Bilimdi ǵylym jetistikterimen ushtastyramyz

Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda ótken Qazaqstan ǵalymdarynyń forýmy otandyq ǵylymnyń, elimizdiń ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq damý bolashaǵyn jańasha uǵynýǵa múmkindik berdi. «Biz Táýelsizdik alǵannan beri ǵylymdy órkendetýge kúsh salyp kelemiz. Eldigimizdi damytýǵa ǵalymdar úlken úles qosýda. Olar ǵylymdy damytyp, jańa mektepter qalyptastyrdy. Sondyqtan, táýelsizdik jylda­ryn­daǵy bizdiń basty jetistikterimizdiń biri – ǵylymı áleýetimizdi saqtap qalýymyz boldy», dedi osy jıynda sóılegen sózinde Elbasy N.Á.Nazarbaev. О́ndirisi órkendegen oblysymyzda ǵylymnyń belsene aralasýyn kútip turǵan salalar az emes. Tústi metallýrgııanyń, qurylys materıaldary ónerkásibiniń, aýyl sharýashylyǵynyń, máshıne jasaý salasynyń zaman talabyna saı damýyna ǵylym jetistikterin engizý Qazaqstan ekonomıkasyn yrǵaqty damytyp, áleýmettik ahýaldy onan ári jaqsartýǵa septigin tıgizer edi. El múddesinen týyndaǵan mindetterdi júzege asyrý maqsatymen D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qa­zaqstan memlekettik ýnıversıteti ǵylymı-zert­teý, bilim berý jáne ınnovasııalyq úderisterdiń basyn biriktirýdiń jańa joldary men mehanızmderin taldaý jasap, iske asyra bastady. Aımaqtyń jáne tutas respýblıka ekonomıkasynyń mańyzdy tarmaǵy retinde joǵary oqý ornyn zertteýshi ýnıversıtetke aınaldyrýdy kózdeıdi. Ol úshin barlyq alǵysharttar bar. Tehnıkalyq ýnıversıtettiń ǵy­lym-bilim berý qyzmeti ekonomıkanyń bazalyq salalarymen, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasymen tyǵyz baılanysta. Ýnıversıtet iri ónerkásip oryndarymen yntymaqtastyq kelisim-shart aıasynda áriptestik negizde jumys isteıdi. Bilim men ǵylymnyń «ýnıversıtet – tehnopark» ǵylymı-bilim berý modelin júzege asyrýda basyn biriktirýdiń jınaqtalǵan tamasha tájirıbesi bar. Zamanaýı talaptarǵa saı damyǵan ınnova­sııa­lyq ınfraqurylym jumys istep tur. Ýnıver­sı­tet­tiń kampýsyn joǵary tehnologııalar aımaǵyna aı­nal­dyrýdy kózdeýdemiz. Bul aımaqtyń jobasymen byltyr kúzde ótken Qazaqstan men Reseıdiń VII aı­maq­aralyq yntymaqtastyq forýmyna qatysqan eki memleket basshylary tanystyrylǵan. Ǵylymı-ın­no­vasııalyq jańa nysandar salý múmkindigi týyp otyr. Memlekettik baǵdarlamada belgilengen segiz basym baǵyttaǵy saladan ýnıversıtet ózi shuǵyl­danatyn jeti ǵylymı-zertteý baǵyty boıynsha jumys isteýde. Olar: máshıne jasaý, aspap jasaý jáne tehnologııalyq úderisterdi avtomattandyrý; eko­nomıka jáne Qazaqstannyń ınnovasııalyq da­mýy; ekologııalyq qaýipsizdik, tabıǵatty tıimdi paıdalaný men tabıǵı resýrstardy barynsha óńdeý; aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar; balama energetıka; nanotehnologııa men jańa materıaldar; sáýlet jáne jańa qurylys tehnologııalary. Bul sharýada qol jetken jetistikterimiz bar. Negizgi maqsatymyz – ǵylymdy kóp qajetsinetin jańa óndirister jasaý. Olar jańa qurylys materıaldary men komponentteri, jylý beretin sorǵy qondyr­ǵy­la­ry, energoresýrstardy esepteýdiń ıntellektýal­dy kartasy bar quraldary, berıllıı totyǵynan jasalatyn qysh buıymdar, kompozısııalyq jáne qysh materıaldary. Stýdentterdiń ınnovasııalyq jobalaryn júzege asyrý aıasynda bıyl alǵash ret «Innovasııa-2011» jańa baıqaýy ótkizildi. Konkýrsqa stýdentterden 50-den asa ınnovasııalyq ıdeıa tústi. Baıqaýdyń qo­rytyndysy respýblıka Táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵyna arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa qarsańynda qarasha aıynyń sońynda shyǵaryldy. Alǵashqy úsh oryn alǵan júldegerler «Altyn Grıfon», «Kúmis Grıfon», «Qola Grıfon» medal­da­ry­men jáne maqtaý qaǵazdarymen marapattalyp, grant­tar berildi. Bul jobalardyń negizinde ýnıversıtette úsh ınnovasııalyq kásiporyn ashý josparlanýda. Olarǵa úsh jyl merzimge «Altaı» tehnoparkinde óndiris alańy beriledi. Bul «Qazaqstannyń ınno­vasııalyq damýyna – jastardyń shyǵarmashy­lyǵy!» uranyn iske asyrýdyń naqty mysaly bolmaq. Zertteýshi ǵalymdar men stýdentterdiń tabysty jumys isteýi úshin bizde barlyq jaǵdaı bar. Ýnı­versıtettiń ınnovasııalyq-zertteý ınfraqurylymy ýaqyt talabyna saı jasaqtalǵan. Tehnopark pen stýdentterdiń bıznes-ınkýbatorynan tys bilim or­dasynda «Irgetas» aımaqtyq ınjenerlik zerthanasy tóńiregine shoǵyrlanǵan ǵylymı zerthanalar men ortalyqtar kesheni bar. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulov «Irgetas» zerthanasynyń jumysymen tanysqanda: – «Irgetas» ınjenerlik zerthanasynda atqary­lyp jatqan jumystardyń óndiristik kásiporyndar úshin erekshe mańyzy bar. Búgin ǵylym ónerkásip kásiporyndarymen tyǵyz baılanysta jáne ınno­vasııalyq quramdastyqta bolýy kerek, – degen. Taıaýda ýnıversıtet tehnoparki men Ulttyq ınvestısııalyq qor birlesip, «Tehnıkalyq dıagnostıka, sertıfıkattaý jáne energoaýdıt», «Avtomobıl joldaryn paıdalaný senimdiligi» atty eki ınnovasııalyq baǵyttaǵy zerthanany iske qospaq. Ýnıversıtet qyzmetiniń basty baǵyttarynyń biri halyqaralyq yntymaqtastyq bolyp tabylady. Qazir ýnıversıtet álemniń 20 eliniń elýden astam joǵary oqý ornymen jáne kompanııalarymen birlese jumys istep keledi. Biz sheteldik áriptesterimizben birqatar birlesken baǵdarlamalar men jobalar boıynsha jumys atqaryp kelemiz. Atap aıtqanda, Hoseo (Koreıa) ýnıversıtetimen ınnovasııalyq kásipkerlik, Otto fon Gýerıke ýnıversıtetimen tehnıkalyq fızıka ma­man­dyǵy boıynsha PhD doktorantýrasy, Mınnesota ýnıversıtetimen aqparattyq júıeler, Uly­brı­ta­nııa­nyń tabıǵattaný tarıhy murajaıymen geologııa jáne paıdaly qazbalar ken oryndaryn barlaý, Germanııanyń Klaýstal ýnıversıtetimen metallýrgııa salalarynda qoıan-qoltyq is atqarýdamyz. Son­daı-aq ShQMTÝ Shanhaı yntymaqtastyq odaǵy ýnı­versıtetiniń «IT-tehnologııasy» mamandyǵy jó­­nin­degi Qazaqstandaǵy bazalyq oqý orny bolyp otyr. QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń basta­ma­symen jáne qarjylaı qoldaýymen bıyl shetel ýnıversıtetteri men ǵylymı ortalyqtarynyń profes­sorlaryn, zertteýshi ǵalymdaryn jumysqa tartý múmkindigine ıe boldyq. Jyl basynan beri ýnıversıtetimizde AQSh-tyń, Germanııanyń, Italııanyń, Ońtústik Koreıanyń, Ja­ponııanyń, Reseıdiń, Chehııanyń professorlary jumys istedi. Taý-ken metallýrgııa fakýltetiniń stýdentteri men oqytýshylary Akıta (Japonııa) ýnıversıteti mıneraldyq jáne energetıkalyq resýrstar sala­syn­daǵy halyqaralyq zertteý jáne bilim berý or­talyǵynyń ǵalymdary Mızýto Toshıo, Besho Masahıko, Takahashı Ioshııýkı jáne Tahakashı Shım­peı­diń Japonııanyń jáne basqa elderdiń ken oryndary quramynyń erekshelikteri týraly dáristerin qyzyǵa tyńdady. Geodezııa, jerge ornalastyrý jáne kadastr kafedrasynyń stýdentteri men magıstrant­tary, jas ustazdary Shtýtgart tehnıkalyq ýnıver­sıtetiniń qoldanbaly geodezııa ınstıtýtynan doktor Martın Mesnerdiń dáristerine qatysty. Shetelderdiń jetekshi JOO men ǵylymı orta­lyqtarynyń ıntellektýaldyq pármenine keń jol ashylýy ózimizdiń ǵalymdarymyzdyń da órisin ke­ńeı­týge ıgi áser etedi. Halyqaralyq «Sıfrlyq jer» qo­ǵa­mynyń vıse-prezıdenti, halyqaralyq kar­togra­fııa­lyq assosıasııasynyń eks-prezıdenti, ǵy­lym dok­tory, professor Mılan Konechny (Chehııa) sıfr­lyq kartografııa jáne jer kadastry kóp maqsatty avtomattandyrylǵan aqparattyq jer júıesi pánderi boıynsha oqyǵan dáristeriniń bergeni mol boldy. Onyń dárisine Tótenshe jaǵdaılar mı­nıstrligi Shy­ǵys Qazaqstan departamentiniń qyz­metkerleri qaty­syp, daǵdarys jaǵdaılarynda aq­pa­rat­tyq tehnolo­gııalardy paıdalaný jaıynda jaqsy maǵlumat aldy. Florensııa ýnıversıtetiniń professory, ǵylym doktory Klaýdıo Borrı tehnıkalyq baǵyttaǵy bilim berý baǵdarlamalaryn akkredıtteý taqyrybyna oqyǵan dárisin aýdıtorııa jyly qabyldady. Amerı­kalyq ǵalym kósheler men úıler salýdaǵy jańa­lyqtardy kórsete otyryp, birneshe sabaq ótkizdi. Ústimizdegi oqý semestrinde Koreıa ýnıversıtetiniń professory, Ońtústik Koreıa IT-qoǵamynyń prezıdenti Changdok Iýng IT-qoǵamy týraly túsinikter júıesindegi ózgerister týraly, al amerıkalyq doktor, professor Iаng Kıýn Kım AQSh-taǵy ótkizgish­siz tehnologııalardy ónerkásiptik zertteý tájirı­besi, San Paolo (Brazılııa) ýnıversıtetiniń profes­sory Hose Roberto joǵary jyldamdyqtaǵy esepteý jelileri, trafıkti modeldeý jóninde dárister oqyp, praktıkalyq sabaqtar júrgizedi. Jahandaný zamanynda ómir súrip otyrǵan­dyq­tan, bilim berý salasynda óz qazanyńda ǵana qaınaı berý azdyq etedi. Árıne, ózimizdiń professorlar men oqytýshylardyń kúshimen de shákirt tárbıelep, dıplom berýge bolady. Biraq álemdegi úderisti ań­damaý, shetel ǵalymdarynyń tájirıbesine súıenbeý dıplomymyzdyń álemdik básekede osaldyq tany­týy­na ákep soǵady. Al shetten lektor shaqyrǵannyń jóni osy eken dep, kez kelgen professorǵa da sha­qyrý jibermeımiz. Shetelden keletin árbir ǵalym­nyń óz salasynda álemdegi alatyn ornyn anyqtaı­myz, ol týraly jan-jaqty maǵlumat alyp baryp, ShQMTÝ-da sabaq berýin ótinemiz. Olardyń dáris­te­rine, ótkizgen tájirıbelik sabaqtaryna da taldaý ja­sap, óz baǵamyzdy beremiz. Bizdiń basty talaby­myz – árbir sheteldik ǵalym ýnıversıtetimizde oqy­ǵan leksııalarymen, praktıkalyq sabaqtarymen, oqý­lyqtar shyǵarýǵa úlesimen, oqytýshylarymyzǵa usynǵan jańalyǵymen iz qaldyrýy kerek. Biz osyndaı bıik talaptar qoıyp qana memleket berip otyrǵan qarjynyń qaıtarymyn alamyz. Dekandar, kafedra meńgerýshileri sheteldik áriptesteriniń qyzmetine joǵary jaýapkershilikpen qaraýynyń bir syry osynda. Bilim sapasyn jaqsartýda, irgeli ǵylymdy da­my­týda joǵary oqý oryndarynyń tájirıbe alm­a­sýy­nyń, bir-biriniń jetistikterin kózben kórýiniń de róli zor. Ústimizdegi jyldyń kókteminde oblys de­legasııasy Bavarııanyń astanasyna sapary kezinde biz Mıýnhen tehnıkalyq ýnıversıtetiniń basshy­ly­ǵymen kelissóz júrgizip, áriptes eki joǵary oqý ornynyń yntymaqtastyǵyn keńeıtý jóninde sheshim qabyldaǵanbyz. Sonyń nátıjesinde mıýnhendik professorlar Verner Lang, doktor Gerhard Haýsladen, doktor Iohans Jýngvırt ShQMTÝ-da jumys istep júr. Taıaýda bavarııalyqtardyń Shyǵys Qazaqstan ob­lysyna jaýap sapary kezinde Bavarııanyń Federasııa jáne Eýropa isteri jónindegi memlekettik mı­nıs­tri Emılııa Mıýller hanym eki aımaqtyń ynty­maqtastyǵynyń ortalyq býyny Mıýnhen men Shy­ǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetteri ekenin atap kórsetti. D. Serikbaev atyndaǵy ShQMTÝ jáne japondyq ǵalymdardyń yntymaqtasýy «Irgetas» aımaqtyq ınjenerlik zerthana jasaqtalǵan kezde bastalǵan. Alǵashqyda joǵary dáldiktegi zerthana qondyr­ǵy­la­ryn shyǵaratyn ataqty «Geol» fırmasy «Irgetas­qa» osy zamanǵy elektrondyq mıkroskoptar, rentgen dıfraktometr jáne basqa qondyrǵylar ákelip, ornatqan. Mamandarymyzdy bul aspaptarda jumys isteýge úıretti. Sonyń nátıjesinde ShQMTÝ ǵa­lymdary qysqa merzimde altynnyń nanomaterıal­da­ryn, polımetaldar, sırek metaldar, materıal­ta­ný­dy zertteý salasynda tamasha nátıjelerge jetti. Ústimizdegi jyly Akıta ýnıversıtetiniń dele­gasııasy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetine arnaıy saparmen kelgen. Japondyq professorlar JOO-nyń oqytýshylar jáne stýdentterimen kezdesip, sapar qorytyndysynda eki jaq akademııalyq utqyrlyq, ǵylym salasyndaǵy ynty­maq­tastyqty damytý jóninde memorandýmǵa qol qoıǵan. Quramynda geologııa jáne taý-ken isi kafe­dra­synyń meńgerýshisi M.Mızernaıa, hımııa jáne tústi metallýrgııa kafedrasynyń meńgerýshisi N.Kýlenova bar ShQMTÝ delegasııasy Akıta ýnıversıtetine baryp qaıtty. Sapar maqsaty – yntymaqtastyqtyń perspektıvaly baǵyttaryn jalǵastyrý, oqytýshy­lar men stýdentter arasyndaǵy mádenı, bilim berý jáne kásibı ózara is-qımyldy odan ári damytý. Taraptar ózara múddeli akademııalyq utqyrlyq, ǵylymı-zertteý isindegi yntymaqtastyq, stýdentter men mamandardy oqytý buǵan deıingiden áldeqaıda qyzý júrgizilýin qalaıtynyn bildirdi. Biz Tokıoda «Interaktıv-Korporeıshn» kompa­nııasynyń jetekshi ókilderimen ótken jıynǵa qaty­syp, ShQMTÝ-dyń «Irgetas» ınjenerlik zertha­na­syn zamanaýı qondyrǵylarmen jasaqtaý máselesin talqyladyq, bizdiń mamandarymyzdy «Geol» fırma­synyń joǵary dáldiktegi