Orbulaq shaıqasyndaǵy erlik úlgisi

Tá­ýel­siz elimiz Orbulaqtaǵy ta­rı­hı betburystyń 350 jyl­dyǵyn alǵash ret 1993 jyly atap ótkeni belgili. So­ǵan oraı, sol tustaǵy Qazaq Mı­­nıs­trler Kabınetiniń 6 tar­maqtan turatyn arnaıy qaýly qabyldaǵany da este. Sol qujatqa oraı, elimizde birqatar is-sharalar júzege asyryldy. Orbulaq shaıqasy ótken jerge eskertkish-belgi­tas ornatyldy. Ǵylymı-teo­rııa­lyq konferensııa ótip, kitaptar jaryq kórdi. Biraq ártúrli sebepterge baılanys­ty qujatta belgilengen is-sharalardyń bári birdeı oryn­­dal­ǵan joq. Sol alapat qyrǵynda erekshe kózge tús­ken kazaq-qyrǵyz batyrlary men qolbasshylar Salqam Jáń­gir hannyń jáne sonaý Sa­mar­qannan mol áskermen kó­mekke kelgen Jalańtós bahadúrdiń attaryn umytpaý, olardy máńgi este qaldyrý týraly usynystar tolyq jú­zege aspady. 

Ýaqyt óte kele Orbulaq shaı­qasyna qatysty ushqary pikirler de boı kórsetti. Ony árkim óz deńgeıinde ba­ǵa­lap, halyq erliginiń qa­dirin túsirýge deıin bardy. Solardyń deni kórshi ım­­pe­rııalardyń kezindegi bas­qynshylyq saıasatyn jú­ze­ge asyrý úshin qazaq dalasyna júrgizgen barlaý áreket­teriniń negizinde qa­­ǵaz­­ǵa túsken ekiushty derek­­­terge súıendi. Bul kózi­qa­raqty azamattardy beıjaı qaldyrǵan joq, árıne. Ási­rese Beljaılaý óńiriniń tú­­legi, jazýshy Beksultan Nur­jekeuly Orbulaqqa qa­tys­ty kókeıge qonymdy tyń­ tarıhı derekterdi túr­li basylymdarda jarııalap,­ úlken janashyrlyq, azamattyq belsendilik tanytty. Jáń­gir ­hannyń qabiri sol shaı­qas ótken jerge jaqyn mań­da qaraýsyz, qorshaýsyz jatqa­ny da belgili boldy. 

Buǵan deıin tarıhı, máde­nı muralardy túgendeýge at­salysyp, biraz tájirıbe jı­naqtaǵan maǵan da oı saldy. Shaıqas ońtústikten alys­ta­ǵy Orbulaqta ótti degenmen de, oǵan sol kezde qazaq han­dy­­ǵynyń astanasy bolǵan Túr­­ki­stannan Salqam Jáńgir han bastaǵan ásker attandy emes pe?! Jolaı oǵan osy ól­ke­den myń-san sarbazdar qo­syl­ǵany anyq. Basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, qasıetti Qa­zyǵurttan Jaqsyǵul mer­gen bastap barǵan sarbaz­dardyń jol tartqany tarıhı dáleldengen shyndyq. Al endi sonaý Samarqannan qara jerdi dúbirletken qalyń qol­men kómekke asyqqan Ja­lań­­tós bahadúrdiń de Qazy­ǵurt arqyly ótkeni belgili. Ba­hadúr bastaǵan áskerge de jolaı qazaq aýyldarynan talaı-talaı elim, jerim dep eńiregen erler qosylmady deı­siz be. Solaıy solaı-aý,­ bi­raq osynaý el men ult bir­li­gin, ulttar birligin kórsetetin uly oqıǵany keler urpaqqa jetkizip, aıtyp turatyn aıbyndy eskertkishtiń joǵy qa­laı? Bul qolǵa alatyn ıdeıa edi.

