Jazýshynyń júregi (R. Otarbaev týraly úzik oı)

Bul qaza qara tyrnaǵyna deıin sheneý­nikterdiń 90 paıyzyn selt etkiz­begenimen, zııaly qaýym, oıly oqyr­man úshin nege aýyr boldy? Keıin­gi kezde ómirden osyndaı dara daryn­dar ótken tusta baıqalatyn bir úrdis bar. Eger aıaǵy jetip jatsa, densaýlyǵy jarasa sol qaraly jıyn­ǵa sol salanyń belgili adamdary (qyzmettegi emes) kelip, keıbiri sóz sóıleıdi. Bolmasa basylymdarǵa, tele­arnalarǵa da suhbat berip jatatyn solar. Demek jalpyǵa ortaq bolý­ǵa tıisti qazanyń keıde sol sala adamda­ry­nyń ǵana qazasyna aınalatyny da ja­syryn emes.

Ákim-qara, qarapaıym oqyr­man, kórer­men, tyńdaýshynyń ilýde bi­ri bolmasa, qara kórsete bermeıdi. Du­ry­sy, qan­sha joǵary laýazym ıesi bol­sa da bas­shy­nyń sol tulǵa týraly pikir bil­dir­geni oryndy. Bul máselede qyz­met­tik shekteý qoıylmaýy kerek. Sebebi el onyń deńgeıin, parasat-paıymyn jurt arasyna kelgende, bir qaıǵy, bir qýa­nysh ústinde bilýi qajet. Osyndaı erek­shelikke jol berilmegen jaǵdaıda qo­ǵam­dy ákim-qara týraly orynsyz pikir jaı­laıdy.

Jazýshymen Atyraýdaǵy Mahambet atyndaǵy oblystyq drama teatrynda qosh­tasý rásimi ótti. Qaraly jıynda qa­lamgerdi shyǵaryp salýdyń resmı sáti jarty saǵat bolǵanymen, onyń al­dyn­daǵy oqyrmandardyń qosh­tasýy, ha­lyq­tyń nópiri uzyn-yr­ǵasy shamasy 40 mınýtke so­zy­ldy. Sonda bas aıaǵy 1 saǵat deıikshi. Kúni keshe Máskeýde Oleg Tabakovty shyǵaryp salý kún raıy­nyń qolaısyzdyǵyna qaramastan bes saǵatqa sozylyp, oǵan eden sypyrýshydan etikshige deıin keldi.

Árıne másele ýa­qyt­ta emes, ár halyqtyń ózi­niń rıtýaldyq, sharıǵatqa negiz­del­gen talaptary da bar bolar, deı­turǵanmen de keı-keıde aqıqat nár­­seniń ózi de osyndaı salys­ty­rýlar arqyly aıqyndalyp jat­paı ma? Ǵumyry jetkenshe qazaq sah­nasyna tańdaýly týyn­dylar berip, talaıdy tu­shyn­dyryp, talaı tulǵany tiril­tken (Beıbarys, Jáńgir, Ma­hambet, Temirbek, Ámire, Sá­ken, Mu­qaǵalı, Farıza, t.b.) jazý­shy­nyń sońǵy saparynan da ult rýhyna negizdelgen, el esinde qalar bir shaǵyn sahnalyq lıro-tragedııalyq kórinistiń (fragment), farstyń jasalǵany durys bolmas pa edi dep te oılaısyń. О́limniń ózine óner qyzmet etip jatsa bul da bir jańalyq, ózgeshe qurmet túri, erekshelik bolmas pa edi. Bul ólimniń ózinen de ónege túıetin ózge el dástúrleriniń bizde áli de úrdiske enbegenin kórsetpeı me?

Bolmasa elge aıryqsha eńbegi sińgen adamdardy sońǵy saparǵa shyǵaryp salý rásimi keıbir óńirde mádenıet basqarmasy basshysynyń orynbasary deńgeıinde ótkenin kóz kórgende, bul jıynǵa shúkirshilik aıtasyń. Respýblıkanyń barlyq óńirlerinen aıaǵy jetkenniń bári keldi. Bir ózi bir eldiń bıigindeı talaı tulǵalar júrdi. Uıym­­das­tyrylýynda min joq. Ja­zý­shynyń qoǵamdaǵy, mem­le­kettegi, shetjurttaǵy orny bári-bári retimen qamtyldy. Sózdiń asyly aıtylyp, óleńder arnalyp, telearnalar habar berip (ásirese, «Qazaqstan»), áleýmettik jeliler jarylyp kete jazdap jatty, shúkir ǵoı. Qudaıdyń qudy­re­timen bolǵan myna bir sáı­kestikti qa­rańyzshy.

