Eýrazııalyq ıdeıa – ıntegrasııa negizi

Elimiz Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótý bederinde Asta­­na­da­ǵy Prezıdenttik mádenıet ortaly­ǵyn­da «Qazaqstan jáne eýr­a­zııa­lyq ıntegrasııa ıdeıa­sy» degen taqyryppen Qa­zaq­stan saıasat­ta­ný­shylarynyń kongresi bolyp ótti. Onda Eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıa­synan týyndaıtyn úderister ba­rysy talqyǵa salyndy. Atalǵan sharaǵa Prezıdent Ákim­shiligi Basshysynyń oryn­ba­sary Baǵ­lan Maılybaev, Parlament Senatynyń depýtattary, ortalyq memlekettik or­gan­dar­dyń, ǵylymı-zertteý meke­me­leri­niń, úkimettik emes uıymdardyń ókil­deri men otandyq jáne sheteldik sarapshylar qatysty. Sonyń ishinde Ystambul ýnıversıteti Eýrazııa ıns­tı­tý­tynyń dı­rek­tory, Túrki álemi áleý­met­ta­nýshylary odaǵynyń prezıdenti Haıatı Túfekchıoǵly (Túrkııa), BUU Násildik kemsitýshilikpen kúres ko­mı­tetiniń múshesi Alekseı Avtonomov, NATO Marshall baǵdarlamasy ortaly­ǵy­nyń ǵy­­ly­mı qyzmetkeri Gregorı Glıssen, Ulttyq strategııalyq ıns­tıtýttyń halyqaralyq baǵ­dar­la­malar jónindegi dı­rek­tory Iýrıı Solozobov (Reseı), MMÝ Aqpa­rat­tyq-zertteý or­ta­­lyǵy dı­­rek­torynyń orynbasary Alekseı Vlasov (Reseı), Ortalyq Azııa ýnıversıteti Zertteýler ınstıtýtynyń vıse-prezıdenti Enhýn Hangýk Son (Ońtústik Koreıa), Eýropalyq ıntegrasııa máseleleri ortalyǵynyń dırek­to­ry Iýrıı Shevsov (Belarýs), Sofııa ýnıversıtetiniń professory Tatıana Dronzına (Bolgarııa) jáne Qyrǵyzstan, О́zbekstan men Tájikstan sarapshylary shaqyrylǵan eken. Sońǵy jıyrma jyldyqta Qazaq­stan – Eýrazııa keńistigindegi jumyl­dy­rý­shy úderisterdiń belsendi qatysý­shy­sy ǵana emes, ol beıbitshilik pen tu­raq­tylyqty saqtaýǵa erekshe úles qosyp kele jatqan memleket. Sondaı-aq óńir­lik qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi or­ny da aıtarlyqtaı. Álemdik jáne dás­túrli dinder kóshbasshylarynyń sez­de­rin ótkizý, ShYU, AО́SShK jáne UQShU qurý isindegi belsendi róli, EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi sııaqty ma­ńyzdy mindetterdi oıdaǵydaı atqarǵa­nyn da atap ótýge bolady. Osy rette saıası ǵylymdar doktory, plenarlyq otyrystyń úılestirýshisi Kamal Bur­hanov elimiz eýrazııalyq ıntegrasııany júzege asyrýda belsendi áreket etip otyrǵandyǵyn tilge tıek etti. Alqaly jıynda sóz sóılegen Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń oryn­ba­sary Baǵlan Maılybaev elimiz Elba­sy Nursultan Nazarbaevtyń bas­shy­ly­ǵymen birqatar jahandyq aýqymdaǵy ıntegrasııalyq úrdisterge bastamashy bolǵandyǵyna erekshe toqtaldy. Áıtse de, eýrazııalyq ıdeıasy kópke deıin kó­leńkede qalyp qoıdy. N.Nazarbaevtyń osydan 17 jyl buryn kótergen eýr­a­zııa­lyq ıdeıasy Máskeýde «Eýrazııalyq ıntegrasııa týraly» deklarasııa men «Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa týraly» kelisimge qol qoıylǵannan keıin ǵana ǵylymı qaýymdastyq orta­syn­da talqyǵa túse