Jańa turpatty maman daıyndaý joly - Almasbek Ábsadyq

Nursultan Ábishuly elimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaıyn jańartý jolynda eń basty ózekti másele – ekonomıkany sıfrlandyrý kerektigin maqsat etip qoıdy. Sıfrlandyrý – adam atqaratyn jumystardy jasandy ıntel­lektige artý degen sóz. Qazirgi kezde da­myǵan batys elderinde, sondaı-aq Ońtús­tik Koreıa, Japonııa, Malaızııada jasandy ıntel­lekt quraldardyń nemese qarapaıym sóz­ben aıtsaq, óndiristegi robottardyń salmaǵy artyp kele jatyr. Bolashaqta adam eńbeginiń keıbir túrlerin, aýyr fızıkalyq kúshti nemese birtekti qımyldy qajet etetin jumystardy robottar almastyrýy múmkin. Osylaısha, adamnyń qoǵamdaǵy eń basty monopolııalyq ıeligi – eńbek mono­po­lııa­synyń irgesi sógiledi. Sondyqtan bola­shaq­ta jumyssyzdyq máselesiniń kúr­delený qaýpi de joq emes. Bul – ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń damýynan týyndaǵan zańdy kórinis. 

Sıfrlandyrylǵan ekonomıkada taýar­dyń nemese qyzmettiń ózindik qunynyń arzandaýyna baılanysty kiretin tabys ta joǵary bolady. О́nerkásip salasyna jasandy ıntellekti dendep engen kezde bosaıtyn jumys qolyn adamı kapıtaldy damytatyn salalarǵa mamandandyrý arqyly sheshýge bolady. О́ıtkeni bolashaqta adamı kapıtaldy damytý salasy óte ózekti bola túsedi. Adamı kapıtaldyń artyqshylyǵy qoǵamnyń basty baılyǵyna aınalady. Bul jerde adamı kapıtal degenimiz – bilim, den­saýlyq, mádenı-rýhanı damý, salamatty ómir salty, ekologııalyq taza azyq-túlik, ortaq, t.b. Sıfrlanǵan ekonomıkaǵa saı jańa mamandyqtar, jańa qyzmet túrleri paıda bolary anyq. 

Joldaýdyń jetinshi baǵyty «Adamı kapıtal – jańǵyrý negizi» dep atalyp, bilim berý júıesiniń ózekti máselelerin sheshýdi kózdegen máseleler kóterilgen. Bilim salasynda joǵary oqý ornynyń osy baǵytta atqarar isi men orny óte mańyzdy. Joldaýda «Barlyq jastaǵy azamattardy qamtıtyn bilim berý isinde ózimizdiń ozyq júıemizdi qurýdy jedeldetý qajet. Bilim berý baǵdarlamalarynyń negizgi basymdyǵy ózgeristerge únemi beıim bolý jáne jańa bilimdi meńgerý qabiletin damytý bolýǵa tıis» dep atap ótilgen. Jaqsy bilim bir qural sekildi. Quraly bar kisi ju­mysty tez ári sapaly isteıdi. Bizdiń jas órken, jasóspirim jastarymyz básekege qa­biletti maman bolýy úshin jańa negizdegi bilim berýimiz qajet. Ol bilim ónerkásiptik, áleýmettik salalardyń suranysyna jaýap berýi tıis. Elimizdiń ekonomıkasynda shaǵyn jáne orta bıznestiń áleýeti artyp keledi. Joǵary oqý oryndary kásipkerlik daǵdyny meńgergen mamandardy daıyndaýy tıis. Qazaqstannyń áleýmettik bolmysy qatty ózge­ris ústinde. Sony sezetin áleýmettiń talabyna saı mamandar qatary qalyptasýy kerek. Demek joǵary oqý oryndary burynǵy klas­sıkalyq bilimnen básekege qabiletti, kásip­kerlikke beıim mamandardy daıyndaýǵa túbegeıli bet burýy – kúttirmeıtin másele.

Búginde eski túsiniktermen jumys ist­ep jatyrmyz degennen aýlaqpyn. Bilim júıe­­sine kóp jańalyqtar enip jatyr. Oǵan esh kúmán joq. Biraq biz áli kúnge deı­in klassıkalyq bilim berý sheńberinen aýyt­qymaı kelemiz. Bul bilimge, daǵdyǵa de­gen qoǵam men ekonomıkanyń talaby óz­ger­gen ýaqytta azdyq etedi. Kásipkerlik áleý­mettik qubylysqa aınaldy. Áleýmettik máseleniń san qyry bar ekeni álimsaqtan belgili. Al biz maman daıyndaýda muny eskerip otyrǵan joqpyz. Mysaly, joǵary oqý oryndarynda balalardy tárbıeleımiz dep áli kúnge tárbıe isi jónindegi prorektor laýazymyn belgileımiz. Kámeletke tolǵan, eldiń azamaty atanǵan adamdy qaıta tárbıelemekpiz be? Kerisinshe joǵary oqý orny oqýǵa túsken jas azamattyń mádenı, rýhanı, azamattyq damýyna jol ashyp, olardy básekelestikke qabilettilik turǵysynan damytqan áldeqaıda tıimdi emes pe? Biz bar máse­leni kommýnıstik túsinikke tireıtin keńes­tik ıdeologııadaǵydaı emes, tárbıeni adam balasynyń básekelestik qabiletimen baılanystyrýymyz kerek. Sonyń ishinde adam­gershilik, rýhanı kemeńgerlik, rýhanı damý jónindegi másele qalyp qoımaǵany jón. Básekelestik degende «Adam adamǵa – qasqyr» degen túsinikti ustanbaýymyz qajet. «Adam adamǵa – dos, baýyr» degen ustanym kún tártibinen túspeýi kerek. Bilim sa­la­syndaǵy básekelestikti Prezıdent úsh­til­dilik turǵysynan damytýdy únemi aıtyp keledi. Qazaqstannyń kóptegen azamattary eki tildi. Úshinshi til – aǵylshyndy meńgeretin bolsaq, onda bizdiń aqparattyq keńistigimiz keńeıip, bilim salasynda jasalatyn jańalyqtar kóbeıeri sózsiz. 

