Jumyla kótergen júk jeńil

– Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty halyqqa Joldaýynda memleketimizdiń odan ári damýyna, álemniń ozyq 30 eliniń qatarynan kórinýine jol ashatyn mindetterge basa mán berilip, elimizdiń damýyn tejeıtin kedergilerdi joıý máseleleri de qarastyrylǵan. Sol kedergilerdiń biri, qoǵam derti – sybaılas jemqorlyq. Joldaýda osy indettiń al­dyn alýǵa baǵyttalǵan kúrestiń jal­ǵastyrylatyny atap kórsetildi. Muny tek memlekettik organdarǵa ǵana emes, elimizdiń ár azamatyna berilgen tap­syrma dep túsingenimiz jón. Sebebi qoǵa­mymyzdyń taza, ashyq bolýyna, eli­mizdiń odan ári ósip-órkendeýine bar­lyǵymyz birdeı jaýaptymyz.

Elbasymyz aıtqandaı, bul baǵytta biraz jumys atqarylyp jatyr. 2014 jyldyń sońynda Elbasynyń uıytqy bolýymen 2015-2025 jyldarǵa arnalǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy strategııa bekitildi, al 2015 jyly «Sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl týraly» jańa zań qabyldandy. Sol ýaqyttan bastap elimizde sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń t­úbe­geıli jańa úlgisi júzege asyrylýda. Naqtyraq aıtsaq, negizgi basymdyq aldyn alý sharalaryna, onyń ishinde, jemqorlyq kórinisterin jasaýǵa yqpal etetin sebepter men jaǵdaılardy anyq­taý jáne ony joıýǵa, ekinshiden, qu­qyq­­tyq saýattandyrý sharalaryna, ha­­l­yqtyń barlyq áleýmettik topta­ry­na arnalǵan oqytý, túsindirý ju­mys­­taryna, jemqorlyqqa qarsy máde­nıetti qalyptastyrýǵa berilýde. Iаǵnı jemqorlyqtyń saldarymen emes, onyń bastapqy sebepterimen kúreske basa nazar aýdarýdamyz.

– Bul baǵytta qolǵa alynǵan sharýalardyń oryndalý barysy, sonymen qatar bul iske degen búgingi qoǵamnyń kózqarasy týraly aıtyp ótseńiz.

– Osy maqsatta arnaıy dybystyq qurylǵylarda sybaılas jemqorlyqqa qarsy turý máselesi túsindiriletin ar­naıy aýdıorolıkter taratylyp, kıno­teatrlardyń kútý zalynda, LED-ekran­darda, halyqqa qyzmet kór­se­tý orta­lyqtarynda, emhanalarda, jo­ǵary oqý oryndarynda, saýda úı­lerinde já­ne basqa da áleýmettik ny­sandarda ornalasqan teledıdarlar arqyly sybaılas jemqorlyqqa tóz­beýshilikti qalyptastyrǵan ári qun­dylyqtar júıesin nyǵaıtýǵa baǵyt­tal­ǵan beınerolıkter halyq nazaryna usynylýda.

Bilim oshaqtarynda «Adal urpaq» klýbtarynyń jumysy jandanyp, jo-ǵary oqý oryndarynda «Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy ombýdsmen» jobasy iske asyrylýda. Teatrlarda da sybaılas jemqorlyqqa qarsy baǵyttalǵan qoıylymdar qoıyldy.

Oblysymyzdyń barlyq aýdan, qala­larynda qurylǵan sybaılas jem­qorlyqqa qarsy mobıldi toptar da bel­sendilik tanytyp, ótken jy­ly 300-den astam túsindirý ju­mys­tary júr­gizildi, qalalar men aýdan­dar­da sy­baılas jemqorlyqqa qar­sy má­denıetti qa­lyptastyrýǵa baǵyt­tal­ǵan «Esikten esikke» jobasy da iske asyryldy. Etno­má­denı, qoǵamdyq birlestikter men úki­mettik emes uıymdar da bel­sen­dilik ta­nytyp, halyqtyń sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy mádenıetin art­ty­rý­ǵa óz úlesterin qosýda.

Kóp jaǵdaıda, osyndaı aldyn alý sharalaryn ótkizý barysynda, sybaı­las jemqorlyq degenimiz ne dep sura­ǵan­da, qatysýshylardyń kóbisi para alý nemese para berý dep jaýap qaıtaryp jatady jáne mundaı jaǵdaı tek qana memlekettik qyzmetshiler arasynda kezdesedi, bul tek memlekettik qyzmetshilerge tán degen de ýájder aıty­lyp jatady.

– Keıingi kezde buqaralyq aq­pa­rat quraldarynda túrli zań bu­zý­­shylyqqa barǵan memlekettik qyz­met­shiler týraly habar-oshar kóbeıip ketkendeı kórinedi. Al shyndyǵynda qalaı?