bastady. О́kinishke qaraı, eýrazııalyq ıntegrasııa jónin­degi oılardy toptastyratyn arnaıy ınstıtýt nemese tipti portal joq. Sondyqtan EýrAzEQ pen Keden odaǵy tájirıbelerin muqııat zerttep, salys­tyrmaly túrde saralaý qajet. Osy oraıda Baǵlan Asaý­baı­uly eýrazııalyq ıntegrasııa el­der­diń táýelsizdigine qaıshy bol­maýy, tıisinshe ulttyq memleketterdi nyǵaıtýy tıistigine erekshe toq­tal­dy. Sondyqtan da zamanaýı eýra­zııalyq ıntegrasııa teń quqyqtyq, erikti jáne ekonomıkalyq negizde bolýy ýa­qyt talabyna aınalyp otyr. Qoǵam Birtutas ekonomıkalyq ke­ńistiktiń ar­tyq­shylyqtary jó­nin­de jan-jaqty habardar bolýy shart. Keden odaǵy qurylǵaly beri Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy saýda aınalymy 20 mıllıard dollardan asyp otyr. Qazaq­stan­dyq­tardyń 85 paıyzy eýrazııalyq ıdeıa­synyń oń nátıje beretinine bek senimdi. Integrasııalyq úderisterdi zańna­ma­lyq qamatamysz etý jónindegi baıan­da­masynda Senat Tóraǵasynyń oryn­basary Aleksandr Sýdın eýrazııalyq ıdeıasyn Prezıdent Nursultan Nazarbaev MMÝ qabyrǵasynda 1994 jyly aıtqandyǵyn qaperge saldy. Osydan 17 jyl buryn aıtylǵan bastamasynda Elbasy Eýrazııa keńistigindegi elderdiń odaǵy týraly bastama kótergen-di. Tarıh eýrazııalyq halyqaralyq jáne óńirlik ıntegrasııalyq birlestiktiń ómir­sheńdigin dáleldedi. Úsh eldiń belsendi áreketiniń arqasynda Keden oda­ǵy bir jyl buryn ómirge kelip, eýra­zııalyq ıdeıanyń jańa sapaly deńgeıge kóterilgenin kórsetti. Onyń qury­lýy­men baılanystar nyǵaıyp, senimsizdikter syrylyp, kóńil-kúılerdiń jaq­sa­rýyna ózindik oń yqpalyn tıgizdi. Parlamentaralyq yntymaqtastyq organdary tarapynan kóptegen modeldik zańdar ázirlendi. Bul óz kezeginde mem­leketaralyq jáne úkimetaralyq ke­li­simderdiń jedel júzege asýyna múm­kindik berdi. Qazirgi tańda Birtutas eko­nomıkalyq keńistikke qajetti 17 kelisimge qol qoıylsa, osy jyldyń aıaǵyna deıin taǵy 8-i bekitiledi dep kútilýde. Budan ózge de qujattar qabyl­danady dep josparlanǵan. Onyń barlyǵy da taýarlardyń, adamdardyń jáne kapıtal men eńbek mıgranttarynyń erkin qozǵalýyna septigin tıgizetin bolady. Elimizdiń eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasyn basynan bastap úzilissiz júr­gi­zip kele jatqandyǵyn tilge tıek etken BUU Násildik kemsitýshilikpen kúres komıtetiniń múshesi Alekseı Avtonomov eýrazııalyq ıdeıasynyń árbir el óz ishinde tuıyqtalyp, bir-birinen qol úzip qalǵan jaǵdaıda aıtylǵanyna erek­she nazar aýdartty. Ulttyq memleketter ústinen qurylǵan organdardyń elder táýelsizdigin joıýy turǵysynda saıasattanýshylar men zańgerler jıi aıtyp júr. Eger tarıhqa kóz júgirtsek, 1995 jyly Reseı men Belarýs Keden odaǵyn qurý týraly kelisimge keldi. Artynsha osy ekijaqty kelisimge Qa­zaq­stan jáne ózge de elder kelip qosyldy. Bul odaq Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy saýda aınalymynyń artýyna oń yqpal etti. Sonymen qatar, Qazaqstan