emes. Ásirese, munaı-gaz kenishte­­ri­niń ishinde “Teńizdiń” orny bólek. Kó­mirsýtekti shıkizatymen álemge áıgili ken ornyn ıgerý maqsatynda 1993 jyly 6 sáýirde Qazaqstan Respýblıkasy men “Shevron” korporasııasy arasynda kelisim jasalyp, “Teńizshevroıl” birlesken kásiporny quryldy. Bul – Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń ıdeıasymen quryl­ǵan alǵashqy birlesken kásiporyn. Bas­qa­sha aıtqanda, «Teńizshevroıl» – táýel­sizdiktiń qarlyǵashy. Kenishtiń qoınaýyndaǵy munaı qory o bastan moldyǵymen ári kúrdeligimen erekshelenedi. Sońǵy baǵalaýlarǵa sáı­kes, «Teńiz» kenishiniń 2033 jyldyń sáý­ir aıyna deıingi eseppen alynýǵa tıis qory 750 mıllıonnan 1,1 mıllıard tonnany (6-9 mıllıard barrel), jalpy barlanǵan qory 3 mıllıard tonnany (26 mıllıard barrel) quraıdy. Al buǵan jalǵas jatqan Korolev ken alańynyń kómirsýtekti qory 190 mıllıon tonnaǵa (1,5 mıllıard barrel) deıingi shamada dep esepteledi. Osynsha mol qor saq­talǵan qoınaýqattyń eni 19 shaqyrym, uzyndyǵy 21 shaqyrymdy alyp jatyr. Osy kenishten bıylǵy 9 aıda 19 mıllıon tonna (152 mıllıon barrel) munaı óndirdi. Osynsha mol munaı óndirýge 2008 jyly qýattardy keńeıtý maqsa­tyn­da elimizdegi eń iri ınvestısııalyq jobasyn iske asyrýynyń yqpaly tıdi. Naqtylaı aıtqanda, shıki gazdy qoı­naý­qattarǵa keri aıdaý jáne zaýyttyń ekinshi býyny jobalary iske qosylǵannan keıin munaı óndirý táýligine shamamen 75 000 tonnaǵa nemese 600 000 barrelge, al gaz 22 mıllıon tekshe metrge nemese 750 mıllıon fýtqa jetti. «Teńiz» kenishinde iske asyrylǵan bul jobalarǵa qazaqstandyq kásiporyn­dar kóptep tartyldy. Olardyń ishinde “Belkamıt”, “Imstalkom”, Kentaý trans­formator zaýyty, Petropavldaǵy aýyr máshıne zaýyty sekildi tanymal kásiporyndar bar. Jergilikti jerden de kóptegen kásiporyn «Teńizshevroıldyń» merdigerligine tańdaldy. 1993 jyldan beri osyndaı qazaqstandyq áleýetti ká­siporyndardyń qyzmetin paıdalanýǵa bólingen 10,9 mıllıard AQSh dollaryn qurasa, bıylǵy qyrkúıek aıyna deıin 1,15 mıllıard AQSh dollary qazaq­stan­dyq taýarlar óndirýshiler men qyzmet kór­setýshilerdiń atsalysýymen ıgerildi. Jyl ótken saıyn «Teńizshevroıl­­­dyń» Qazaqstanǵa tikeleı tólemderi de arta túsýde. 1993 jyldan bastap bıy­l­ǵy qyrkúıek aıyna deıingi kezeńdi qosa eseptegende Qazaqstanǵa tólengen tikeleı tólemder tutastaı alǵanda 55,8 mıl­lıard dollardy qurady. Bul qarjynyń ishinde birlesken kásiporynnyń ulttyq kadrlarynyń jalaqysy, qazaqstandyq kásiporyndar kórsetetin qyzmet túr­leri men taýarlarǵa, memlekettik kásip­oryn­darǵa tólenetin tarıfter men tólemder, memleket bıýdjetine aýda­ry­latyn sa­lyq, roıaltı túrindegi tólem­der jata­dy. Bıylǵy qańtar-qyrkúıek aılarynda ǵana Qazaqstanǵa tikeleı tó­lemderdiń mólsheri 10,4 mıllıard AQSh