Qazaqtyń maqtanatyn, shattanatyn kezi bul!

Kórnekti jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty Ákim TARAZI bizben el ómirindegi aıshyqty beles – Táýel­sizdiktiń eleń-alań shaǵynan bastap, qazirgi kezeńge deıingi júrip ótken joldarymyz, memleket retinde qalyptasý, Arqa tósine ornaǵan eńseli elorda, halqyn órkenıet kóshine bastaı bilgen Elbasy jaıly oı-tolǵamdarymen bólisken edi. – Ákim aǵa, egemendik jarııalanar aldyndaǵy jaǵdaıdy kóz aldyńyzǵa bir elestetip kórseńiz qaıtedi. Bálkim, Táýelsizdikti daıar asqa tik qasyqtaı kóretinder úshin bul sabaq bolar. – Egemendik jarııalanar aldynda Ke­ńester odaǵynyń bir top jazýshyla­ry­men birge Sıngapýrǵa bardym. Osyn­daǵy merzimdi basylymdar dúnıe jú­ziniń al­tydan bir bóligine jetpis jyl­dan astam óz ústemdigin júrgizip kelgen sosıalıstik júıede ashtyq bastaldy dep jazsa, telearnalar Máskeý men Lenıngradtaǵy dúkenderdiń jylan ja­laǵandaı bos sóre­lerin kórsetip jatty. Keketý-muqatý sary­nyndaǵy sózder ja­nymyzdy jara­lyp, kóńilge qatty tıdi. Qansha aıt­qan­men bir shańyraq as­tynda ómir súrdik. О́tkenniń bárin kúıe­legen­nen góri jaqsy men jasyǵyn ajy­ratqan lázim. Biraq qansha namys­tansaq ta, olardyń aıtqan­dary shyndyq edi. Elge oraldyq. Aılap jalaqy, zeınetaqy ala almaǵannan keıin jurtshylyqtyń tur­my­sy ábden tómen­dep, eńsesi ezilip ketken. Bári joqshy­lyqtyń, jetispeý­shi­lik­tiń saldary ǵoı. Kúndelikti tuty­natyn zattar zym-zııa jo­ǵalyp, erteńgi kúni qoıý qarańǵy túndeı kórinse, boıdy da, oıdy da úreı bılegen. Jalpy, ashýǵa bý­lyq­qan, aqyl­dan aırylǵan adamdar­dyń tobyrǵa aınalýy op-ońaı. Elimizdiń ár qıyrynda mıtıng, jıyndardyń órt­teı qaýlap tur­ǵan kezi. Odaqtyń qaıta or­naýyn kók­seýshi separatıstik toptar­dyń sońyna ergen, aldaýyna túskender qan­sha­ma edi. Sol kezeńniń tirligin sıpat­taıtyn bir mysal keltireıin. Roza ekeýmiz Almaty­da birinshi qabatta páter jal­dap tura­tynbyz. Saǵat 8-den bastap balalar oı­naı­tyn alańqaıda sút saty­lady. El tún­gi 3-ten kezekke turady. Sút jetpeı qalsa, aıǵaı-shýdyń kókesi sonda bo­la­dy. Kúnde qaıtalanatyn qubylys bol­ǵan­dyq­tan, etimiz úırenip ketti. Egemendiktiń árbir qazaqstandyq úshin úlken máni bar. Qazaqstannyń óz aldyna jeke memleket bolyp, tyńnan túren salǵandaı kezeńderden ótýi qazir aıtýǵa ǵana jeńil. Oǵan jetý ońaı bol­ǵan joq. Sondyqtan aýyq-aýyq aıtyp, jastardyń esine salyp otyrǵan durys. Qazirgi urpaq sezinýi tıis. 20 jylda qaı salany alsaq ta keremet tabystarǵa jet­kenimiz anyq. Biraq ony 0-den emes, kerisinshe – 20-dan bastaýymyz kerek. Ámir­­shil-ákimshil rejim kelmeske ketkenimen, ornyn oısyratyp ketti. Ilgeri basqan aıaǵymyzdy keri súırep tastady. Sol jaı ǵana qalpymyzda júrgen kezde egemendik alǵan bolsaq, ony maqtanyp aıtýǵa bolar edi. Biz kerisinshe, 20-ǵa sheginip kettik. Alǵashqy 7-8 jyl sol 20-ny qal­pyna keltirýge ketti. Qazaq­stan­nyń kemeline kelip, damýǵa shyndap bet alǵany – sońǵy 10-11 jyl ǵana. Iаǵnı, joqtan