Osy maqalany jazýyma akademık Tóregeldi Sharmanulynyń basylymdardyń birine bergen «Qartaımaı uzaq jasaýǵa bola ma?» atty suhbaty túrtki boldy.
Búginde adamzat densaýlyǵyna álemdik deńgeıde alańdaýshylyq týyp otyr. Densaýlyq saqtaý uıymynyń derekteri, adam densaýlyǵynyń 50 paıyzy, ıaǵnı kóptegen juqpaly emes sozylmaly aýrýlardyń (júrek-qan tamyr júıeleriniń aýrýlary, qant dıabeti jáne basqalar) beleń alýy kúndelikti ómir súrý saltymen tyǵyz baılanysty ekendigin rastaıdy.
Osy tusta AQSh-tyń Ortalyq barlaý basqarmasynyń 2014 jyly 223 el boıynsha júrgizgen reıtıngindegi myna málimetterge nazar salyp kóreıik. Kósh basynda turǵan Monakoda ortasha jas uzaqtyǵy 89,57 jyl. Odan keıingi oryndarda – Makao (84,48 jas), Japonııa (84,46 jas) tur. Sıngapýr, San-Marıno, Gonkong, Andorra, Shveısarııa, Gernsı men Aýstralııa da alǵashqy ondyqta. Al 150-orynnan kóringen Qazaqstandaǵy halyqtyń ortasha ómir súrý jasy 70,24 jas. Bul tizimde Qazaqstan Reseı, Qyrǵyzstan, Ýkraına, Mońǵolııa, Tájikstan elderinen ozyq tur. Al Ázerbaıjan (71,9 jas), Belarýs (72,2 jas), О́zbekstan (73, 3 jas), Armenııa (74,1 jas) men Grýzııa (75,7 jas) ilgeri oryndardy ıelenipti.
Birikken Ulttar Uıymynyń málimeti boıynsha, Japonııada soǵystan keıingi jyldarda áıelderdiń ortasha jasy – 87, al erlerdiń ortasha jasy 82 jasty quraǵan. Júz jastan asqan adamdardyń sany 5 myńnan asady.
Qazirgi tańda Qazaqstanda egde jastaǵy adamdar halyq sanynyń 7,7%-dan astamyn quraıdy. Birikken Ulttar Uıymy sarapshylarynyń boljamy boıynsha, taıaý jyldary bul kórsetkish 11%-ǵa artýy múmkin. Bul úshin medısınalyq kómek kórsetýdi jaqsartý maqsatynda gerantologııalyq júıe qurý qajettiligi týyndaıdy.
Osy oraıda myna bir málimetter nazar aýdarýdy qajet etedi. Álemdegi eń uzaq ómir súrgen adam Lı Sınıýn 1677 jyly dúnıege kelip, 256 jas jasaǵan. Toǵyz patshalyqty basynan ótkergen ol 1777 jyly 100 jasynda «Qytaı medısınasyndaǵy eren eńbegi úshin» ordenine ıe bolǵan. Jıyrma áıelmen otasqan qart ishimdik, temekimen áýestenbegen. Shaı ishpegen, mezgilinde ári jeńil tamaqtanǵan. Únemi etsiz tamaqtar jáne jemis-jıdekpen, shóp shaımen qorektengen. Kóńildi júrýge tyrysqan. Erte uıyqtap, erte turǵan. Kózin jumyp, eki qolyn tizesine qoıyp alyp, birneshe saǵat qozǵalmaı, otyryp uıyqtaǵan. 1933 jyly kárilikten qaıtys boldy. Al 209 jasqa kelgen Ulybrıtanııa turǵyny 12 patshalyqty basynan ótkizgendigi málim.
Mundaı derekter elimizde de kezdesedi. Uzaq jasaǵan Fatıma Qaıranova – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tólebı aýdanynyń týmasy. Jasy 121-de. Túrik ultynyń ókili, úsh ǵasyrdyń kýágeri Fatıma Qaıranovanyń paıymynsha, tatýlyq, birlik bar jerde júıke tynysh, kóńil toq. Aǵaıynymen, kórshilerimen tatý. 15 nemere, 33 shóbere, 30 shópshek, 3 nemene súıgen qart ájeniń nemere kelini «Osy ýaqytqa deıin úlken enem densaýlyǵyna baılanysty shaǵym aıtqan emes. Ájemniń uzaq ýaqyt jasaýynyń syry sabyrlylyǵy men eńbekqorlyǵynda», deıdi.
