Elorda: eldikti áıgilegen eskertkishter

Kóp oılanbastan-aq tań­daýymyz – Astana qalasy Sýretshiler odaǵynyń tóraǵasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Januzaq Músápirge tústi. Jaýapty qyzmetke jaqynda kirisken óner ıesi bizdiń usynysymyzdy qýana qoldady. Mejeli ýaqyt­ta kelisilgen jerde keıipkermizben kezdesip, eskertkishter álemine úńilýge asyǵa attanystyq. Odaq tóraǵasy jalǵyz emes eken. Bizben saparlas bolýǵa Astana qalalyq eskertkishterdi qorǵaý jónindegi dıreksııa bas­shysy Meırambaı Oralov pen bas qala tórindegi «1932-1933 jyldardaǵy asharshylyq qurbandaryna taǵzym» eńseli eskertkish-monýmentiniń avtory Valerıı Pırojkov ta nıettestik tanytty. Orta tolyp, eldiktiń eńseli eskert­kishteri haqynda kósheli áńgime qozǵaýǵa jınalǵan keıipkerlerimizge erip, Astana kóshelerine saıahatymyzdy bastap kettik.

– Qala tórinde qazirdiń ózinde 50-­den asa monýmentaldy eskertkish boı túzep úlgeripti. Bul 20 jyldyq ta­rıhy bar qala úshin az emes. Tipti úl­ken jetistik dep aıtýǵa ábden laıyq. Onyń arasynda Kereı men Jánibek, Qan­jyǵaly Bógenbaı batyr, Kenesary han, Abaı, Sáken Seıfýllın, Jambyl Ja­baev, Baýyrjan Momyshuly, Álııa Mol­daǵulova, Raqymjan Qoshqarbaev syndy batyr tulǵalarymyzǵa qoıyl­ǵan eskertkishterden bólek, eldi­gi­mizdiń eńseli erteńine senimmen kóz­ tikkizetin «Qazaq eli» monýmenti men «Máńgilik el» qaqpasy da óziniń sán-­saltanatymen, aıbynymen ásem Asta­namyzdyń sulýlyǵyna sulýlyq ústep turǵandaı.

Eskertkish degen qashalyp qoıyla salǵan jansyz tas emes. Eger syryn túsinip, kórkemdik álemine kóz tige alsa, eskertkishtiń de aıtar oıy men jetkizer syry mol. Eskertkish – tarıh, shejire. Elordamyzdyń óner tili arqyly tarıhyn túgendeýge, ótkenin ulyqtaýǵa umtylyp jatqany jas qalanyń búginshil maqsatpen emes, erteńshil muratpen tarıhyn qa­lyp­tastyryp kele jatqanyn áıgi­leıdi. Bul – ásirese jastarymyz úshin úlken taǵylym, tárbıe, – deıdi As­tana qalasy Sýretshiler odaǵynyń tóraǵasy, belgili qyl­qalam sheberi Januzaq Músápir.

Jol qysqartsaq degen nıette áńgime qozǵaǵan keıipkerimizdiń sózi kóli­gimiz «1932-1933 jyldardaǵy ashar­shylyq qurbandaryna taǵzym» es­kert­kish-monýmentiniń qasyna kelip toq­taǵanda úzilip ketti. Endigi nazarymyz tarıhymyzdyń aqtańdaq betterinen aýyr syr qozǵaıtyn alyp kompozısııaǵa aýdy. Tól týyndysyna qaraı ózi jol bastaǵan eskertkish avtory Valerıı Pırojkov: «О́ner ońaı týmaıdy ǵoı. Onyń ústine tarıhtyń taý­qymetti kezeńin beıneleıtin aýyr taqy­rypty ashý álbette biraz oılanýdy, tolǵanýdy talap etti. Eń alǵash jumysty qolǵa alǵan kezde «bul týyn­dyda basty ıdeıa ne bolýy kerek, eń áýeli nege nazar aýdarýym kerek?» degen saýal qoıdym ózime ózim. Sóı­tip eskertkishtiń mazmunyn úmit degen uly kúshpen baılanystyrdym. Ta­rıh­tyń nebir taram joldarynda, taý­qymetti kezeńinde adamdardy aman alyp qalǵan, keleshegine degen senimin jo­ǵaltpaýǵa ılandyrǵan jalǵyz kúsh úmit bolatyn.