Jer betinde qansha adam, qansha halyq bolsa, solardyń barshasy táýelsizdikke umty­lady, osy jolda bastaryn báı­gege tigedi. Eshbir pende bi­reýge, basqa basqynshyǵa tá­ýeldi bolǵysy kelmeıdi. Eki alyp ımperııanyń ortasynda bolýǵa taǵdyr jaz­ǵan jas Qazaq memleketi uzaq­qa sozylǵan soǵystar men sur­qııa saıasattyń salda­ry­nan odaqtas izdep jú­rip,­ bo­dandyqqa túsip qal­dy. Qys­qasy, bizdiń ata-­baba­larymyzdyń ómiri táýel­siz­dikti saqtaý, táýel­dilikten qu­­tylý jolyndaǵy qandy qyr­ǵynǵa da, myltyqsyz maı­­danǵa da toly boldy. Ege­mendik armanǵa aınaldy. Sol myńjyldyq armannyń jú­zege asýyn kórý baqyty bizdiń mańdaıymyzǵa jazylypty. 

«Táýelsizdik jemisteri» degen uly uǵym bar. Ony sanap taýysý qıyn. Solardyń mańyzdylarynyń biri, bire­geıi desek te jarasar, ót­ken tarıhymyzda oryn al­ǵan aqtańdaqtardy joıý, bur­malanǵan qatelikterdi qalpyna keltirý, bir sózben qaıyr­ǵanda, óz tarıhymyzdy ózimiz jazý. Egemendi el atanǵan soń biz osyndaı­ quqyqqa, múmkindikke ıe bol­­dyq. Biraq bul asa ma­ńyz­dy iske jurt birden jap­paı buryla salǵan joq, tip­ti el úmit artqan ta­rıh­shy­larymyzdyń ózi en­jar­lyq,­ samarqaýlyq tanyt­ty.­ «Fransııany Fransııa etken fransýzdar emes, fran­sýzdardy fransýz etken ­Fran­sııa» degen belgili sóz­diń shy­ndyǵy bizge de anyq kórine bastady. Alla aby­roı bergende úlken is kóp keshikpeı úlken úıden – Aqordadan bastaý aldy. Qaı máseleni de tereńnen tol­ǵap, alystan qapysyz bol­jaıtyn Elbasymyz Nur­sultan Nazarbaev der ke­zin­de, memlekettik deń­geıde «Má­denı mura» baǵdar­lama­syn qabyldap, mádenı-ta­rı­hı kóshtiń at-kóligin qam­dap, baǵyt-baǵdaryn bel­gilep, sara jolǵa salyp ber­di. Osy baǵdarlama aıa­syn­da ózimizdegilerge qo­sa shet­el arhıvterinde esh­kim ke­reksinbeı, izdeýsiz, qoz­­ǵaý­syz sarǵaıyp jatqan myń-san derekter jınastyrylyp, aınalymǵa qosylyp, júıe­lenip, on-san kitaptarǵa ar­qaý boldy. Kóptegen ma­qalalar jarııalandy. Qyrýar jumys atqaryldy. Biraq jyldar, ǵasyrlar boıy ýaqyt shań-to­zańyna kómilgen, tarıhı naqty derekten ańyzǵa aınalǵan ata tarıhymyzdy áli de bolsa túgel arshyp,­ ar­tyq-aýys paıymdardan tazartyp, túgendep ala qoıǵan joqpyz. Mundaı aýqymdy iske ýaqyt kerek eken, sonymen birge, sananyń jańǵyrýy, pi­sip-jetilýi de qajet bolyp shyq­ty.