dollaryn qurap otyr. Aıtqan­daı, ulttyq kadrlar demekshi, sońǵy jyldary bizdiń kásip­orynda eńbek etetin qazaqstandyq qyz­metkerlerdiń qa­ta­ry kóbeıe tústi. Bu­ryn bul kórset­kish 50 paıyzdy quraǵan bolsa, qazirgi ýaqytta ulttyq kadrlar úlesi 85 pa­ıyz­ǵa jetti. Al ulttyq menedjerler men orta býyn jetekshileriniń quramy jalpy qyzmetkerlerdiń 75 pa­ıy­zyn quraıdy. Budan «Teńizshevroıl» bas­shy­lyǵynyń ulttyq kadrlardy oqy­tý, mamandyǵyn jetildirý arqyly ana­ǵurlym jaýapty laýazymdarǵa joǵary­la­týǵa den qoıǵanyn ańǵarýǵa bolady. Ánýarbek JAKIEV, «Teńizshevroıl» birlesken kásiporny bas dırektorynyń orynbasary.

DEREK PEN DÁIEK

Tarıh jáne qatysýshylar: Álemdegi eń tereń jáne iri munaı kenishteriniń biri bolyp sanalatyn «Teńiz» munaı kenishi 1979 jyly ashyldy. «Teńizshevroıl» birlesken kásiporny 1993 jyly 6 sáý­ir­de Qazaqstan Respýblıkasy men «Shevron» kompanııa­­sy arasynda jasalǵan kelisim negizinde quryldy. «Teńizshevroıldyń» qazirgi kezdegi seriktesteri: «Shev­­­ron» – 50%, «QazMunaıGaz» – 20%, «EksonMobıl Qazaq­­stan Ink.» – 25% jáne «LýkArko» B.K. – 5%. Qorlar, ónim óndirý jáne eksporttaý: Jalpy barlanǵan qory jóninen «Teńiz» kenishinde 3 mıllıard tonna (26 mlrd. barrel), al, Korolev ken ala­ńynda 190 mıllıon tonna (1,5 mlrd. barrel) shamasynda munaı bar. «Teńiz» kollektorynyń eni –19 shaqyrym (12 mıl), uzyndyǵy – 21 shaqyrym (13 mıl). «Teńizshevroıl» 2000 jyldan beri jyldyq munaı ón­dirý kólemin 182 paıyzǵa ulǵaıtty. «Bıylǵy 9 aıda 19 mıllıon tonna (152 mıllıon barrel) munaı óndirildi. О́ndirilgen munaı KQK-nyń qubyry arqyly Novorossııskige, temir jolmen Odessa, Feodosııa men Aqtaýǵa, ári qaraı Batýmıge jáne Kýlevıge eksporttalady. О́nimniń ózge túrleri: Birlesken kásiporyn suıytylǵan gaz satý kólemin 992 400 tonnaǵa, al qurǵaq gaz satý kólemin 5,1 mıllıard tekshe metrge jetkizdi. «Teńizshevroıl» 2,9 mıllıon tonna kúkirt satty, bul osy kezeńde óndirilgen 1,7 mıllıon tonna kúkirttiń 170%-yn quraıdy. Bul kúnderi «Teńizde» saqtalǵan kúkirt kólemi 4,5 mıllıon tonnaǵa azaıdy. «Teńizshevroıl» kúkirttiń joǵary sapaly 4 Jerorta teńizi basseıni men Orta Azııa elderine jáne Qazaq­stan, Reseı, Ýkraına, Qytaıǵa jiberedi. Áleýmettik kómek: «Teńizshevroıl» 1993-2010 jyldary óz qyzmet­­ker­le­ri men jergilikti turǵyndardyń ıgiligi úshin Atyraý ob­lysynyń ártúrli áleýmettik jobalaryna 645 mıllıon AQSh dollardan asa qarjy jumsaldy. 2010 jyldan beri «Igilik» baǵdarlamasy sheńbe­rin­de óńirdiń áleýmettik salasyn jaqsartýǵa jyl saıyn 20 mıllıon AQSh dollary kóleminde qarjy bólinedi. Bıyl óńirdiń densaýlyq saqtaý, bilim jáne oqytý salalarynyń sapasyn jaqsartý baǵytyndaǵy áleýmet­tik ınvestısııalyq baǵdarlamasyna shamamen 800 myń AQSh dollary kóleminde qarjy ıgerilýde.