Ol ómirden kósh­ken­de ákemteatrda «Sultan Beı­ba­rys» qoıylyp jatty. О́mirden óteriniń aldynda Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev teatrynda «Ámi­re», «Farıza men Muqaǵalı» qoı­y­lypty, aqqý ánindeı bolypty. Muqaǵalı demekshi, Alashtyń Asanálisi ony qoshtasý rásiminde «prozadaǵy Muqaǵalı» deýiniń ózi jurtty bir tereń kúr­sindirdi. О́z asyldarymyzǵa te­ńeýdi óz ishimizden ta­býy da taǵ­lym túıgizip ketti. Atyraý ob­ly­synyń ákimi Nurlan Noǵaev­tyń qo­naqasyda, qaraly jıynda da, topyraq sa­lý kezinde de kórge túsip keterdeı bop jú­rýi, kesek-kesek, týrap-týrap sóıleýi nege turady!? Asylyq bolmasyn, ózi de óner­den quralaqan emes bıik aza­mat­tyń túr-turpatyn kórip turyp, eki tizesi at qu­laǵyn teýip otyratyn Iman­júsip­ter­diń ózi de bolsa osyndaı bolǵan shyǵar dep te oılaısyń.

Shyn shyǵarma pikir alýan­dy­ǵynan, kózqarastar qaı­shy­ly­ǵynan týady. Talanttyń ózi qaı­shylyqtan turady. Osy tur­ǵy­dan kelgende jazýshynyń soń­ǵy ýaqyttardaǵy oı-tolǵa­nys­taryndaǵy aıtylǵan jaılarǵa da ýaqyttyń ózi ózge­ris engizýi ábden múmkin. Sebebi talant­ty adamnyń boıynda únemi jyly, kereǵar aǵystar júrip jatady.

Darynnyń aty daryn. Ol halyqtyń ólsheýsiz baılyǵy. Sondyqtan ol qoǵamda óz baǵasyn alýy kerek. Olaı bolmaǵan kúnde ádebıet pen ónerde «jáı pysyqtar» (S.Muqanov), «sál shene­ýnikter» (M.Áýezov) alǵa shyǵyp ketýi jalǵasa beredi. Al bular qoǵam úshin de, memleket úshin de asa qaýipti qubylystar.

Talanttyń óz baǵasyn alýy úshin qoǵam­da, onyń ishinde jergilikti jerde de mını-Omarovtar, mını-Jánibekovter otyrýy tıis. Osylaı degende Nurlan Asqaruly Noǵaevtyń Rahańnyń 60 jyldyǵynda «Orhon-Enıseı jazbalarynda: «Begin syılaǵan halqy bolsa, halqyn syılaǵan begi bolsa – ol el máńgi bolady» degen jazý bar eken. Mine, biz osy ustanymmen júrip kelemiz. Otba­synda, ortasynda adamı qun­dylyqtardy nasıhattaı bileıik» degen sózi eriksiz esime tústi.

Bálkim ańyz, bálkim aqıqat, ertede oqyǵan bir derek esimde qalyp qoıyp­ty. Shyǵys jaqta bir kishkentaı el bar deıdi. Sol eldiń zańdary óte qys­qa jazylady eken. Tipti zańdy bil­meıtin kórinedi. Sebebi bul eldiń kári-jasy tek ádebıetti oqıdy eken. «Ádebıeti joq elde ádep bolmaıdy» degen uran-sóz kisi boıyndaı etip jazylyp qoıylypty. Sodan ba eken elde qylmys ataýly bolmaıtyn kórinedi. Qylmys joq jerde zańnyń keregi ne?! Demek, el izgilikpen basqa­ry­la­dy degen sóz ǵoı. Bylaısha aıt­qanda, Nurlandaı basshylary, Rahymjandaı jazýshylary bar el bolsa kerek.

Qaza ústinde kóńilden shyq­paı júre­tin osy bir támsil de kómekeıde búl­kildep turyp aldy.

Rahańnyń ózi Atyraýda ótken mereıtoıy ústinde «Qudaı basqa sana berdi, qolǵa qalam berdi, tilge boıaý berdi» degeni bar edi. «Meniń tilimde Abaı tiliniń mádenıeti bar» demeýshi me edi Áýezov. Rahymjanda da Abaı men Mahambet tiliniń mádenıeti bar edi. Ol tiri sóz jazdy, iri sóz jaz­dy. Jazýyn bylaı qoıǵanda, sóı­lep bir ketse tógip-tógip jibe­retin aq jaýyndaı edi. Ol báz­bireýdeı shabyt kútip otyrmaıtyn, shabyt degen shartty nárse ǵoı (rabochee sostoıanıe), qaıta kóńil qoshy joq kezde toqtaýsyz jazatyn.