Kele-kele ulttyq qundy­lyq­tarymyzdy túgendeýge, joǵalt­qanymyzdy izdep-taýyp, barymyzdy bazarlaý­ǵa­ tarıhshy, jazýshy aǵa­ıyn­­darmen birge basqa sala­lar­dyń ókilderi de aralasa bas­tady. Sebebi bul tarıhı mıs­sııany abyroımen at­qa­rý úshin ynta, yqylas, shy­naıy patrıotızm, bilim ǵana azdyq etetini baıqaldy. Kóp ret­te qarjy tapshylyǵy da­ qolbaılaý bolyp jatty. Son­daı-aq qarapaıym ǵana my­sal, jer-sý ataýlaryna qa­tysty tarıhı shyndyqty qalpyna keltirý isinde, keı jaǵdaıda kádimgideı daý-damaı týyndap, Qazaqstannyń qol­danystaǵy zańdaryna, jal­py ıýrısprýdensııaǵa, shetel­derdiń is-tájirıbesine, mem­leketaralyq qaty­nas­tarǵa, ishki jáne syrtqy saıa­satqa, asa shetin jaı – ult­aralyq máselelerge jetik mamandardyń qajettigi bilin­di. Ásirese jergilikti ult ókil­­­­­deriniń úles salmaǵy tym­ tómen óńirlerde jas ege­­­men eldiń keshegi tarıhy­na qatysty kez kelgen qara­paıym másele, op-ońaı kúr­me­ýi qıyn túıinge aınalyp ketip te jatty. Men mu­ny Sol­tústik Qazaqstan oblys­tyq sotyna tóraǵa bolyp bar­­ǵan tusta – 1999 jyly baı­­qadym jáne sol kezeńde «Má­­denı mura» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanyp, sot tóraǵasynyń mindetteri aýqy­mynan shyǵyp, qoǵamdyq ju­mys­tarmen aınalysýyma da jol ashyldy. 

Ol kezde Soltústik jur­ty ult, tarıh, ulttyq dástúr­ler tý­raly sóz qozǵaýǵa áli úı­ren­­­begen kez edi, jergilikti bı­­­liktiń de bul oraıda, qa­lyp­­tasqan is-tájirıbesi de joqtyń qasy bolatyn. Beı­nelep aıtqanda siresken aq qar, kók muzdyń kóbesi só­gil­­megen... Osyndaı kú­dik­ pen úmit qatarlasqan jaǵ­­daı­­da zańger ári azamat re­tinde jo­­ǵaryda atalǵan baǵ­dar­la­ma­daǵy mindetterdi oryn­daý­ǵa bel sheshe aralasýyma tý­ra kel­di.

Á degende, bir qaraǵanda usaq kórinetin, alaıda óńir úshin mańyzdy bolyp tabylatyn máselelerdi sheshý isine qolushyn berýdi bastap kettim. Soltústiktegi sot ju­mysyna qazaq tilin batyl en­gizýdi qolǵa aldyq. Shetin máselelerde buqpantaılamaı, eńse kóterip, kóptegen jıyndarda tóbe kórsetip, óz oıy­myzdy ashyq aıttyq. Ult rýhyn túgendesek dep júrgen azamattar bizdi izdeı bastady. Ár qıly oı-pikir, usynys, ıdeıa­lar sot ǵımaratyna qa­raı oıysty. Biz eshkimniń keý­desinen ıtergen joqpyz, jeteginde de ketpedik. «Bul bizdiń mindetimizge jatpaıdy», degendeı qashyrtpa sóz aıtpadyq. Sóıtip júrgende, tarıhtan aty óshýge aınalǵan Qoja­bergen jyraý túıini aldy­myzdan shyqty. Máse­le­niń salmaqty, kúrdeli eke­­nin bilip, ony tııanaqty da­ıyn­­dyqpen túıinin sheshýge kiris­tik. Sol ýaqytta «Jeti jar­ǵy jáne Qojabergen jy­raý» atty halyqaralyq qaıy­rymdylyq qory dúnıege kel­di. Qarsylar shyqty. Esesine qoldaýshylar kóp boldy. Ta­rıh­shylar, jazýshy-jýr­­nalıster, quımaqulaq sheji­reshiler Qojabergenniń ataq­ty jyraý ǵana emes, qol bas­taǵan batyr ekenin de dálel­dep shyqty. Jyraýdyń búkil shyǵarmalaryn jınaqtap, ómir­baıanyn túzip, birneshe kitap etip shyǵardyq. Qo­ja­­ber­gen Tolybaıuly orta­myzǵa qaıta oraldy. Bul ar­qyly qanattanǵan biz: «О́lke tarıhy – tulǵalar taǵdyry» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-konferensııa ótki­zip, Soltústik Qazaqstan aı­maǵy­nyń uly tulǵalaryn bir túgen­dep, ulyqtap shyqtyq. Seń ­qozǵaldy. Isti ári qa­raı jal­­ǵas­tyrýshylar, damy­tý­shy­lar kóbeıdi. Bul bizdiń bas­­­ty jeńisimiz edi.

