Oılasý: Qazaqtyń ájeleri-aı!

Sonyń báriniń uıytqysy aq jaýlyqty ájedeı seziledi. Álgi ájeniń taza baldaı tilimen, tunyq únimen: «Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń» (Abaı), dep alyp, «Shyryldap týǵan sábıge, jaıalyq ettim óleńdi» (Nartaı Be­kejanov), «Áldı, áldı, aq bó­pem, Aq besikke jat, bópem! Aı­nalaıyn, shyraǵym, Kólge bitken quraǵym. Mańdaıdaǵy qun­dyzym, Aspandaǵy juldyzym, Áldı, áldı, áldı-aı, Áldı bópem, uıyqta jaı!» dep, «Arsha ma eken besigi, О́rik pe eken besigi, Kóp bolsa eken nesibi» degen tilegin, «О́s, bópem, óse ber, Alǵys aıtsyn shesheńe el. Pa­lýan bop ós bilekti, Batyr bol taý­daı jú­rekti! Aıaǵyńdy sozaıyn, Saý­sa­ǵyńdy jazaıyn, Etti bolsyn balt­yryń, Epti bop ós jarqynym, Aına­laıyn quly­nym!», degen ádemi áýeni jer álemdi sharlap ketkendeı kúı keshtirip, sara­ıyńdy ashady. 

Tal besikte nemereleri men shóberelerin osylaı áspettegen asyl ájeler ul men qyzdyń ǵana baǵbany emes, ulttyń da uıyt­qysy bola bilgen bir zamandary.

Iá, mundaı el anasyna, jurt tiregine aınalǵan ájeler qazir sırep barady-aý! 

Áje degende jeńgeleri Tel­qara dep, atyn týra atamaı tergegen Abaıdaı daranyń ájesi Zere eske túsetini bar. Zere ana­nyń: «Qa­rashyǵym, qońyr qozym... Abaıjanym!» degen sózi júre­giń­di eljiretedi, kóńilińdi tol­qytady. 

Kemeńger kemeńger ájeniń baýyrynan qanat qaǵatyn kórinedi. Sóz zergerleri Ábish Kekilbaıuly men Asqar Súleımenovtiń atta­ry da ádemi Aısáýle men Qymbat  analary da sondaı aıaýly jandar edi. Syrttaı kórgende ke­listi, til­deskende úıirip alar meı­ri­mimen erekshe áser­ge bó­leıtin. Shapaǵaty kún sáýle­sindeı bolatyn. El qur­met­­tegen, jurt ás­pettegen ekeýiniń de kes­kin kel­beti, kıim úlgisi naǵyz qa­zaq anasyna tán edi.

Búgin sondaı kemeńger analar men ájeler qazaqqa kerek bolyp tur. 

Altyn tamyr aýyldan bolmasa, qalaǵa qyz bolyp kelip, kelinshek bolyp kerege kerip, ana atanǵandar arasynan ondaı ájelerdiń tabylýy ekitalaı se­kildi. Bar shyǵar, biraq az-aý!

Áje men kelin qazir ulttyq úlgiden góri eýropalyq salt-sana­ǵa beıim. Kıim kıisteri, jú­ris-tu­rystary, sóıleý máneri – bári de solaı burylǵan desek, qate­lese qoımaspyz. Ásirese, til­degi ki­birtik kóńilińe qaıaý túsir­meı qoı­maıdy. 

Árıne, qaıtsek qazaqy qalyp­ty qalpyna keltiremiz, tilge tirek, ádet-ǵurypqa uıytqy bo­la­­myz degen sáýleli jandar joq emes, bar. Áıtse de, nesin jasy­raıyq, keýdelep álemdik ór­kenıetti «pir» tutqandar olarǵa, kóp jaǵdaıda ese beretin emes. 

Aýyldaǵy ájeler kúıbiń tirlik­ten qoly tımeı júrse, qa­la­daǵy turmysy túzý ájeler­diń birazy dáýlet salystyryp, ul-qyzynyń qyzmetin aıtyp, nemereleriniń ózge tildi, onyń ishinde aǵylshyn tilinde sóı­leıtinine, ózge jurttardyń úlgisine jetik ekenin jelpinip, basqalardyń kún kórisin ańyzǵa balap, ózderiniń de tynysy keń ekenin alǵa tartady. 

Iá, árkimniń erki ózinde, biraq bizge azat eldiń erteńi, ja­lań­daǵan jahandaný kezinde ur­paqtyń jutylyp ketpeý jaǵy qymbat ekenin uqsaq, ult jolynyń dańǵyl bolýyn oılasaq, qazaq tirligi máńgilik bolar edi. Bir sáttik qyzyq ulttyń úzilmeıtin arqaýy bola almasa kerek. 

Shúkir, táýelsiz eldiń bar­lyq azamaty búgin bolmasa, erteń dáýletti dárejede ómir sú­re­tinine esh kúmánimiz joq. Tek ul­tymyzdy, jurtymyzdy, tili­mizdi árqaısymyz soǵan jet­kenshe qadir tutsaq, qasıetin uqsaq, qáne. 

О́z tilin ana sútindeı boıyna sińirgen adam, ózge tildi de biledi. Oǵan bir mysal, keshegi ke­­ńes zamanynda shet tilin bilý­ge talpynǵandar, mektepti bitir­gen­­nen keıin óz tilinen aıyryl­maı-aq, ózge tildi úırenip alatyn. Ondaı azamattar týraly bul arada dálel-dáıek keltirmeı-aq qoıaıyq. 

Qazir qarǵadaıynan til úıre­týge ata-analary myńdap teńge tólep, qansha súıregenniń ózinde ózge tildi meńgerý jaǵy kemshin soǵyp jatady. Onyń sebebin, óz tilin tereń bilmeýden izdegenimiz jón sekildi. Árıne, til bilgen jaq­sy. Degenmen, óz tilińnen ajy­ramaý kerek. 