Bul dúnıeniń shyn jalǵan ekendigine taǵy da kózimiz jetse de ol jalǵan ómir súrmedi, jal­ǵan sóz jazbady. О́mir shyn­dy­­ǵyn óner tilimen jerine jet­kizip ketti. Qaıteıik-aı!? Mynaý jal­ǵan dúnıege bes kún qonaq pen­deniń qolynda ne tur?.. Ne sha­ra?..

Tiri sózdiń, iri sózdiń ıesi, keý­desi qara sózdiń kúmbirlegen kúı sandyǵy, jazýy shertpe kúı­deı shúıgin, shyryn, sherli edi.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­­rat­keri, Halyqaralyq Aıt­matov akade­mııa­synyń akademıgi, álemdik deńgeıdegi asa kórnekti jazýshy, qazaq ıntellektýaldy prozasynyń iri ókili Rahymjan Otarbaev ómirden ozdy degende eseńgirep otyryp qalyp edik, endi es jıyp, esti sóz jazýǵa bet burǵan kez bul. Mundaıda aza sóz jazýǵa júrek shirkin shydar ma, qol júrer me? Álginde aıtqandaı, shyn jazý­shy­nyń ólimi árkimdi de oqys oılandy­ryp, óz júreginiń ishindegi júrektiń shyndyǵyna úńilýge jeteleıtin shyǵar. Sol shy­ńyraýdaǵy shyndyqty jal­ǵan­nyń jaryǵyna shym-shymdap shy­ǵaryp, shyryldatyp aıtyp júrgen sanaýly sýretkerdiń biri edi Rahymjan Otarbaev.

Qaıran, Raha! Sońǵy ýaqytta bu dúnıeniń jalǵandyǵy, pen­de­shi­lik jó­nin­de kóp aıtyp, ul­tyn rýhanı ke­mel­­dikke umtyl­dy­rýdyń qamyndaǵy qys­qa-qys­qa qaıyrymdarǵa den qoı­yp edi. Aıtýyndaı aıtyp, jazýyn­daı jazyp ketti. Endi qalǵany Alashqa amanat.

Qaıran, qalamger! Bul ómir­diń qam­shy­nyń sabyndaı qys­qa ekenin erte boljady ma eken keıingi tusta tulǵalardy qopa­ryp túgendeýge kirisken edi.

– Bir shetel saparynan oral­ǵan Rahymjannyń sondaǵy bir úzdigip, úgilip sóılegeni esim­de. Sizge bir moıyn bura almaı qoıdym. Máńgilik júre bere­tin­deı­miz ǵoı. Osy ýaqytqa deıin qa­sym­da ǵoı dep, alańsyz júrdim, siz de áli tolyq ashylmaı jatqan qa­zy­nasyz ǵoı, endi sizge tolaıym burylamyn. «Edil-Jaıyq» degen pesa jazamyn. Juban aǵa ekeýińiz jóninde. Keıingi kezdegi rýhanı tulǵalarymyz týraly ja­zylyp jatqan dúnıelerdiń kóp­shi­ligine kóńilim tolmaıdy dep edi, – degen Ilıa aǵanyń tolqyp sóı­legeni de qazir jadymyzda jań­ǵyryp tur.

Iá, ózi de tulǵaǵa aınalǵan ol endigi jerde tulǵalardyń biryń­ǵaı sahnalyq galereıasyn jasaýǵa kirisip edi. Birde Atyraýǵa jol túsip, Saraıshyqqa birge sapar­lap jol boıy áńgimemiz taýsylmaı, qalaǵa kelgen soń da jal­ǵ­a­syp qımaı qoshtasqanym esime tú­sip otyr. Sondaǵy áńgimeniń tur­qy da osy edi. Tiri bolǵanda ol túgender edi bárin.

О́zi týraly 53 mınýttik derek­ti fılm túsirip, ózi kórip ketkeni de kóńilge bir demeý. Aqushtap aqyn aıtqandaı, biz endi ony kómemiz, qaıtemiz bárine kónemiz.

Dúnıedegi qandaı qubylysty, qandaı sátti bolsyn (qýanyshty, qaraly, azaly, janyń tózbes sátter, kórinister) jazýshy eń aldymen júregine jııady, bá­rin sonyń súzgisinen ótkizedi. Ǵa­lym­dardyń zertteýinshe, adam júregi kúnine 100 myń ret soǵyp, 2 tonna qan aıdaıdy eken. Bul jal­pyǵa tán nárse desek, al jú­regi juqa, názik óner adamy­nyń kúni ne bolmaq?! Bárin júregine jıyp, jarylyp ketý tán oǵan. Ol da sol óz júreginiń ishindegi taǵy bir júrektiń sózin sóılep, aıtqanyn aıtyp, jaz dep ámir bergenin jazyp ketti. «О́ti­rigimiz jarasqan soń dos bo­lyp edik. Ortaǵa shyndyq tú­sip, ajy­ratyp jiberdi» dep ózi kúndeliginde jazǵanyndaı, ol ótirik ómir súre almady. Onyń bar shyǵarmashylyǵyndaǵy us­tanǵany osy qaǵıda edi. Aıt­pasa tu­ra almaıtyn onyń keı tusta artyq ta ketip, sonyń ýaıymyn kóp jep, ózin jel mújigen jartastaı úgitip, óz júre­gi­­niń otyna ózi janyp, jylynyp jú­re­tin. О́miriniń sońynda ol osy bir ju­dy­ryqtaı et týraly da jıi aıtyp, jú­re­gim shydasa jazatyn nárse kóp deıtin.