Qyzmet babymen biraz ýa­qyt Mańǵystaý oblysynda bolǵanda da rýhanııatqa jan­ashyrlyq máselesi bir sát esten shyqqan joq. Endi Oń­tús­tik Qazaqstanda da bul jumystardy jandan­dy­­­ra túsýge týra keldi. Qa­zaǵy qalyń, ulttyq salt-dás­­­túrleri jaqsy saqtalǵan aı­maqt­yń da bul oraıda, ózin­dik prob­lemalary bar eken...

2017 jyly bizdi Orbulaq shaıq­asyndaǵy halyq erligin máń­­gi este qaldyrý ıdeıasy qat­­ty tolǵandyrdy. «Iz­de­­­gen­­­ge – suraǵan» degendeı,­ osy sátte Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaq­qa baǵdar: rýha­nı­ jańǵyrý» atty baǵdarla­ma­lyq maqa­lasy jaryq kórip, biz­ge ǵana emes, búkil elge qozǵaý sal­dy. Endi oıdaǵy ıdeıa­ny júzege asyrýǵa shyn­dap kiristik. Oıǵa alǵan es­kert­kish ornata salý ońaı sharýa emes. Eskertkishti ornatatyn laıyqty oryn – jer kerek, respýblıkalyq arnaıy komıssııanyń ruqsaty qajet, kópshiliktiń qoldaýy degen taǵy bar. Munyń ústine biz ke­shen­di eskertkish ornatýmen birge, Orbulaq shaıqasy taqy­rybynda ǵylymı-teorııalyq kon­ferensııa ótkizip, sol shaı­qastaǵy uly jeńistiń 375 jyl­dyǵyn respýblıkalyq deń­geıde toılaý úshin ony ataý­­ly kúnder tizbesine en­gizý máse­lesin de qosa kó­ter­­­­­dik. 