Ońtústik Qazaqstan oblysy Qazyǵurt aýdanynyń turǵyny 120 jastaǵy Ulbala Beısenova shaıdyń ornyna qara sý ishkendi jón kóredi eken. Al qazaqtyń qymyzy men shubaty – kúndelikti taǵamy.
Mysaldardan kórip otyrǵanymyzdaı, adam densaýlyǵynyń kepili – durys tamaqtaný, taza aýada serýendeý, kóterińki kóńil kúı.
Al tamaqtaný barysynda myna jaıttardy esten shyǵarmaǵan jón. Qaınaǵan sýdy uzaq ýaqyt, ıaǵnı eki-úsh kúnge saqtaýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda sý quramynda nıtrozıl qyshqyly paıda bolady. Onyń bas aınalý, kóz qaraýytý, júrek aıný sııaqty keri áseri bolady.
Japondyqtardyń zertteýi boıynsha kúnine tórt kese kók shaı ishý qaterli isiktiń aldyn alýǵa yqpal etedi. Keshki tamaqtan soń tómengi sortty shaımen aýyzdy shaıqap turý qajet, ol tisti bekemdep, bakterııalardy joıady. Shaı polıfenoly qannyń maı quramyn joıyp, arterıaldy qan qysymyn turaqtandyryp, qant dıabetiniń aldyn alady. Qartaıýdy tejeıdi. Sondaı-aq totyqtanýǵa (antıoksıdant) qarsy turyp, ınfarktiń aldyn alýǵa yqpal etedi. Suıyq taǵamǵa kók shaımen qatar qyzyl sharap (júzim sharaby), burshaq shyryny, aıran, súıek sorpasy, sańyraýqulaq sorpasy da jatady.
Sonymen qatar dándi-daqyldar, burshaq tektes ósimdikter men kókónisterdiń de densaýlyqqa paıdasy zor. Mysalǵa júgerini alaıyq. Onyń quramynda kóp mólsherde fosfatıdılholın bar, tamyrdyń qataıýynan, qan qysymynyń joǵarylaýynan saqtaıdy. Al qaraqumyq lınolen qyshqylynan turatyndyqtan, qan qysymy men qan quramyn rettep, qantty tómendetedi, quramyndaǵy 18% sellıýloza asqazan-ishek joldarynyń qaterli isiginen saqtaıdy. Sondaı-aq túınek jemistilerdi taǵamǵa paıdalaný (aq alqa, kartop sııaqtylar) sý quramyn sińirip, ish qatýdan saqtaıdy. Al suly, tary, kúnjit taǵamdy jaqsy sińiredi. Suly holesterındi, trıglıserıdti tómendetip, qant dıabetiniń aldyn alady. Tary uıqysyzdyqty boldyrmaıdy. Kúnjittiń quramynda temir mol bolady.
Burshaq tektester ishinde soıa burshaǵynyń quramyndaǵy ızoflavon mıdy qýattandyrady, holesterındi túsiredi, qan tamyrynyń qataıýyn tejeıdi, qan qysymyn túsiredi, qaterli isiktiń aldyn alýǵa, aýyrsynýǵa áser etip, súıekti qataıtyp, ımmýnıtetti kúsheıtedi. Al dámdeýishterdi shamadan tys qoldaný (natrıı glýtamatyn) qaterli isikke aparady. Onyń keri áseri qýyrǵan kezde paıda bolady. On gramnan artyq qoldansa, jynys jasýshalaryna teris áser etedi. Júktilik kezinde shamadan tys paıdalaný ishtegi balanyń durys jetilmeýine (kemtar, qoıanjyryq, júrek aqaýy, mıynyń tolyq jetilmeýine) aparyp soǵady. Tez daıyndalatyn kespeniń quramynda shirýge qarsy dári jáne kúnbaǵys dáni bar, al kúnbaǵys dáninde qanyqpaǵan maı qyshqyly bolady, ol baýyrdyń qyzmetine teris áser etip, semirýge soqtyrady.
Qyryq jastan asqan adamdarǵa saýmaldyqty (shpınat) tutynýǵa bolmaıdy. Sebebi quramyndaǵy algının qyshqyldy myryshqa aınalyp qýatty, kalsıımen qosylǵan kezde aǵzadaǵy kalsııdi tómendetedi. Maıshúıke quramynda hlor bolǵandyqtan, búırekti, mı jasýshalaryn zaqymdap, este saqtaý qabiletine teris áser etedi.
