Sátin salsa, erteń, 12 maýsymda jahan jurtshylyǵy mańyzy asa joǵary tarıhı oqıǵaǵa kýá bolady. AQSh prezıdenti Donald Tramp pen Soltústik Koreıanyń kóshbasshysy Kım Chen Yn Sıngapýrda betpe-bet kezdesip, uzaq jyldarǵa sozylǵan teketiresti beıbit jolmen sheshý máselesin talqylaıdy. Bul kezdesý nesimen mańyzdy? Osydan keıin Koreı túbegindegi qyrǵı-qabaq qatynas jónge kelip, ıadrolyq qaqtyǵys qaýpi seıile me?
Jahan bul kezdesýge úlken úmitpen kóz tigip, taraptardyń bitimge kelýin bir Qudaıdan tilep otyr. О́ıtkeni bir-birine ıadrolyq shoqparyn bilegen elder arasynda ot shyǵyp ketse, munyń tek Koreı túbeginiń máselesi bolyp qalmaıtynyn, kúlli álemniń qaýipsizdigine zardabyn tıgizetinin biledi. Koreı daǵdarysyn sheshýdiń jalǵyz amaly beıbit dıalog deıtinderdiń qatarynda Qazaqstan da bar. Osy jyldyń ózinde bizdiń elimiz BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tóraǵasy retinde múddeli taraptardy KHDR-dyń ıadrolyq baǵdarlamasy boıynsha kelissózderdi jedel qaıta qozǵaýǵa shaqyrǵan bolatyn.
Iá, bul rasymen de tarıhı oqıǵa – AQSh pen KHDR-dyń is basyndaǵy prezıdentteri tuńǵysh ret kezdespekshi. Negizi AQSh-ty basqarǵandar arasynda buǵan deıin de Soltústik Koreıa lıderlerimen júzdeskender bolǵan. Biraq, olar taqtan túskennen keıin ǵana kezdesken-di. Olardyń oryndaı almaǵanyn D.Tramp iske asyryp, erlep otyr.
Sonaý Ekinshi jahan soǵysynan keıin qaq jarylǵan qos Koreıa bitispes jaý elderge aınalǵany belgili. Sodan beri Soltústik Koreıa AQSh-pen egesip-aq keledi. Bul eregis Kım Chen Yn bılikke kelgeli tipti órshı tústi. KHDR ıadrolyq baǵdarlamasyn damytýdy kúsheıtip, 6 ret ıadrolyq synaq ótkizdi. Sonymen qatar ballıstıkalyq zymyrandaryn birneshe ret Japonııanyń ústinen asyra ushyryp, álemdi dúrliktirdi. Keıbir derekkózderi bul eldiń zymyrandary qazir AQSh-qa deıin jetetinin aıtady.
Buǵan jaýap retinde BUU, AQSh, Eýropalyq odaq, Japonııa men Ońtústik Koreıa KHDR-dy eń qatal sanksııalarmen tuqyrtýda. Syrt eldermen saýda-ekonomıkalyq baılanysyn barynsha úzip, jan-jaqtan qysyp baǵýda.
«Bóri aryǵyn bildirmes» degenmen, bul sanksııalardyń saldary Phenıanǵa ońaı soqpaǵan syńaıly. Biraz jyl tiresip baqqanymen, bıylǵy jyldyń basynan betti beri burdy. Eki ortadaǵy san jylǵy toń jibı bastady. Qańtarda Soltústik lıderi beıbit kelissózge alǵash qadam jasap, sportshylaryn Ońtústik Koreıadaǵy Qysqy Olımpıadaǵa jiberdi. Al, sáýir aıynda eki el kóshbasshylary tarıhı sammıt ótkizdi. Budan soń Seýldiń araaǵaıyndyǵymen KHDR men AQSh tikeleı kelissóz júrgizýge kelisti. Artynsha Phenıan barlyq ıadrolyq-raketalyq synaqtardy toqtatyp, polıgondardy jabatynyn habarlady. Muny qýana qabyldaǵan D.Tramp Kım Chen Ynmen kezdesýdi asyǵa kútetinin jarııalady.
Árıne, kelissózder ońaıǵa túsken joq. Sammıtke deıin qos el basshysy birneshe ret shekisip qalyp, artynsha áýpirimmen bekisti.
Sonymen AQSh pen KHDR serkeleri 12 maýsym kúni Sıngapýrdyń Sentosa aralyndaǵy Capell qonaqúıinde toqaılasatyn boldy.
Bul kezdesýde qandaı máseleler talqylanýy múmkin?
Jaǵdaıdy saraptaıtyn bolsaq, qos Koreıa bir kezdegi Germanııanyń qadamyn úlgi tutyp, bútin elge aınalady dep topshylaýǵa áli erte sııaqty. Birinshiden, eki Koreıanyń bite qaınasyp ketýi alpaýyt elder úshin asa qolaıly emes. KHDR dál qazir ıadrolyq qarýdan bas tarta qoımaıdy, al Ońtústiktiń qýatty ekonomıkasyna Soltústiktiń ıadrolyq áleýeti qosylar bolsa, bul el Japonııa úshin, tipti Qytaı úshin de salmaqty básekeleske aınalýy ábden múmkin. Sonymen qatar Reseıdiń de óńirdegi yqpalyna áserin tıgizeri anyq. Mundaı jaǵdaıda qos Koreıany biriktirý ońaıǵa túspeıdi. Ekinshiden, ekonomıkasy artta qalǵan Soltústikti qatarǵa qosý úshin Ońtústiktiń qyrýar qarjy shyǵyndaýyna týra keledi. Ekonomısterdiń aıtyp otyrǵan qarjysy tym qomaqty. Bul búgin-erteń sheshiletin is emes deıdi sarapshylar.
Sondyqtan bul jolǵy basty taqyryp Soltústik Koreıanyń ıadrolyq baǵdarlamasyn joıý bolýy ábden múmkin. Koreı túbeginde ıadrolyq qarýsyz aımaq qurýdy qoldaǵanymen, Kım Chen Ynnyń ıadrolyq qarýdy joıý jóninde ýáde bere qoıýy ekitalaı. О́ıtkeni dál qazir seneri de, súıeneri de – áskerı áleýeti. Phenıannyń dittegeni – sanksııalardan arylý. Tus-tustan qysyp bara jatqan sanksııalardy toqtatpasa, osy jyldyń sońyna deıin KHDR shatqaıaqtap qalǵaly tur. Alaıda, ıadrolyq baǵdarlamasyn birjolata joımaıynsha KHDR sanksııalardyń alynýynan úmit kútpeı-aq qoısyn degendi AQSh anyq ańǵartqan.
Qalaı bolǵan kúnde AQSh ıadrolyq qarýdan birjola bas tartýdy talap etedi. Al, Phenıan birden ýáde bermeı, shamasy jetken jerge deıin saýdalasyp baǵady. Túptiń túbinde KHDR úshin tyǵyryqtan shyǵýdyń jalǵyz joly – qaýipti qarýdan bas tartý. О́ıtpegen kúnde álemdik qoǵamdastyq qysymy kúsheıgen ústine kúsheıe beretini anyq.
Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»