Úmitin úzbeı, bo­la­shaǵyna senimmen kóz tigýiniń arqa­synda qazaq eli talaı taýqymetti kezeńdi artqa tastap, búginine jetip otyr. Sondyqtan da men jumysyma úmit­tiń sımvoldyq belgisi retinde balanyń beınesin aldym. Bala – úmit. Keleshegine úmitpen kóz tigip, per­zentine bolashaqty nusqap turǵan Ana beınesi ótken men búgindi baılanys­tyrýshy altyn kópir desek te bolady. Al artqy plandaǵy aqsaqal bastaǵan bir qaýym el – ol arýaq, náý­bet jyldardyń qurbany, ıaǵnı tarıh. Osy úshtik arqyly ótkenimiz, búgi­nimiz jáne erteńimizdi jalǵaıtyn tarı­hymyzdyń tutastaı panoramasyn jasap shyqqym keldi. О́zderińiz kó­rip turǵandaı, bul jerde aqsaqal men ana beınesi basqa materıaldan jasal­ǵan da, balanyń músinine ózgeshe reń be­rilgen. Sebebi bala – búginimiz jáne ke­leshegimiz. Ol – realıstik álemdegi bizdiń ózimiz, ıaǵnı bolashaqqa degen úmi­timiz ben senimimiz. Sondyqtan da arýaq­tardy ózgeshe tús pen formada berdim de, balany basqa reńkte beı­neledim», dep avtor týyndysynyń negiz­gi ıdeıasyn túsindirip ótti.

Atalǵan eskertkish 2012 jyly El­basy Nursultan Nazarbaevtyń qaty­sýymen ashylǵan bolatyn. О́ziniń 20 jyl­dyq tarıhynda Astana tórinde boı kótergen ótkenniń san taram bet­te­rinen syr shertetin mundaı es­kert­kishter óte kóp. Sonyń biri – qý­ǵyn-súrgin jyldary jazyqsyz aıyp­talyp, atylyp ketken qazaqtyń bir­týar syrshyl aqyny Sáken Seı­fýl­lınge qoıylǵan eskertkish. Sá­ken Seıfýllın murajaı-úıiniń qasy­nan oryn tepken bul eskertkish – el táýel­sizdik alǵan jyldary boı kóterip, As­tananyń tutastaı tarıhy men ósip-ór­kendeý jolyna kýáger bolyp kele jat­qan jádigerlerdiń biri. Týyndy avtory Azat Baıarlınniń aıtýynsha, aqyn beınesin barynsha lırıkalyq plan­da beıneleýge tyrysypty. Shy­ǵar­­ma­shylyq shabyt ústinde kele­shegine senim­men kóz tigip otyrǵan aqyn jany­nyń syrshyl da syrbaz bolmysyna basymdyq berilgen bul eskertkishtiń orna­lasý orny dál sondaı atmos­feraǵa suranyp turǵanyn atap ótti.

«О́zderińiz biletindeı, Sáken Seı­fýl­lın  óte syrshyl ári estet adam bolǵan. Ol kisiniń sulýlyǵyna, ishki tereńdigine áıel zaty túgili er adam­dar da súısine qaraıtyndyǵy kózkórgender esteliginde jıi aıtylyp, jıi jazylady. Arhıvterden tabyl­ǵan fotosýretteri de sony aıta­dy. Son­dyqtan da men aqyn beı­ne­sin trıbýnada turǵan qaıratker mine­zinde emes, erkindeý qalyptaǵy oı ústinde otyrǵan shyǵarmashylyq ada­mynyń syrshyl keıpinde beıneleýge basymdyq berdim», deıdi avtor.