men Belarýs arasyndaǵy saýda aınalymy bes esege deıin ulǵaıdy. Keden odaǵynyń tıimdiligin osy­laı­sha sıpattaǵan A.Avtonomov memlekettilik jaıyn da aýyzǵa aldy. Mundaı kez­de memlekettilik qaıda qalady, degen zańdy suraq týyndaıdy, dedi ol. Barlyq tarapqa ashyq, yqpaldastyqta bolǵan elder ǵana tabysqa jetedi. Son­dyqtan óziniń táýelsizdigin nyǵaıtqysy keletin kez kelgen memleket jahandyq úrdisterden alshaqtamaýy tıis. Shaǵyn ǵana Maltanyń Eýropa Odaǵyna qo­sylýy týraly másele talqylanyp jat­qanda, nendeı paıdasy bar degen suraq qoıypty áldekim. Onyń qurtaqandaı elge esh zııany joq, dep jaýap berilgen eken. Sondyqtan úlken odaqtarǵa kirip, álemdik saıasatta mańyzdy degen prob­lemalardy sheshýge atsalysqan jón. Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı kishkentaı elder emes. Úsh el bir-biriniń táýelsizdikterine nuqsan keltirmeı, ózara kelisim negizinde ókilettikterin bir ortalyqqa baǵyndyrýy memleket­ter­diń nyǵaıýyna serpin beredi. Memleketter eshqashan tolyq táýelsiz bolǵan emes. Kez kelgen el halyqaralyq baı­la­nystarǵa baryp, uıymdarǵa kirýimen de óz moınyna mindettemeler qa­byldaıdy. Kamal Burhanov óz kezeginde jahan­daný elderdiń ishki saıasatyna, ekono­mı­ka­syna, tipti mádenıetine ózindik yqpal eterin basa aıtyp ketti. Elimiz 1992 jyly-aq táýelsiz el retinde óziniń da­mýy men qalyptasýynyń strategııasyn qabyldady. Atalǵan qujatta elimiz ultaralyq jáne dinaralyq turaqty­lyq­ty saqtaı otyryp, naryqtyq eko­nomıka quratynyn belgiledi. Al 1997 jyly Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi strategııasy qabyldandy. Sheshen osy rette N.Nazarbaevtyń eýrazııalyq saıası fılosofııasy negizinde óziniń ómirsheń ekendigin dáleldegen jáne ýaqyt synynan ótken qazirgi zamanǵa saı memleket qurylǵandyǵyn erekshe atady. Qazaqstandyq úlgi atanyp ketken tájirıbeni áli tolyqtaı paıym­daýdan ótkizý qajet ekenin ýaqyt kórse­tip otyr, dedi K.Burhanov osy rette. Sonymen qatar, plenarlyq otyrys­ta sheteldik sarapshylar da sóz alyp, Eýrazııa keńistigindegi ıntegrasııalyq úderisterdiń barysyna baǵdar jasady. Birtutas ekonomıkalyq keńistiktegi ıntegrasııanyń perspektıvalary men problemalaryn, bolyp jatqan úderis­ter­diń barynsha ashyq ta obektıvti bolýy qajettigin, aqparattyq jaǵynan qamtamasyz etilýin ortaǵa saldy. Osy rette Ortalyq Azııa ýnıversıteti zertteý­ler ınstıtýtynyń vıse-prezıdenti Enhýn Hangýk Son (Ońtústik Koreıa) óz baıandamasyn taza qazaq tilinde jasa­ǵan­dyǵyn da bóle-jara aıta ketken oryndy. Túski úzilisten keıin talqylaý seksııalyq otyrystarda jalǵasyn tapty. Olarda «Eýrazııalyq ıdeıa post­keńistik elderdegi ıntegrasııalar men halyqaralyq yntymaqtastyq negizi», «Qazaqstan Shyǵys pen Batysty baı­lanystyrýshy kópir» jáne «Inte­grasııalyq úderisterdegi halyqaralyq tájirıbe» taqyryptary jan-jaqty qozǵaldy. Asqar TURAPBAIULY, Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT.