Ǵasyrlar boıyna tylsym syryn tysqa shyǵarmaı, keremetimdi ańdap alarsyń degendeı en dalanyń tósinde erkelegendeı keıippen shashylǵan jumbaq tastardyń qupııasyn ańdap kórińiz. Derek pen dáıek san sharpysyp kelgende boljam bolyp órile beretini nesi? Aldyńyzdan andaǵaılap shyqqan san joramal jaıyn jaıyp salar málimetten málim bir ataý myń qubylady. Aqyrtas... Aqyrtas... Tasaqyr... Hasrı bas...Tańdaı qaǵa kelgen zertteýshi ataýly ǵajaıypty kórip bas shaıqaıdy. Áıtse de kún astynda qońyrqaı tartqan Aqyrtastyń qyzyl tastary syr aıtpaıdy.
Aqyrtas... Bizge jetken tuńǵysh dáıek negizi 1222 jyly Shyńǵyshannyń shaqyrtýymen Qytaıdan shyǵyp Samarqanǵa asyqqan býdda monahy Chan-Chýn qaldyrǵan kúndelikte jatyr. Alystaǵy shaharǵa jetýdi Saıram arqyly shyǵatyn baǵytpen maqsat etken monah jol boıy kórgenderin hatqa túsirgen: «... Jolda qyzyl tústi tastardan turǵyzylǵan tas qalashyqqa tap keldik. Kóne dáýirdegi áskerı turaqtyń orny bar. Batysynda úlken Aıý juldyz shoǵyry sekildi shashyraı ornalasqan beıitter jatyr».
Al qalashyqty alǵash ret 1864 jyly Túrkistan ólkesiniń gýbernatory general Mıhaıl Chernıaev uıymdastyrǵan áskerı ekspedısııanyń quramynda bolǵan sýretshi Mıhaıl Znamenskıı tas qabyrǵalardyń jalpy kórinisi men úzdik keskinderiniń syzbasyn qaǵazǵa túsirip aldy. Osy jaıt erekshe ynta aýdartty ma, araǵa úsh jyl salyp, 1867 jyly belgili ǵalym-orıentalıst Petr Lerh erekshe kóńil bólip, zertteý jumystaryn júrgizdi. Jınaqtalǵan derekterine súıene otyryp, Aqyrtas eskertkishiniń jón-josyǵyn zerdeleı kele býdda monastyry degen túıin jasady. Ǵalymdardyń tym shalǵaıdaǵy tańǵajaıyp shahar sulbasyn kózben kórýge yqylastary aýdy da turdy. Sózimizdiń bir dálelindeı, 1885 jyly orys zertteýshisi Dmıtrıı Ivanov qıyrdaǵy qyzyl tastan qalanǵan qalashyqtyń ornyn izdep jolǵa shyqty. Ol óz saparlarynda Aqyrtas jaıynda mol maǵlumat jınaqtap, «Imperatorlyq orys geografııa qoǵamynyń habarshysy» ǵylymı maqala jarııalady. Aýqymdy tastar, búkil ǵımarattyń alyp kólemi, oılaýdyń batyldyǵy, óner men oryndalý yjdahattylyǵy jáne eń sońynda aptapty shól dalada jeke-dara boı kóterýi – Túrkistandaǵy ǵajaıyp kóne sáýlet eskertkishteriniń biri retinde Aqyrtasqa nazar aýdartady. Mundaı alapat qurylys úshin mol qarjy, óte kóp qol kúshi men teńdessiz baılyq kerek bolatyn. Ondaı isti sheshýge tek qandaı bir halyq bıleýshisi ǵana qol jetkize alýy múmkin.