bar jasaý, qırandydan memleket ornatqany úshin ǵana Elbasymyz Nur­sul­tan Nazar­baevqa sheksiz alǵys aı­týymyz kerek. Men ózim alaqaılap qýana almaıtyn adammyn. Ishki kóńil-kúıimdi syrtqa kóp shyǵara bermeımin. Áli esimde, 31 jel­toqsanda BUU daýysqa salmaı-aq Qazaq­standy múshelikke qabyldady. Sonda ǵana shyn táýelsizdikti sezingendeı kúı keshtim. Alaıda bizden buryn erkindikke qol jetkizgen ózbekter dúrildetip atap ótti. Qa­zaqstan da bul qýanyshty eskerýsiz qal­dyr­mas degen oıym aqtalmady. Ras, telearnada basshylyq qyzmet atqa­ratyn Dýlat Isabekov jaqsy habar uıymdastyryp, kóńilim bir kóterilip qaldy. Jańa jyldyq kesh retinde ótse de, Táýelsizdigimizdiń rýhyn asqaqtatty. Kesh shyraıyn Roza, Bıbigúl apalary­myzdyń ánderi asha tústi. Túngi 12-ler shamasynda júgirtpe joldar arqyly «Ege­mendik qutty bolsyn!» degen qut­tyq­taý kózge kóriner-kórinbes áripter­men berildi. Sonymen támam! Keıde nege olaı boldy eken dep oılanamyn. Sóıt­sek, onyń sebebi, túp tamyry áride ja­tyr. Birneshe ǵasyrǵa sozylǵan otarlyq ezgi ult sanasyn ábden sansyratyp jiberdi. Otar­shyl­dar aldymen adamnyń jadyn jaý­laıdy. Sosyn kókiregin tun­shyqtyrady. Ulttyq namys joq jerde qultemirden aıyrmashylyǵymyz bolmaı qalady. Ár kóterilis saıyn qanǵa bók­ken halyqpyz. Syrym Datovtan beri alsaq, Reseı pat­shalyǵyna qarsy 100-den asa kóterilis bolǵan eken. Solardyń ózderi tam-tumdap qana aıtylyp júr. Eń irileri – Sozaq, Qarqara, Jambyldaǵy Kók­kóz kóterilisi...Kókiregimiz basylyp, keýdemiz janshylyp qalǵandyqtan, egemendiktiń alǵashqy kúnderi qýana almaǵanymyz sondyqtan. Shyn mánindegi Azattyqty endi bilip jatyrmyz. Ulttyq sanasy bıik býynnyń ósip kele jatqany qýantady. – Shúkirshilik, mártebemizdi asqaq­ta­tatyn jetistikterimizdi sanamalap shy­ǵýdyń ózi qıyn. Qazaqstandy tórtkúl dú­nıege tanytqan ǵajaıyptarymyz­dyń biri – Arqa tórindegi elorda ekeni belgili. Ne­sin jasyraıyq, kezinde As­tanany kó­shi­­rýge qarsylardyń qata­ry kóp boldy ǵoı. – Elimizdiń erteńin, bolashaǵyn kúni buryn oılap, boljaı bilgen Elbasy­myz­dyń ulylyǵy Astanany Arqa tósine aýys­tyrý kezinde aıqyn baıqaldy. Áli ekono­mıkamyz tolysa qoımaǵan qıyn kezdiń ózinde osyndaı sheshim qabyldaý ekiniń biriniń qolynan kelmesi anyq. Bastapqyda meniń de Aqmolaǵa kóńilim tolǵan joq. Qala da, kóshe de jutań. Tizege deıin batpaq. Dosym Saıyn Murat­bekov ekeýmiz kópirde turmyz. Aınalaǵa kóz tastaı­myz. Mıdaı jazyq dala. Saıyn: «apyraı, osy biz jańa astana ashtyq dep qur daýry­ǵyp júrgen joqpyz ba? Erteń uıatqa qal­maımyz ba», degen qaýpin bildirdi. Men qaıbir jetisip tur deısiń. Únsizbin. Esil­diń sol jaǵalaýynda qalqıǵan jalǵyz ǵana úı tur. Elevatordan aýmaıdy. Sóıt­se, keıin bilgenimizdeı, «Qazmunaı­gaz­dyń» sa­lyp jatqan ǵımaraty bolyp shyqty. Mınýs pen plıýsti salysty­rýymnyń sy­ryn endi uqqan bolarsyń. Az ǵana ýaqyt ishinde mynandaı ǵalamat elorda­nyń salynýy múmkin ekenine El­basydan basqa eshkim senbedi desem, artyq aıtqandyq emes. Kóregendik, uly­lyq degen osy! 60-jyl­dary Brazılııa jańa astana tur­ǵyzý jónin­de sheshim aldy. 190 mıllıon halqyn asy­raý ońaı emes. О́zi kedeı el – astana ne teńi. Nesine jetisip salady degen kúńkil sózder kóp shyq­ty. Mine, osy el 50 jyl ótse de, astanany salyp bitken joq. Biraq kóship aldy. Tanzanııa Dodoma degen astana saldy. Soǵan baılanysty kúlkili bir áńgi­me aıtyp bereıin. Birge tola qoımaǵan ulym­dy jetelep, sút alýǵa keldim. Qata­rymyzǵa zeınet jasyndaǵy kisi qosyldy. Kıim kıisine, sóz saptasyna qaraǵanda, úlken qyzmette bolǵany ań­ǵarylady. Bir kezde «Astana salamyz dep nege daýryǵyp júrsińder? Kórpelerińe qarap kósilýdi bilmeıtin anturǵandar! Bizdiń júrisimiz my­naý» dep, oryssha dúrse qoıa bergeni. «Aǵa, Brazılııa degen el, Tanzanııa Dodoma degen astana­syn turǵyzyp jatyr» dep hal-qaderimshe jaýap berip jatyrmyn. Ol jón sózge qulaq asýdyń ornyna taba­ny­nyń astyn­­daǵy balshyqty teýip kep qal­dy. Maǵan da, oǵan da shashyrady. Eleń qy­lar emes. «Katıs do doma. Týra byt-shy­tyńdy shy­ǵa­­ramyn» dedi yzbar­lanyp. Mine, zııaly degen qazaq azamaty­nyń sózi, sıqy. Jalpy, Saryarqanyń jazyǵynda asta­nanyń turǵyzylýyna qarsylardyń kóp bolǵany ras. Qazirgi qoldaýshylardyń birsypyrasy Elbasyǵa sol kezderi senimsizdik kórsetkenin bilemin. Prezıdent shetelden ushyp kele jatqanda Oralhan Bókeı­men Astanany Arqaǵa qaraı kóshir­gim keledi dep jan syryn bólisse kerek. Oralhan kele salyp «Qazaq áde­bıetinde» maqala jarııalap jiberdi. Qýan­dyq desek, ótirik bolar edi. Nurekeńniń tereńnen, áriden oılaıtyn suńǵylalyq qasıetin birden qabyldaı qoımadyq. Maqala jazý­shylar ortasynda qyzý pikirtalas týdy. Men elordaǵa jaǵrapııalyq ornalasýy jaǵynan Ulytaý suranyp tur desem, menen góri bilgishteý dosym Qalı­han «áı, kóke, ol jaqta temirjol joq, qala joq. Kishkentaı ǵana aýdannyń orta­lyǵy. As­tana­ny qaıtyp turǵy­zasyń?» dep tap bú­gin kóshkeli jatqandaı qarsy­lasqany da este. Taǵy bir bilgish Eýropaǵa jaqyn Oral­dy jón kórdi. Arada kóp uzaǵan joq, Prezıdent sheshimi málim boldy. Aqmola Astana bolyp ózgertildi. Onyń aldynda Qytaıdan oralǵan edim. Onda Týrfan degen qala bar. Teńiz deńgeıinen tómen ornalasqan. Úrgenishti aralaǵannan keıin taǵy neleriń bar kórsetetin dep suradym. Sodan qyrdyń basyndaǵy eski qalaǵa apardy. IýNESKO-nyń qorǵaýyna alyn­ǵan qalanyń turǵy­zylǵanyna 2500 jyl­daı bolypty. Qabyrǵalary qyshtan qa­lan­­ǵany kórinip tur. Or­tasynda úl­ken alań or­na­las­qan. Kezinde alań­nyń or­ta­­synda han­nyń orda­sy qu­ry­lyp, kıiz úı­ler tigilipti. Qa­lanyń atyn estip, tań-ta­ma­­­sha qaldym. Astana! Qýanǵannan jú­regim lúp ete qaldy. Biraq maǵynasyn eshkim bilmeıdi. Keıin bilgenimdeı, úı­sin­derdiń astanasy bolǵan eken. Kegen, Na­ryn­qol mańaıynda da úısin­derdiń birneshe astana ataýy bolǵanǵa uqsaıdy. Túr­kiniń sózi janyma maıdaı jaqty. Kelgen soń osyǵan baılanysty bir­qatar gazetterde shaǵyn suhbatym basyl­dy. Demek, