Juldyzdy jıyrma kún. Altynshy kún (1 jeltoqsan): Azamattyq qoǵam

  Adamı orta Qoǵam ómirine, kúndelikti ty­nys-tirshilikke azamattardy belsendi túr­de qatystyrýdyń ózi aza­mat­tyq qoǵamnyń basty mıssııasy. Bul jerde aıtylyp otyrǵan basty má­se­le, azamattardyń óz oı-pi­kir­leri, usy­nys­tary men isteri arqyly mem­leket saıasatyna ıgi yqpal etý, ómirsheń ári durys sheshimniń qa­byl­danýyna atsa­ly­sý bolsa kerek. Olaı bolsa, azamattyq qoǵam degendi ár aza­mat­tyń óz eline adal qyzmet atqarýyna tolyq múm­kin­dik beretin adamı orta dep túsinýimizge ábden bola­dy. Azamattyq qoǵam músheleri memlekettik appa­rat­tyń sheshimin atqarýshy ǵana emes, sonymen qatar onyń qabyldanýyna atsalysýshy, yqpal etýshi belsendi sýbekt bola alady degen sóz. Aza­mat­tyq qoǵamdaǵy áleýmettik ınstıtýttar qyz­metiniń eleýli bir kórinisi – qoǵamdyq oı, pikirmen qatar áleý­met­tik belsendi pozısııany qalyptastyrý, iskerlik aýranyń paıda bolýyna yqpal etý. Joǵaryda atalǵandardy azamattyq qoǵamdaǵy de­mokratııalyq qundylyqtarǵa jatqyzýǵa bolady. Olar­dyń ishinen azamattyq belsendilik pen adam qu­qy­ǵy jaıyndaǵy eki ustanymdy erekshe bólip aıtýǵa bolady. Sebebi, atalǵan ekeýi ózara yqpaldasýmen qa­tar tyǵyz baılanysta kórinis tabady. Adam quqyǵy qorǵalmaıtyn qoǵamda azamattyq belsendiliktiń bol­masy aıdan anyq. Azamattyq belsendiliktiń kórinis tabatyn tetikteri ne degenge toqtalaıyq. Ony demo­kratııalyq qoǵamnyń eń jandy jeri dep ataıtyny kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Osydan kelip «halyq bıligi» uǵymy týady. Azamattar jergilikti nemese ortalyq joǵary basqarý oryndary, ıaǵnı, bizshe aıt­saq, Májilis, máslıhattar arqyly Úkimet pen memleket qyzmetteri jaıynda aqparat alyp otyrsa, she­shim­derdiń durys qabyldanýyna yqpal ete alsa de­mokratııanyń negizgi talaby oryndaldy dep esepteledi. Memleket saıasatynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge, laýazymdy sheneýnikterdiń qyzmet babyn teris paıdalanbaýyna atalmysh ókiletti oryndar kepildik bermek. Bul másele qalaı júzege asyrylady, oǵan qandaı tetikter qoldanylady degenge kelsek, úsh másele asa mańyzdy. Birinshiden, quqyqtyq orta qa­lyp­tasýy qajet. Ol úshin el Konstıtýsııasy men ózge zań­darynda adam quqyǵyn qorǵaıtyn negizgi tar­maq­tar kórinis tabýy mindetti. Ekinshiden, memlekettik barlyq deńgeıdegi qyzmetkerler atalmysh zań aktilerin buljytpaı oryndaýy qajet. Úshinshiden, aza­mat­tardyń belsendilikteri artyp, jeke tulǵalar nemese ÚEU arqyly memleket saıasatyna, mańyzdy sheshim­derdiń qabyldanýyna yqpal etýge tıis. Bizdegi jaǵdaı bárimizge málim. Adam quqyǵy men bostandyǵyna kepildik berilgen Konstıtýsııa men ózge zańdar shyǵarylyp bekitilgen. ÚEU sany ja­­ǵynan birshama aldamyz jáne azamattardyń qo­ǵam­dyq belsendiligin qoldaýdy memleket resmı túr­de áldeqashan moıyndaǵan. Alaıda, soǵan qara­mas­tan ÚEU-nyń kúsh, qabiletterin tolyq paıdalanbaý, olardyń uıymdastyrǵan qoǵamdyq tyń­daýlaryna qulaq aspaý syndy sheneýnikterdiń bıýro­krat­tyǵy, eskishe oılaıtyn kónergen sana áli tolyq joıylǵan joq. Mysaly, belgili bir sala boıyn­sha mamandanǵan ÚEU-nyń kúshin paıdalanýdyń ornyna olarǵa senbeı, bárin Úkimet ózine júk­tep alýynyń saldarynan sheneýnikter qate­lik­ter­ge de urynyp jatady. Barlyq deńgeıdegi ákim-qaralar, mansapty tul­ǵalar, jalpy, bıýdjetten jalaqy alatyn qyz­metkerler, muǵalimder men dárigerlerdiń atynan she­shim qabyldaıtyn basshylardyń bári «jarty patsha», qatardaǵy qarapaıym azamattardy «ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda» ustaıdy. Al, jumys berýshilerge tipti bárimiz kiriptarmyz. Azamattar zańmen berilgen quqyqtaryn qorǵaý úshin kúresýge dármensiz ári onyń nátıjeli bo­lary­na senimderi de joq. Munyń ózi ádilet­siz­dik­terge jol berip qoıyp oty­­ra beretin, baıaǵy sol keńestik ıdeologııadan mu­ra­ǵa qal­ǵan «ámirshiń shaıtan bolsa da ámirin tut», «mańdaıshań alasa bolsa ıilmeske sha­rań joq» deıtin quldyq sanadan arylmaýdyń saldary. Azamattardyń osyndaı ózi­ne degen senimsizdigi azamattyq qoǵamnyń damýyna, de­mo­kra­tııa­lyq qundylyqtardyń orny­ǵýy­na eleýli túr­de psı­hologııalyq kedergi keltiredi. Dál osy tusta ÚEU sonyń ishinde adam quqyqtaryn qor­ǵaı­­tyn ınstı­týttardyń atqarar róli asa mańyzdy bolmaq. Elimizde zor belsendilikpen qyzmet atqaryp kele jat­qan kóptegen ÚEU-lardyń denin áıelder bas­qara­dy eken. Bul neni kórsetedi? Áıelder ózderiniń bas­qarý­shylyq qabiletterin, biliktilikteri men táji­rı­be­lerin, qoǵamda eleýli ról atqarýǵa degen qyzy­ǵý­shy­lyqtaryn ÚEU arqyly júzege asyryp jatyr degen sóz. Oǵan yq­pal etken basty faktor úkimettik qury­lym­dardy bas­qarýǵa olardyń az tartylatyndyǵy bolsa kerek. Joǵaryda biz «jarty patshalar» jaıynda sóz qoz­ǵa­ǵan edik. Endi oǵan qaıta oralyp, keıbir máse­le­ler­diń basyn ashýǵa tyrysaıyq. Demokratııalyq qun­dy­lyq­tardyń irgetasyn qalaǵan Batys elderinde memlekettik laýazymdy tulǵalardy «civil servant» nemese «aza­mattarǵa qyzmet kórsetýshi» dep ataıdy. Al, ótpe­li kezeńdegi damýshy elderde bul uǵymdardyń ara­syn­da aıtarlyqtaı úlken aıyrmashylyqtardyń bolýyn psıhologııalyq másele retinde qarastyrýǵa tolyq negiz bar. Bizdiń ákimder men basshylar azamattardy ózi­ne baǵynyshty, jalynyshty jandar dep qarap, basy­ný­ǵa, mensinbeýge, quqyqtaryn aıaqqa taptaýǵa beıimdeý turady. Olar halyqtyń bárine birdeı teń qarap, qyzmet kórsetýge tıispin degendi túsine bermeıdi. Kerisinshe, olardyń jarylqaýshysy bir ózi ǵana sekildi keıip tanytady. Eger úkimet qyzmetshisiniń qyzmetin eshkim qajet etpeıtin bolsa, olar jumyssyz, jalaqy­syz qalǵan bolar edi. Olaı bolsa, laýazymdy qyzmet babyn asyra paıdalaný degenimiz adam quqyǵyn anaıy túrde buzýshylyqqa jatady. Osyndaı keleńsizdikterdi joıýǵa azamattyq ınstıtýttar bolyp tabylatyn ÚEU-dyń qosar úlesteri aıtarlyqtaı. Saıyp kelgende, azamattyq qoǵamdy qalyptas­tyrý­ǵa sheshýshi mindet atqaratyn negizgi faktor ári azamattardyń belsendiligin arttyratyn negizgi tetik memlekettiń sarabdal saıasatymen tikeleı baıla­nys­ty týyndap qalyptasatyndyǵyna nazar aýdarǵan jón. Al ony júzege asyrýǵa ÚEU eleýli ról atqarady.   Úkimettik emes uıymdardyń sany                 Azamattyq qoǵamdy damytýdyń Tujyrymdamasy qabyldanyp, júzege asyryldy                   ÚEU qyzmet salalary boıynsha jastar balalar densaýlyq, salamatty ómir otbasy máseleleri, áıelder bilim berý múmkindigi shekteýliler adam quqyǵyn qorǵaý, zańdyq kómek az qamtylǵandar, baspanasyzdar gendrlik máseleler (erler men áıelder arasyndaǵy teńdik) qorshaǵan ortany qorǵaý qarttar mádenıet jáne óner jergilikti ózin-ózi basqarý kásiptik qyzyǵýshylyq, olar boıynsha oqytý móldirlik pen esep berýdi kóterý etnıkalyq mádenı máseleler din daýlardy sheshý, medıasııa   Qýandyq ShAMAHAIULY,  fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent. Astana. Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan  Anar TО́LEÝHANQYZY.