qondyrǵylarynda jumys isteýge Japonııada baýlý máselesi sheshildi. Bizder oqý ornymen tanysqan soń, japondyq stý­dentter men áriptesterimizdiń aldynda dárister oqy­dyq. Men ShQMTÝ jaıynda jan-jaqty maǵ­lu­mat berip, «Tutqyr syǵylmaıtyn suıyqtyń qozǵa­lysyn sıpattaıtyn Nave-Stoks teńdeýlerin san­dyq sheshý» degen taqyrypta dáris oqydym. Sheteldik áriptesterim birqatar suraqtar qoıyp, ótken ǵasyr men búgingi kúnderdiń problemasyna aınalǵan esepke qyzyǵýshylyq tanytty. Osy teńdeýmen sýnamı qozǵalysyn sıpattaýǵa bolatynyn atap ótti. Sondaı-aq M.Mızernaıanyń Ortalyq Azııanyń qatparly beldeýleri qurylymyndaǵy Úlken Altaı­dyń geotektonıkalyq pozısııasy, N.Kýlenovanyń yntymaqtastyqtyń bolashaǵy týraly dáristeri de tartymdy shyqty. Qazir Akıta ýnıversıtetinde bizdiń magıstranttarymyz Arman Qojamberdınov pen Danııar Elǵazınov oqyp júr. Bizdiń delegasııa tarapynan Kendi Altaı men Kýroko (Japonııa) polımetall ken oryndarynyń zat­tyq quramy men geologııalyq-qurylymdyq erekshelikterin zerttep, salystyrý; kremnıı ónimi ón­dirisi úshin óte taza konsentrattar alý maqsatymen Shyǵys Qazaqstan men Japonııadaǵy kvars jáne kremnıı ken oryndaryn zertteý; kómirtotyqty ken oryndarynyń zattyq quramyn zertteý; lıtıı-berıllıı mıneraldyq shıkizatynyń árqıly tıpterin óńdeýdiń perspektıvaly ádisterin jasaý; lıtıı men berıllııdiń joǵary sortty qosyndylaryn alýdyń tásilderin jasaý, tómen sortty mıneraldyq jáne tehnogendik shıkizattan mys aıyrýdyń tehnolo­gııasyn jasaý jóninde usynystar engizildi. Akıta ýnıversıtetiniń prezıdenti Noborý Ioshımýramen bilim berý jáne ǵylymı áriptestik aıasynda qosym­sha kelisim qabyldandy. Biz oqý men tárbıeni ushtastyra júrgizgende ǵa­na segiz qyrly, bir syrly maman ázirleı alatyny­myzdy esten shyǵarmaımyz. Ýaqyt bizden jańa áleýmettik-tárbıe baǵdarlamasyn talap etedi. Ýnıversıtette stýdentterdiń ózin-ózi basqarýy damýda, kadr saıasaty búgingi kúnniń erekshelikterine saı júrgizilýde, moraldyq jáne materıaldyq yntalan­dyrý mehanızmi jetildirilip, shákirtter men jas ǵalymdardyń baspana máselesi sheshilýde. «Qazaqstan Respýblıkasynyń 20 jyldyǵyna – 20 jarqyn is urany» aıasynda bıylǵy 1 qyrkúıekte 220 oryndyq stýdentter úıi ashyldy. Aldaǵy jyly 500 oryndyq stýdentter jataqhanasynyń quryly­syn bastaýdy josparlap otyrmyz. Otandyq jáne sheteldik kompanııalardyń bizdiń túlekterimizge degen suranysy jyl saıyn artyp keledi. Túlekterimizdiń 95 paıyzy jumysqa ornal­asa­tyny kóp nárseni ańǵartsa kerek.

Shyǵystaǵy tehnıkalyq bilimniń qarashańyraǵy – D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti ujymy aldaǵy mindetterdiń asa jaýapty ekenin este ustaı otyryp, zaman talabyna saı maman daıarlaýda jarty ǵa­syr­lyq tájirıbesin, ǵylymnyń jańalyqtaryn ońtaı­ly paıdalaný arqyly ınjener kadrlaryn oqytý sapasyn arttyryp, otandyq ǵylymdy odan ári damytýǵa úles qosa beredi.

Nurlan TEMIRBEKOV, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, QR Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń akademıgi.