Júzińdi kórý úshin aınaǵa qa­raısyń. Al júregińdi kórý úshin qaıda qaraısyń?! Kim saq­taı­dy seniń júregińdi? Has qalam­ger­diń qazasy qııadaǵy qyran­nyń qazasyna uqsas. Qyran júregin jartasqa soǵyp jaryp jiberedi eken.

Jazýshynyń, óner adamynyń jú­re­gin kim ashyp kórdi deısiń. Joq ashyp kórgen adam bar. Uı­yqtaǵanda da judyryǵyn túı­­ip jatatyn 45 jastaǵy Shýk­shın ómirden ozǵanda onyń jú­­regin kórgen dáriger da­na qa­rııanyń júregine balap­ty. My­na júrekpen qalaı júrgen dep tańqalypty. Al endi ózi­mizdiń Nuraǵań – Nurǵısanyń jú­regin dárigerdiń sońynda bir ju­ma júrip, zorǵa kelisip, arna­ıy apparattan kórgen belgili qalam­ger Basqar Bıtanovtyń ilge­ride «Nurǵısanyń jú­regi» degen esse jazǵanyn da bile­miz. Qa­ra­­paıym halyqtyń ózi alyp orkestrdiń súıemeldeýindegi sura­pyl dúnıelerdi tyńdaǵanda ja­nyn qoıarǵa jer tappaı ketpeı me, al endi sonshama alapat minezin bylaı qoıǵanda, mý­zy­kamyzdyń Mahambeti – dırı­jer­lik pýltte turǵan Nurǵı­sa­nyń júregi qalaı shydady eken. Tańqalarlyq jaǵdaı. О́mirdegi bar jumbaq, tylsym sátter osyndaı qarapaıym salystyrýlar arqyly anyqtalady eken ǵoı.

О́zimizdi qoıyp, ózge elderdi de otarlaı bastaǵan surapyl sýretker Otarbaevtyń da júregi osyndaı halde bolmaǵanyna kim kepil?

Áńgimemiz jazýshy týraly bolǵannan keıin be, kóńil degen kók dónen de júıtkip, oıyń­dy asaý attaı ár qııaǵa alyp qa­sha­dy. Mynadaı oı keledi dóń­­ge­lep. Keıbir alpaýyt elder­ge at ba­syn tiregende baıqaı­ty­­nymyz, esker­tkish­­terde, sım­voldyq dúnıelerde naq­tylyq­tan góri abstarksııalyq jaı­lar­ǵa kóbirek kóńil aýdaryp, adam­nyń qudiret-kúshin tylsym qubylystar, tosyn sátter ar­qyly beıneleý beleń alǵan. Adam men tabıǵat, ondaǵy tir­shi­lik ıeleri bitisip, astasyp ketken.

Basqasyn bylaı qoıǵanda alaqandaı Baltyq jaǵalaýynyń bir elinde kók júzinde qal­qyp bara jatqan qustardy beınel­eı­tin eskertkishke «Halyq áni» degen sóz qashap jazylyp, sonadaı­dan úzildiredi kórgen kisini. Tipti bir elde baılyq pen kedeılikke soǵylǵan esker­tkish te bar. Mu­nyń bári adamnyń arman-ańsa­rynan, maqsat-muratynan týǵan týyndylar. Keleshek urpaqtyń kóńil keńistigine osyndaı oı salatyn, tipti opyn­dyratyn tosyn týyndylar jasaý jo­lyndaǵy irgeli, ińkár izdenisterge de bet buratyn kez keldi ǵoı. Ondaı dúnıe jasaýǵa kelgende qabileti on orap alatyn sheberler de bizde joq emes. Sond­yqtan ómir­den ozǵan bar jazýshyǵa (shyn jazýshyǵa) eskertkish soǵý múm­kin emes shyǵar. Alaıda «Jazý­shy­nyń júregi» degen ataýmen bir eskertkish ornatsa qanekı!?..

R.S. Kim bilsin, jylqynyń músinin, sýretin kóp jınaıtyn daǵdysy bar edi. Bálkim, onyń júregi jylqynyń júregine aınalyp ketken shyǵar.

Qalı SÁRSENBAI