«IGILIKTIŃ» IGILIGI

Bizdiń Jylyoı – óńirdegi eń baı­yrǵy aýdannyń biri. Qazaq munaıynyń alǵashqy tamshysy da osy aýdan aýma­ǵynan tabylǵan. Ǵasyrdan asa merzim ótse de «qara altynnyń» qaınary taý­sylǵan joq. Áıgili «Teńiz» kenishi de bizdiń aýdan aýmaǵynda bolǵandyqtan, elimizge, óńirge bet burǵan shetel ın­vestorlary aldymen bizdiń aýdanǵa kelýge nıet tanytady. Sonymen birge, aýdan ústimen Orta Azııaǵa baǵyt alǵan kúre jol da ótedi. Demek, Jylyoı aýdanynyń ortalyǵyna kelýshiler de, jolaýshylap ótýshiler de úzilmeıdi. Sol sebepten, 2001 jyly aýdandyq mańyzdaǵy qala mártebesi berilgen, 60 myńnan astam turǵyny bar Qulsary qalasynyń kelbetin, ınfraqurylymyn jańǵyrtýdy qolǵa aldyq. Sonyń ishinde sonaý keńestik kezeńde júrgizilgen sý qubyry júıesin jańalaýǵa basa kóńil bólinip otyr. Bul árıne, mol qarjy qajet etetindikten, oblys ákimi Bergeı Rysqalıev «Teńizshevroıldyń» «Igilik» baǵdarlamasymen bólinetin qarjy­­syn Qulsary qalasynyń sýmen jab­dyq­taý júıesin qaıta jańǵyrtýǵa ju­m­­saýdy kózdedi. Birlesken kásip­oryn­nan jylyna 15 mıllıon AQSh dollary bó­li­nedi. Sóıtip, úsh jylda bólinetin 45 mıl­lıon AQSh dollaryna jalpy uzyn­dyǵy 300 shaqyrymǵa jý­yq sý qubyryn jańartý jumystary bastalyp ketti. Sheteldik ınvestorlarmen birlesip qurylǵan kásiporynnyń qarjysy aýdan ortalyǵynyń ınfraqurylymyn jań­ǵyrtýǵa úlken qoldaý bolatyny daýsyz. Sebebi, Qulsary qalasyndaǵy turǵyndar sý qubyrynyń ábden eskirýinen kóp qıyndyq kórýshi edi. Ási­re­se, kóp qabatty úılerde turatyn tur­ǵyn­dar joǵary qabattaǵy páterlerine sýdy amalsyz daladan tasıtyn. Endi az ǵana ýaqyttan keıin Qulsary qala­sy­nyń turǵyndary «Igiliktiń» ıgiligin kóretin kúni qashyq emes. Jyly­oı­lyqtardyń birlesken kásiporyn demeýin kórýi bir bul emes. Buǵan deıin de talaı ret alyp kásiporynnyń qoldaý­yn sezindi. Máselen, 1993 jyly kásip­oryn Qulsary qalasyndaǵy tabıǵat apatynan baspanasyz qalǵandarǵa tur­ǵyn úı qu­ry­lysyn júrgizýge qoldaý kórsetti. Maıkómgen aýylyna tabıǵı gaz jelisi tar­týǵa qarjy bólgen edi. Al Sa­ry­qa­mys, Keńaral aýyldarynyń tur­ǵynda­ry Jańaqaraton kenti men Atyraý qa­lasynan «Teńizshevroıldyń» qarjy­lan­dy­rýymen jańadan turǵy­zyl­ǵan qa­lashyqtaǵy turǵyn úılerge kóshirildi. Rahmetolla NUǴMANOV, Jylyoı aýdanynyń ákimi.