Ras, Astana tórinde batyrlarymyz­ǵa, qaıratker tulǵalarymyzǵa arnalyp boı kótergen eskertkishterdiń kópti­gi kóńil qýantady. Bul qalanyń kel­­betin kóriktendirip qana qoımaı, ke­le­shek urpaqty ótkeninen ónege alyp, tarıhyn qurmettep ósýge tár­­bıe­leıdi. Bizdi Bógenbaı batyr­ eskertkishiniń qasynan qarsy alǵan týyndy avtory, músinshi Toq­tar Erme­kov jáne Kereı men Jáni­bek handarǵa arnalyp qoıylǵan eskert­­kish janynan jolyqtyrǵan músin­shi Murat Mansurovpen kezdesý ba­rysyndaǵy shyǵarmashylyq ıe­leriniń áńgi­melerinen túıgen ortaq oı osy boldy.

Qala tórinde qaz-qatar boı túzegen tul­ǵalarǵa arnalǵan eskertkishterge kóz tigip, kóńil qýanta júrip, ishki qalaýy­myz áldebir sımvoldyq ma­ǵy­naǵa, astarly oıǵa negizdelgen abs­trak­tili, estetıkalyq talaptarǵa saı tý­ǵan eskertkishterdi kórýge degen tilekke aýysqanyn ańǵarǵan sátte, kókeı­ge keptelgen saýalymyzdy As­tana qalasy Sýretshiler odaǵynyń tóraǵasy Januzaq Músápirge qoıyp úl­ger­dik.

–  О́ner bolǵan jerde santaraptylyq bolǵany álbette óte jaqsy. Sebebi naǵyz óner qalypqa syımaıdy, tap­taýryn­dylyqty súımeıdi. Sondyq­tan da qala tórinde boı kótergen eskert­kish­terdiń maǵynalyq, mazmundyq ıdeo­logııasymen qatar, kórýshisine shyn máninde óner deńgeıindegi rýhanı lázzat syılaı alatyn erkin taqy­ryptaǵy músinderdiń de boı kóterýine kózqarasym oń. Máselen, Erbolat Tólep­baıdyń «Ǵashyqtar» degen eskertk­ishin alyp qaraıyqshy. Kezinde osy eskertkish biraz synǵa da ushyrady. «Jalańashtanǵan» dep jazǵyryldy da. Biraq kásibı sýretshi retinde men­ aı­tylǵan syndarǵa kelispeımin. О́ner týyndysyna óner talabymen, este­tıkalyq talǵam ólsheminde qaraý kerek dep oılaımyn. Osy talap turǵysynan kelgende, «Ǵashyqtar» – óte sátti týyn­dy.

Máselen, Florensııadaǵy Mıke­landjelonyń áıgili «Davıdin» kórýge álem boıynsha týrıster aǵylyp barady. Sebebi ol eskertkishte búkil adamzatqa ortaq sulýlyq sýrettelgen. Sonysymen de ol týyndy­ jahan nazaryn ózine burǵyzdy. Elorda keleshektiń qalasy ekendigin eskersek, biz de osyndaı kúlli ǵa­lamnyń nazaryn ózine aýdaratyn, máńgilik taqyryptardy qozǵaıtyn ólmeıtin týyn­dylardy ómirge ákelýge umtylýy­myz kerek. Sonda kórýshiniń de talǵa­my qalyptasady, adamnyń tabıǵı sulý­lyǵyna «jalańashtandy» dep úrke qaramaıtyn bolady. О́nerdi óner deń­geıinde qabyldaý mádenıetine úırenedi. Al endi patrıottyq rýh­ta­ǵy eskertkishterdi surasańyz, ıdeo­lo­gııalyq hám eldik murat turǵysy­nan maǵynasy óte baı «Qazaq eli» moný­menti men «Máńgilik el» qaq­pasyn aıryqsha atap óter edim. Atal­ǵan eskertkishterdiń astaryna syı­ǵyzdyrylǵan eldik murat turǵy­syndaǵy uly oılar qaı kezde de qazaqtyń qazaqtyǵyn tanytýǵa qyzmet etedi dep senemin. Bolashaqta osy eskert­kishterdiń ıdeıasyn ári qaraı jal­ǵaıtyn, aýqymyn odan ári keńeıte túse­tin eskertkishter áli de týady. Erkin oıly, talantty jastar ósip kele jatyr. Eldiktiń ordasyn eńseli etýge solar qyzmet etedi bolashaqta, – deıdi sýretshi.