2016 jyldyń maýsym aıynyń basynda Nazarbaev ýnıversıtetiniń uıymdas­ty­rýymen «Qazaqstan Respýblıkasy joǵa­ry oqý oryndary basshylaryn (top-mened­jer­lerin) daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý» kýrsy baǵdarlamasyna qatysý sáti tústi. Kýrs «Kásipkerlik ýnıversıtet» dep atalyp, onyń baǵdarlamasy 3 kezeńnen turdy. Sonyń ekinshi kezeńi Ońtústik Koreıada ótti. Ońtústik Koreıanyń bilim-ǵylym sala­syndaǵy jetistikteri hám tájirıbesimen tanysý maqsatynda Seýlde bolǵanymyzda, shet tilin meńgerýdegi sol eldiń strategııasy qyzyqtyrdy. Mektepte oqýshy qaı tilde bilim alamyn dese de múmkindik jasalǵan. Biraq mektepti bitirip, joǵary oqý ornyna túsemin degen talapkerdiń aldynan aǵylshyn tili kútip turady. Sebebi joǵary oqý orny baǵdarlamasynyń 40 paıyzy aǵylshyn tilinde. Joǵary oqý ornynda bilim alǵyńyz kele me, osy talapqa kónesiz. Demek mektep bitirgen soń joǵary oqý ornynda oqımyn degen azamat aldynda ne kútip turǵanyn biledi. Ekinshiden, bakalavrıat bitirgen jas magıstratýraǵa, doktorantýraǵa túsetin bolsa da aǵylshyn tilin 100 paıyz meńgerýi kerek.

Olar magıstranttardy óz jerinde, al doktorantýrany AQSh pen Ulybrıtanııada oqytqan. Sóıtip shetelde bilim alyp, elge oralǵan PhD mamandary bakalavrıat, magıstranttarǵa dáris berip, olardy mamandyqqa baýlyǵan. Biz barǵan KAIST atty ýnıversıtet árbir stýdentti, ásirese magıstratýraǵa túsken stýdentti kásipkerlikke daıyndaıdy. Magıstratýrada oqýǵa talpynǵan talapker óziniń bıznes ıdeıasyn da usynady. Eger bıznes jobasy kóńilge qonymdy bolsa, jaqsy baǵa alady. Magıstratýra oqý barysynda sol jobany júzege asyryp, oqý bitirgen soń óziniń bıznesin naryqqa qosa alatyn maman bolyp shyǵady. Búgingi adam kapıtaly dep otyrǵanymyzdyń máni osynda. Elimizdegi JOO-da adamdy baǵalaý, ony kásipkerlikke baýlý jaǵy kemshin bolǵandyqtan, bitirýshi mamandar da kásipkerlikke birden moıyn bura qoımaıdy. Joldaýǵa súıenetin bolsaq, biz stýdentterdi bakalavrıat kezinen bastap kásipkerlikke baýlýymyz kerek. 

Qazir bilim baǵdarlamasy eki jyl saıyn jańarýda. Aldaǵy ýaqytta bizdiń tórt jylda bergen bilimimiz kádege aspaýy áb­den múmkin. Sondyqtan mamandyqtyń sheń­be­rinde qalyp qoımaı, dúnıetanymy keń, oı­laý qabileti kreatıvti jastardy tár­bıe­leýimiz kerek. Áli kúnge ıdeologııalyq maq­sattaǵy máselelerdi bir qalyppen kirpish quı­ǵandaı, tar sheńberdiń aıasynda ǵana oqytamyz. Jastarǵa «nege kásipker bolmaıdy?» dep kiná da artamyz. Qazirgi zamanda ýnıversıtetterdiń mıssııasy bolashaq mamandy naryq zańdylyǵyna beıimdele alatyn, tyń ıdeıalar taýyp, tyǵyryqtan shy­ǵatyn, psıhologııalyq, fızıkalyq tur­ǵy­dan daıyn, salamatty azamat retinde tárbıeleýge kóńil bólýi kerek. JOO-daǵy mıssııa durys qoıylmaı, jańa zamanǵa beıimdelgen mamandar shyqpaıdy.

Damyǵan elderde JOO-ny bitirgen túlekterdiń barlyǵy mamandyqtary boıynsha jumys istemeıdi. О́zimizde de dıplomyna saı kelmeıtin jumys istep júrgen jas­tarǵa kózqaras túzelýi tıis. Álemdik úrdis sondaı. Naryqta óz mamandyǵy boıynsha oryn tabylmady ma, jeke kásibin ashyp, ıdeıasyn damytatyndaı adam bolýy kerek. Biz ýaqyttyń osyndaı talaptaryna ilese bilsek, Prezıdenttiń Joldaýynda aıtylǵan básekege qabilettilikti ıgerýdi de oryndaǵan bolar edik.

Almasbek ÁBSADYQ, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

QOSTANAI