Keshendi ári aıbyndy es­kert­­kish jasaý isi aýqymdy uıym­dastyrý sharalaryn ke­rek etedi. Ony atqardyq ta. O basta bir ǵana meni maza­la­ǵan ıdeıanyń ýaqyty kelgen­de Ońtústik Qazaqstan ob­lys­tyq ákimdigi, Mádenıet jáne sport mınıstrligi, son­daı-aq Bilim jáne ǵylym mınıs­trligi, Sh.Ýálıhanov atyn­­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, M.Áýezov atyn­daǵy Ońtústik Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıteti, taǵy basqa ujymdar men kóp­­tegen azamattar qyzý qol­dady. Eskertkishtiń ashylýy Shymkent qalasynda «Ult tarıhyndaǵy Orbulaq shaı­­qasy: Uly jeńistiń aqı­qaty jáne mańyzy» atty ha­lyq­­aralyq ǵylymı-konferensııa ótkizetin bolyp bátýalastyq. Osy eki ortada, Shymkent-Tashkent ha­lyq­aralyq kúre­ jolynyń Sha­rap­hana eldi­mekeni tusyn­daǵy bıik jotada basqa da eskertkishter qata­ryn to­lyq­tyryp, Orbulaq shaı­qasyndaǵy jeńistiń 375 jyl­­dyǵyna arnalǵan erek­she­ memorıaldyq keshen boı kóterdi. Onyń has be­tin­de Jáńgir han men Ja­lań­­tós bahadúrdiń at ús­tin­­­degi beıneleri alys­tan men mundalaıdy. Al osy­­naý «Ba­tyr babalar» memorıal­dyq kesheni ornalasqan alań­nyń syrtqy jaǵyn tutas­taı tuıyqtaıtyn granıt qa­byr­ǵada birneshe pannolar ornalasqan. Onyń biri «Aqtaban shubyryndy, Alqa­kól sulama» atanǵan zar zamandy beıneleıdi. Ekinshisinde Orbulaq shaıqasynyń kó­ri­nisteri aıshyqtalǵan. Pano­ramalyq qabyrǵada uly je­ńis­ke qol jetkizýde erekshe kóz­ge túsken eki qolbasshymen bir­ge Shapyrashty Qarasaı, Ar­ǵyn Aǵyntaı, Alshyn Jıem­bet, Qańly Sarbuqa, Naı­man Kókserek, Dýlat Jaqsyǵul, Sýan Eltindi jáne qyrǵyz ókil­deri Kóten men Tabaı batyr­lardyń aty-jón­deri endi ósh­pesteı eti­lip, granıt tasqa qashalǵan. Atal­ǵan qabyrǵanyń ortasyna eskertkish keshenniń Or­bulaq shaıqasyndaǵy uly jeńis­tiń 375 jyldyǵyna ar­nal­ǵany týraly qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde túsi­nikteme jazylǵan (Batyr babalar) delingen belgitas orna­tylǵan. Aıtpaqshy, biz – qazaq­tar ata-baba arýaǵyn syı­laǵan halyq­pyz ǵoı. Es­kertkishti qolǵa alýdan bu­ryn alys­taǵy Orbulaqqa ba­ryp,­ shaıqas ótken jerdi kó­rip, sol qan maıdanda sheıit ketken sarbazdarǵa qu­ran baǵyshtap qaıtýdy jón kórgenbiz. Beljaılaý dege­nimiz, zamanymyzdyń uly qa­lam­geri Ábish Kekilbaıuly ke­zin­de atap ótkendeı, jan ba­lasyna qımaıtyndaı jer jánnaty eken. Búkil Pan­fılov aýdanynyń malshylary jazda sonda bas qosyp, rahat ómir keshetinine de kýá boldyq. Tek sol eki taý­dyń ara­syndaǵy birneshe sha­­qy­rymǵa sozylatyn «jasyl­ jaı­­laý, túkti kilemdi» qaq ja­­ryp ótetin joldyń boıyn­da Salqam Jáńgir han men onyń sarbazdary jerlengen­ oryn­nyń qorshaý-belgisiz jat­­­qany kóńilge kirbiń tú­sir­di. Shymkentke kele bo­la­shaq es­kertkishten buryn te­­mir qor­shaý men granıtten bel­gitas jasatyp, qaıta jolǵa shyq­­tyq. Sál keshiksek taý asý­laryn qar basyp qala­dy eken. Malshylardyń al­dy qys­taý­laryna kóshe basta­ǵanda al­ǵa qoıǵan maqsatty oryndap qaıt­­t­yq. 

Shymkent pen Almatydan arnaıy barǵan úlken top­tyń is-áreketi Jarkent jurtshy­ly­ǵyn ǵana emes, jalpy Qa­zaq­stan halqy arasynda ser­pilis týǵyzǵany anyq. Eki sapardan keıin baspasóz be­tinde Orbulaq shaıqasyna qa­tysty ondaǵan maqala jaryq kórdi. Bul ıgilikti is basqany aıt­paǵanda, sol tarıhı jaılaýda qannan-qapersiz mal baǵyp júrgen shopandar men baq­tashylardyń ózderi kúnde kóretin, júrgen jermen-jeksen kóne qabirlerge basqasha, erekshe iltıpat, qurmetpen qaraı bastaǵanyn baıqap, qýandyq.

Sondaı-aq izgilikti isti bas­tamas buryn 2017 jyly qańtar aıynda alystaǵy Sa­marqanǵa jol tartyp, Daǵ­bıd qystaǵynda Mahýmı aǵzam qoja qorymynda jat­qan, dańq­ty Jalańtós Ba­ha­dúrdiń basyna baryp, qu­­ran baǵyshtap, taǵzym et­tik. Samarqanda uly ba­ba saldyrǵan álemdik qun­dy­­lyqtar qataryna engen Regıstan alańyndaǵy Sher­dor (Arystan medresesi) men Tillá Harı (altynmen aptalǵan) medreselerin kórip, rızashylyq sezimge bólenip, ulyqtaýǵa turarlyq uly baba ekenine kóz jetkiz­dik. 

Eskertkishtiń ashylatyn ýaqytyna sanaýly kún­der qaldy. Daıyndyqty qaı­ta-qaıta shıratamyz. Bul jıyn­nyń jaı bir kóńil kóte­rip, as-sý iship, aıaq bosatatyn kezekti kóp sharanyń bi­ri bolyp qalmaýyna basa nazar aýdaryp otyrmyz. Ha­­­lyq­aralyq jıynǵa res­pýb­lıkaǵa tanymal qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, ǵalymdar, ja­zý­­shylar, stýdent jastar,­ orta mektepterdiń tarıh­ pá­ni muǵalimderi kóp­tep sha­qy­ryldy. Maqsat – el men jer tarıhy týraly áńgi­me­lerdi jastardyń sanasyna ­jetkizý, qulaǵyna quıý. Ta­ratyńqyrap aıtqan­da: «Bo­lashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «Men halqymnyń taǵylymy mol tarıhy men yqylym zamannan arqaýy úzilmegen ulttyq salt-dástúrlerin al­daǵy órkendeýdiń berik dińi ete otyryp, árbir qadamyn nyq­ basýyn, bolashaqqa se­nim­men bet alýyn qalaımyn» dep, Elbasymyz Nursultan Ábishuly atap ótkendeı, búkil halyqtyq rýhanı jańǵyrý úrdisinen shet qalmaı, azamat­tyq ustanymdy tanytý, bas­ty baǵyt bolyp otyr. Osy ara­da jyr jampozy Ilııas Jan­súgirovtiń: «О́z ulyn, óz er­lerin eskermese, El tegi qaı­dan alsyn kemeńgerdi», degen eki jol óleńindegi qa­nat­ty qaǵıdanyń túp-ta­my­rynda eldiń keleshegi, ult­­­tyń bolashaǵy dep nebir ala­pat qıyndyqtardy bastan ke­ship, kıeli topyraǵyna jatty jolatpaý jolynda erlik jasaǵan babalardyń, batyr-baǵlandardyń qaharmandyǵy, búkil bolmysy jatqany anyq. Sol qaharmandyqty umyt­­­­­­pańdar degendi de meń­zep turǵandaı. Biz sony el bol­­ǵan tusta múltiksiz atqa­ryp, keıingi urpaqqa amanat etip, sabaqtastyqtyń altyn arqaýyn úzbeýdi aza­mattyq paryz sanadyq. Pa­ryz­ben qatar, ketken eseni túgen­deýdegi qaryz dep uqtyq. En­di sol paryz jolyndaǵy baba­larǵa arnalǵan irgeli is-shara jurt ıgiligine aınalsa degen izgi nıetten týǵan edi.

Beket TURǴARAEV, «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý»  halyqaralyq qaıyrymdylyq qorynyń tóraǵasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zańger