Astana qalalyq eskertkishterdi qor­ǵaý jónindegi dıreksııa basshysy Meırambaı Oralovtyń pikiri de jo­ǵaryda keltirilgen sýretshi oıy­men toqaılasty. Eskertkishterdiń qaýip­sizdigine jaýap beretin mamannyń pikirinshe, ónerdi túsiný mádenıeti jáne tarıhqa qurmetpen qaraýdan bó­lek, qala tórinde boı kótergen eskertkishterdi saqtaı bilý, aıalaı qaraý psıhologııasynyń da qala tur­ǵyn­dary boıynda qalyptasýy óte mańyzdy. Sonda eskertkishter uzaq jasap, halyq ıgiligine úzdiksiz qyzmet etetin bolady.

– Astananyń mereıtoıyna oraı qa­zir birqatar eskertkishke kúrdeli jón­deý jumystary júrgizilip jatyr. 20 jyldyqqa qyzý daıyndyq ústin­demiz. Mereıtoı qarsańynda eskert­kishterimizdiń sany taǵy birneshe músinge artady dep kútilýde. Oblys­tardan Astananyń mereıtoıyna tartý eti­letin sol eskertkishterdi qarsy alyp, laıyqty ornyna ornalastyrýǵa da dál qazir ázirlik ústindemiz, – dep óz jumy­symen tanystyryp ótti bizben birge eskertkishterdi aralap jáne onyń qaýipsizdigin, tazalyǵyn qosa qada­ǵalap júrgen Astana qalalyq eskert­kishterdi saqtaý jónindegi dıreksııa basshysy Meırambaı Oralov.

«1932-1933 jyldardaǵy asharshy­lyq qurbandaryna taǵzym» eskertkish-moný­mentinen bastalǵan saıahatymyz «Qazaq eli» monýmentimen túıindeldi. Eskert­kish janynda bizdi qarsy alǵan týyn­dy avtory Sembiǵalı Smaǵulov búginde Astananyń eldik beınesine aınalǵan áıgili monýmenttiń týý ıdeıasy men shyǵarmashylyq izdenis jumystaryn keńinen áńgimelep berdi.

– 2007 jyly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen «Qazaq eli» monýmentin turǵyzý jaıyn­da tapsyrma kelip tústi. Sóıtip El­basynyń qatysýymen alqaly jıyn ótip, Aqseleý Seıdimbek, Ábish Kekil­baev, Myrzataı Joldasbekov bastaǵan aqsa­qaldar alqasy aqyldasa otyryp, monýmenttiń jalpy konsepsııa­syn jasady. Sol negizge súıene oty­ryp es­kızin saldym. Basynda tik kolonna retinde jasalsa dep oılasty­ryl­ǵanymen, sońynda joǵary jaǵyna báı­terektiń japyraǵy ispettes táj ben samuryqty beıneledik. Samuryq – el­diktiń, birliktiń sımvoly retinde kór­setildi. Odan tómenirek, tórt jaqqa qarap turǵan qalqandy kórip tursyz. Ol elimizdi ózgelerdiń suq kózinen saqtasyn degen senim negizinde týdy, – deıdi músinshi.

Iá, qaı memlekettiń de eldik rýhyn, ulttyq bet-beınesin áıgileıtin kórkemdik quraldyń biri – eńseli eskertkishter. 20 jyldyq tarıhyna talaı taǵylymdy syıdyrǵan elordanyń rýhanı álemin baıytyp, rýhyn bıiktetken eskertkishter galereıasy ónegeli tarıhymen, ıdeologııalyq mazmunymen, estetıkalyq qýatymen qaı kezde de kórýshisin qýantyp keledi.

Nazerke JUMABAI,

«Egemen Qazaqstan»