Kókónisterden sábizdi jıi paıdalanǵan jón. Quramynda A vıtamıni bar kókónis tumaýdyń, qaterli isiktiń aldyn alady, aýyrmaıdy, sonymen qatar terini, shashty jáne kilegeı qabatty ajarlandyrady. Asqabaq (aq qabyqtysy) β kletkalaryn titirkendirip, ınsýlın túzedi. Únemi asqabaq jegen adam qant dıabetimen aýyrmaıdy. Ashy qııar quramynda ınsýlın bolǵandyqtan, ony turaqty jese, qant dıabetinen saqtandyrady. Qyzanaq jatyr moıny, analyq bezi, qýyq jáne qýyq túbi bezi, uıqy bezi qaterli isiginiń aldyn alady. Este ustaıtyn jaıt, qyzanaqty jylytyp jeý kerek. Sarymsaqty japyraqtap týrap, 15 mınýttan keıin jegen durys.
Ǵalymdardyń pikirinshe, eń jaqsy ádis – tamaq aldynda sorpa ishý. О́ıtkeni tamaq aldynda sorpa ishseńiz, tábet úsh esege azaıady. Mólsherden tys tamaqtaný da adam ómirine zııan. Al qant pen tuzdy ornymen paıdalanǵan jón.
Ottegimen qımyldaýdyń aǵzaǵa paıdaly ekenin barshamyzǵa aıan. Alaıda kópshilik ottegimen tynystaý ottekti ortada qımyldaý dep esepteıdi. Aǵza ottegimen birkelki qorektengende denedegi tin, músheler jumysy jaqsarady. Odan adam denesiniń tózimdiligi, kúshi artyp, júrek, ókpe qýatyn kúsheıtedi. Ottegimen qımyldaý áreketine (15-60 mınýt) baıaý júrý, sýda júzý, velosıped tebý, jaıaý júrý, bir ornynda qozǵalmaı júgirý jatady. Uzaq ýaqyt ottegimen qımyldaý denedegi qyzyl qan túıirshiginiń (erıtrosıt) sanyn kóbeıtedi, qartaıýdyń aldyn alyp, mıdyń jumys isteý qýatyn arttyrady. Salmaq tastaýshylar tamaqtaný men ottegimen qımyldaýdy durys ushtastyra bilse, aryqtaý nátıjeli bolady.
Ottegi jetispeýshiligi baıqalǵanda aǵzada sút qyshqyly artyp ketedi. Adamdaǵy dene suıyqtyǵynyń kórsetkishi Ph-7,4-ke teń. Aǵzanyń ýlanatyn sebebi, kóp mólsherdegi etıl spırti, sirke qyshqyly jáne sút qyshqyly dene suıyqtyǵyn qyshqyldandyryp jiberedi. Munyń asqynǵan túri tipti ólimge soqtyrady. Ottegisiz qımyldaý júrekti zaqymdaýmen qatar, denedegi zat almasýǵa da kedergi jasaıdy. Sondyqtan aǵzadaǵy ottegini saqtaý úshin dene qımylyn jasaý qajet.
Sońǵy jyldarda deni saý adamdardyń kenetten qaıtys bolýy jıi oryn alýda. Bul kúndelikti qarapaıym qaǵıdalardy durys oryndamaýdyń saldarymen baılanysty. Salamatty ómir saltyn ustanýmen qatar, uıqydan oıanǵan sátte tósekten dereý turyp ketpeı, bir mınýttaı ári-beri aýnap jatý kerek. Tósekten turǵannan keıin, kereýette eki aıaǵyn tómen qaraı salbyratyp, jarty mınýt otyrý qajet. Oıanǵannan keıin jyldam qozǵalysqa kóshý úshin úsh mınýttaı daıyndyq jasaǵan abzal. Al odan keıin jarty saǵat shynyǵý qajet. Júgirý, túste jarty saǵat uıyqtaý, keshki saǵat 6 men 7 aralyǵynda baıaý júrispen jarty saǵat serýendeý júrektiń óliettenýi men qan qysymynyń joǵarylaýyn barynsha azaıtady.
Biz osyndaı qarapaıym nárselerge kóńil bólmeýdiń saldarynan aýrýǵa shaldyǵatynymyzdy eskere bermeımiz. Densaýlyqty saqtap, uzaq jasaý úshin ǵylym men tehnıkaǵa, dári-dármekke ıek arta berýge bolmaıdy. Eń jaqsy emshi – adamnyń ózi. Eń jaqsy dári – ýaqyt. Eń jaqsy kóńil-kúı – tynyshtyq. Eń jaqsy áreket – jaıaý júrý. Al qoǵammen psıhologııalyq úılesim tabý ár adamnyń óziniń enshisinde.
Maqsat ÁBDIQADYRULY,
Shyǵys-Tıbet medısınasynyń joǵary sanatty dárigeri