Aqyrtastyń jumbaǵy sheshýin asha qoıǵan joq. Asqar taýdyń etegindegi jazyqta jatqan adýyn tas kirpishterden qalanǵan qalashyq irgetasy iri ǵalymdardy da ózine yntyqtyra tústi. Belgili shyǵystanýshy, akademık Vasılıı Bartold arnaıy soǵyp, qyrdaǵy qyzyl tastardyń qupııasyna úńildi. Ańyz-áfsanalardy zerdeleı kele Aqyrtastyń beımálim qurylys mánerin hrıstıan, onyń ishinde nestorıandyq monastrge uqsastyǵy jónindegi joramalyn alǵa tartty. Degenmen osy aıtylǵan pikirlermen, túıindelgen tujyrymmen jumbaq qurylystyń sheshýi tarqatyla salmady. Aqyrtastyń ǵajaıyby da sol, araǵa biraz jyldar ótkizip baryp, 1936-1938 jyldary akademık A.N.Bernshtam jetekshilik etken Jetisý arheologııalyq ekspedısııasy Talas jazyǵynda arnaıy qazba jumystaryn júrgizgen kezeńde Aqyrtasqa arnaıy at basyn burdy.
Al 1945 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi sáýlet óneri isteri jónindegi arnaıy ekspedısııa jasaqtap, uly dalanyń ón boıyndaǵy tarıhı eskertkishterdi zerdeleı bastady. О́ziniń máner úlgisimen erekshe nazar aýdartqan Aqyrtas kesheni de zertteýde qozǵalatyn nysan retinde ekspedısııa jumysynyń basty baǵytyna aınaldy. Zertteý jumystarynyń nátıjesinde belgili sáýletshi T.K.Básenovtiń jasaǵan paıymdary aıryqsha yqylas aýdartady. Buǵan deıin aıtylǵan býdda nemese nestarman monastry delingen joramaldardy joqqa shyǵaryp, ǵalym batyl oılaryn ortaǵa saldy. Sáýletshi ǵalymnyń dáıekti dáleli Aqyrtas en dala tóbesine VIII-IX ǵasyrlar aralyǵynda salynǵan qamal-saraı degen salıqaly saraǵa negizdep jatty. Dál osy oıdan tarmaqtalǵandaı bolǵan taǵy bir tujyrym ǵylymı ortada ózindik erekshelikterimen aıshyqtalynyp turdy.
Aqyrtas eskertkishiniń josparyn saraptaı kelip, ǵalym L.Iý.Mankovskıı tarıhı keshendi kerýen saraı, aralyq pýnkt jáne úlken saýda ortalyǵy retinde salynǵan alyp qurylystyń búginge jetken irgetasy dep túıindedi. Ǵalym óziniń ǵylymı tujyrymdamasynda keshenniń qurylys jumystarynyń H ǵasyrǵa deıin sozylǵanyn aıǵaqtaıdy. Tarıhtan belgili arab jazbalarynda baıandalatyn Kasrybas osy Aqyrtas ekendigin aıtady. Aqyrtas kesheniniń jobasyn zertteýshiler Orta jáne Taıaý Shyǵystyń sáýlet ónerindegi órnekterden uqsastyq izdeıdi.
Aqyrtas týraly aıtqanda, ǵajaıyp arhıtektýralyq keshenniń IH-H ǵasyrlardy Jetisýda bılik qurǵan qarluqtardyń stavkasy dep paıymdaıdy. Ǵalym arab halıfattaryndaǵy saltanatty saraılardyń úlgisin osy Aqyrtastan kóredi. Soǵan oraı negizdeı kele arhıtektýralyq tarıhı keshenniń qurylysyn 766-893 jyldarda Jetisýdyń batys bóliginde bılik júrgizip kelgen qarluq qaǵanynyń jazǵy rezıdensııasy bolýy múmkin degen tujyrymdy alǵa tartady.
Ásili, Aqyrtas jónindegi qaǵazǵa túsip, bizge jetken derekter qataryna daos monahy Chan-Chýnnyń 1222 dep belgi soǵylǵan sarytap kúndeligin jatqyzady. Onyń ózinde saıahatshynyń eńseli qabyrǵalar men qurylystyń tabyn sezdirer qaldyqtar men buzyndylar orny erekshe yqylas aýdarta yntyqtyryp, qolǵa qalam aldyrtqan: «Bizge tas qalashyq kezekti, tastary qyzǵyltym tústiligimen aıryqshalanyp turdy, kóne áskerı turaqtyń orny baıqalady».