– Iá, keıde qyzmettik dárejesin jeke maqsatta paıdalanǵandyǵy úshin memlekettik qyzmetshiler áshkerelendi degendi estip jatamyz. Osyny estigen keıbir adamdar jiberilgen qatelikterdi, kemshilikti túzetýge emes, kerisinshe bú­kil memlekettik qyzmet júıesin ja­­man­daýǵa daıyn turady. Jalpy, mem­­­lekettik apparattyń jumysyna qa­­tys­ty syn aıtylyp jatady ǵoı. De­gen­men oblysta 7000-ǵa jýyq mem­lekettik qyzmetshi eńbek etse, olar­dyń ishinde biren-sarany ǵana jem­qor­lyq áreketterine baryp jatady. Al bir adamnyń jibergen qateligin kó­re otyryp, jalpy memlekettik qyz­met­shi­ler­diń jumysyna baǵa berý durys emes dep sanaımyn jáne keı jaǵdaıda buǵan ıter­meleıtin azamattarymyzdyń ózi de eken­digin aıta ketý kerek.

Mysaly, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl sharalary qoldanystaǵy zań normasyna sáıkes jemqorlyqqa qarsy monıtorıng jasaýdy qamtıdy. Osyndaı monıtorıng 2017 jyldyń qorytyndysy boıynsha jasalyp, obly­symyzda sybaılas jemqorlyq fakti­le­ri boıynsha 93 adamnyń sottal­ǵan­dyǵy anyqtaldy.

Onyń ishinde 43-i laýazymdy tul­ǵa­, al qalǵan 49-y jeke jáne zańdy tul­ǵa. Iаǵnı jaýapkershilikke tartyl­ǵan­dardyń 53 paıyzy mem­le­kettik qyz­metke múldem qatysy joq obly­sy­myzdyń turǵyndary. Bul jerde, árıne, memlekettik qyzmetshi kináli emes dep aıt­paımyn. Biraq ta mundaı jaǵ­daıdyń paıda bolýyna barlyǵymyz bir­deı jaýaptymyz dep oılaımyn.

– Sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý sharalary naqty jemisin qanshalyqty berýde dep oılaısyz?

– Biz óz tarapymyzdan ótkizilgen bar­lyq sharalarda jemqorlyqpen kel­gen tabystyń qut bolmaıtyndyǵy já­ne adamnyń boıynda bar jaqsy qasıet­ter­di joǵaltyp almaý asa mańyzdy eken­digin únemi aıtýdamyz. Sebebi ury ur­lyq jasaýyn qoısa da, «ury» ataýy onyń qyr sońynan qalmaıdy degen sóz bar. О́mirde bir ret ańdamaı basyp, qa­te­likke jol berilse, ol ómir boıy aldyńnan shyǵady da turady.

Jalpy, ótken jyly halyqtyń bú­kil áleýmettik toptaryna arnap 800-ge jýyq túsindirý, oqytý sharalaryn ót­kiz­dik. Mundaı sharalar respýblıka deńgeıinde de kóptep ótkizilýde. Bul, árı­ne óziniń nátıjesin berýde. My­­sa­ly, 31 qańtarda sybaılas jem­qor­­­lyq­qa qarsy kúreste progresti ba­ǵa­laıtyn 9 reıtıngtik agenttikterdiń b­i­ri – Álemdik sot tóreligi jobasy ese­bin jarııalaǵan bolatyn.

Joǵaryda aıtylǵandaı, sońǵy jyl­dary Qazaqstan birinshi kezekte sybaılas jemqorlyqtyń paıda bo­lýy­nyń sebepteri men jaǵdaılaryn joıý­ǵa baǵyttalǵan qazirgi zamanǵy sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy saıasat­ty ustanyp keledi. Osy ustanym, ıaǵnı ba­symdyqtyń jazalaýdan aldyn alý sha­ralaryna yǵysýy halyqaralyq reı­tı­ngtik agenttikterdiń oń baǵasyn alyp otyr. Mysaly, álemdik sot tóre­li­gi jobasynyń baǵalaýy boıynsha Qazaqstan 0,51 upaı jınap, 2016 jylǵy ná­tıjelermen (73) salystyrǵanda 9 pozısııaǵa kóterilip, álemniń 113 eli­niń arasynda 64-orynǵa taban tiredi. Mun­daı nátıjelerge qol jetkizýdiń ne­giz­gi faktorlarynyń biri – «Sybaılas jem­qorlyqtyń bolmaýy» ındıkatory boıynsha kórsetkishtiń 2016 jylmen (0,43) salystyrǵanda 0,02 upaıǵa ósýi (0,45) dep nyq senimmen aıtýǵa bolady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Qaırat ÁBILDA,

«Egemen Qazaqstan»