Ana tilin uqpaýdyń astaryna úńilgende baıqalatyny – besik jyryn aıtyp, tárbıe úlgisin kórsetetin ájeler mektebiniń kem­shindiginen sekildi. Ult tili, ult úni besikte jatqanda sábıdiń sanasyna sińse, bala ulttyq rýhty ómir boıy ulyqtap ótetinine ımanymyz kámil. 

Qazir úsh urpaq, ásirese, qala­da: bala – ana – áje óz tilinde emes, kóp jaǵdaıda ózge tilde sóı­le­setindi ádetke aınaldyryp bara jatqandaı. Ony olar muny­­myz oǵash qylyq demeıdi. Bul qalaı deseń, zamandy alǵa tartyp, órkenıetti elderden qal­maý­dyń tirligin tilge tıek etedi. О́rke­nıetti elge bet alǵan adam oǵan óz dástúrinsiz, tilinsiz qalaı barady? 

Jaqynda mynandaı bir jaısyz áńgimeni estip – jaǵamyzdy ustamasaq ta, apyr-aı, á, dedik. 

Orys tildi áje men ana balalaryn qazaq mektebine aparypty. Quptarlyq, qýanarlyq is. Mem­lekettik mártebe alyp, tórge ozǵan qazaq tilin bilsin, kele­shegine kedergi qoımaıyq depti. Basqalarǵa jar salyp aıta­­tyn ádemi úlgi. Biraq ana tilinen habary kem ana men áje qyzdarynyń mektepten úırenip kelgen, Abaı óleńindegi «О́sek, ótirik maqtanshaq, Erinshek, beker mal shashpaq», degen eki joldaǵy «ósek» sózin oǵash sanap, muǵalimge «shabýyl» jasap, ata-ana jınalysyn ótkizýdi, «ósek» sóziniń jaman ekenin dáleldeýge nıet etipti. Sodan ata-analar jına­lysy ótip, «ósek» degen sóz oqýshyǵa qarap aıtylmaǵanyn, Abaı óleńinde bar ekenin jınal­ǵandar dáleldep, oǵan ana men ájeniń kózin jetkizipti. Sóıtip, muǵalimdi arashalap alypty. Sonda ǵana baryp ana men áje ózde­riniń qateleskenin, til bil­meý isi orǵa jyqqanyn aıtyp óki­nish bildiripti. 

Osylaısha, ózge tildi jetik bilgen órkenıet kóshinen qalmaı­dy degen áje men ana Abaı óleńi­niń astaryn uqpaı, utylyp qa­lyp­­ty. Bul ańyz emes – aqıqat. Ult tilin uqpaıtyndardyń qaı-qaı­­­sysynan da kezdese ketetin jaıt. 

Ulttyń tiregi de altyn arqaýy da – ana men áje. Áje men ana ulttyń rýhanı qun­dylyqtarynan, tilinen ada bolyp jatsa, ulttyń bolashaǵy bulyńǵyr. Eger bala aldymen ana sútin emgendeı, qazaq tilin emip ósse shatyspaıdy, shat­qaıaqtamaıdy. Bir zamandary Maǵjan Jumabaev: «Osy kúngi túrik tilderiniń ishinde qazaq tilinen baı, oramdy, tereń til joq. Túrik tilimen sóı­leımin de­gen túrik balalary kún­derdiń bir kúni aınalyp qazaq tiline kel­mekshi» depti. Baqsaq, qazaq urpaǵy qazaq tiline oralmaı qoı­maıdy. Bir qýanarlyǵy qazir osy úrdis bel alyp keledi. 

Aınalyp kelgende, áje tár­bıe­siniń negizinde – ult tár­bıe­si jatyr. Endeshe, sol ult tár­bıesiniń bir kezdegi tár­bıeshisi – ájeler mektebin qalyp­tastyrsaq, orasholaq ul men qyz jiptikteı bolyp, ult rý­hynda jigerli bolyp óseri sózsiz. Tildegi múkistikten, oıda­ǵy bulyńǵyrlyqtan arylar edi. О́zgeniń kóleńkesi bolyp qalý­dan qutylar edi. Azat­tyqty túısinip, Qazaq eliniń urpa­ǵymyn, kimnen kemmin, terezem teń degen otanshyldyq sezimi oıanyp, serpiler edi. Sóıtip, Ahmet Baıtursynulynyń: «Balany ulsha tárbıeleseń – ul bol­maq­shy. Qulsha tárbıeleseń – qul bolmaqshy», dep aıtqan qanatty qaǵıdasy shyndyqqa aınalar edi. 

Bul aıaǵymyzǵa tusaý bola beretin quldyq sanadan qutqaryp, ulttyq sanaǵa taban tireter edi. Bul iste qaı-qaısysymyzda, ási­re­se, zııaly sanalatyn úlken­der, oqyǵany men toqyǵany mol delinetin jaqsylar, ıaǵnı «Alash­qa aty shyqqan adamdar! Kósem­dikterińdi adaspaı túzý isteńder! Sender adassańdar – arttaryńnan Alash adasady, arttaryńnan er­genderdiń obal-saýabyna sizder qalasyzdar» (A.Baıtursynuly), degen ósıet sóz qazaqtyń altyn ózegine, ana men áje úlgisiniń baıaǵydan qalyptasqan altyn arnasyna aınalyp, jalǵasyn taýyp, ozyǵy alǵa ketip, tozyǵy shań qaýyp, qazaq jurtynyń órkeni ósip, urpaǵy kemeldene bermek. Bul mynaý alasapyran zamandaǵy ultty saqtaýdyń myqty arqaýy bolary anyq. 

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»