«BOLAShAQ» ÚMITIMDI ÚKILEDI

Elimiz táýelsizdikke qol jetkizip, der­bes memleket atanǵanda áli de oń-solymyzdy tanı qoımaǵan bala edik. О́se kele biz úshin el táýelsizdiginen qymbat nárse bolmaıtynyna kózimiz jete tústi. Táýelsizdiktiń qadiri ásirese, týǵan jerden, týǵan elden jyraqta júr­gende arta túsedi eken. Olaı deıtinim, Atyraýdaǵy J. Dosmuhambetov at­yndaǵy tehnıkalyq lıseıde alǵan bilimimdi Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnı­ver­sıtetiniń halyqaralyq ekonomıka mektebi fakýltetinde jalǵastyrǵan edim. Bul fakýltet Londondaǵy ekonomıka mektebimen tyǵyz baılanys jasaıdy eken. Sheteldiń tańdaýly oqý oryn­­da­ryn­da bilimimdi jetildirsem deýshi edim. Keıin baǵym janyp, Prezıdenttik «Bo­lashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıan­ty atandym. Sol kezde qalaı qýan­ǵa­nymdy bilseńiz ǵoı. Osy baǵdarlama aıasynda 2009-2010 jyldary Ulybrı­ta­nııanyń Bat qalasyndaǵy ýnıversıte­ti­niń magıstratýrasyn bitirdim. Tumandy Albıon elindegi eki jyl­da Qazaqstan jaıly, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev týraly jaq­sy pikirlerdi kóp estidik. Bizben, qa­zaqstandyq stýdenttermen Qazaqstan­nyń ekonomıkasy men tabıǵı baılyǵy, qazaqtyń tarıhy men salt-dástúri jó­nin­de pikir alysýshylar kóp boldy. Biz­diń Qazaqstanymyzǵa qyzyǵýshylyq ta­­nytqan da kóp edi. Shetelde oqyǵan kezde ekonomıkasy órkendegen jańa tur­pat­taǵy táýelsiz elimiz úshin, álemdik deńgeıdegi saıasatkerligimen, Qazaq­stan­dy jahan jurty qyzyǵatyndaı qýatty memleketke aınaldyrǵan Elbasymyz úshin talaı ret marqaıǵanymyz esten ket­peıdi. Qazir, elge oralǵasyn El­ba­sy­nyń ıdeıasymen sheteldik ınvestor­lar­dyń birlesýimen qurylǵan «Teńizshev­roıl­ǵa» jumysqa ornalastym. Munda­ǵy jumys óte jaýapty. Sol sebepten, qazaq jastarynyń da básekege qabiletti bola alatynyn tanytyp júrmiz. Táýelsiz elimizdiń daryndy, bilimge qushtar jastarynyń sheteldik tanymal oqý oryndarynda bilim alýyna qoldaý bildiretin «Bolashaq» baǵdarlamasynyń mańyzy aıryqsha. О́ıtkeni, bul baǵ­dar­lamanyń álemde teńdesi joq. Iаǵnı, Qazaqstannyń básekege qabilettigin ta­ny­tatyn bilimdi jastary «Bolashaqtan» áli talaı qanat qaǵady. Osy baǵdarlama talaı jastyń úmitin úkileıdi. Men de osy baǵdarlamanyń túlegi ekenimdi udaıy maqtan tutamyn. Dana HASANOVA, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi. Daıyndaǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Atyraý oblysyndaǵy menshikti tilshisi Joldasbek ShО́PEǴUL.