Esesine 1885 jyly osy jerde bolǵan zertteýshi D.Ivanov mol derek jınaǵanyn «Imperatorlyq orys geografııa qoǵamynyń habarshysyna» jarııalaǵan kólemdi maqalasynan ańǵaramyz. «Eresen tastar, ǵımarattyń búkil aýqymynyń orasan kólemi, oı-qııaldyń ushqyrlyǵy, óner men oryndalý sheberligi, túıindeı aıtqanda, shól dalanyń aptabynda keshegi alyptyqty aıqyndar keıip – osynyń bári Aqyrtasqa Túrkistandaǵy kóne arhıtektýralyq ǵajaıyp qurylystyń biri retinde qaraýǵa yqpal etedi.
Mundaı isti júzege asyrý aýqymdy jabdyqty, óte kóp quldyq eńbek qolyn qajetsindi jáne eren baılyqty kerek etti. Ony sheshý tek myzǵymas eldi ózine qaratqan bıleýshiniń ǵana qolynan keletin edi».
Zertteý jumystaryna qıyndyq bolyp keletin másele degende, Aqyrtastyń qaıtalanbas shyǵyny retinde qarastyrylatyn dáıekti 1905 jylǵy Áýlıeata ýeziniń bastyǵy V.Kalaýrdyń esebinde mańaıdaǵy eldi meken turǵyndarynyń tastardy aýyldaryna urlap tasyp taýysatyn bolǵanyn jazady. Tas bloktar Túrkistan-Sibir temir jol qurylysy kezinde paıdalanyp ketkeni jóninde de aıtylady. Shynynda da kópir salýǵa, ǵımarat irgetastaryna paıdalanylǵan kóneden syr sherter shombal tastar ǵylym úshin jumbaqtyń sheshýin dóp basar derekterdiń qupııasyn máńgige ózimen birge alyp, qalanyp ketkeni kóp oı salady.
Aqyrtasty zertteýshilerdiń uzaq tizimi kóńil qýantady, olardyń aldyńǵy qatarynda aıtýly ǵulamalardyń turýy atalmysh taqyryptyń qansha ǵasyrlar boıyna zerek oı ıeleriniń zerdesin ózine yntyqtyrýynan da biraz nárseni ańǵarýǵa bolar. Dese de, Á.Marǵulandy alyńyz, P.Lerhty alyńyz, D.Ivanovty alyńyz, G.Pasevıchti alyńyz, A.Bernshtamdy alyńyz, V.Bartoldty alyńyz – ǵalamat qurylystyń aýqymdy irgetasy jóninde qyzyqty málimetterdi aldyńyzǵa móltektetip jaıyp tastaǵanymen ózine eliktire túsetin boljaldy boljamdy tabý qıyn. Aqyrtas sonysymen de jumbaqtalyp óz qupııasyn búgip jasyra beredi. Jaqynda IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine jáne Qazaqstannyń jalpyulttyq mańyzy bar kıeli jerleriniń tizimine engen «Aqyrtas» keshenin jáne Jambyl óńirindegi ózge de tarıhı nysandardy týrıstik ortalyqtarǵa aınaldyrý máselesi talqylandy.
Osy maqsatta Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly tóraǵalyq etken konferensııa jumysyna Jambyl oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetov, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy» AQ-tyń ókilderi, elimizge tanymal ǵalymdar qatysty. Búgingi kúni «Aqyrtas» keshenin ózimiz tanyp qana qoımaı, ózgelerge de tanytý maqsatynda keshen aýmaǵyn týrıstik ortalyqqa aınaldyrý máselesi tur. Bul maqsatta Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Jambyl oblysynyń ákimdigi jáne «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy» AQ úshjaqty memorandýmǵa qol qoıyldy. Endi «Aqyrtasta» aýqymdy jumystar bastalady.
Saparbaı PARMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy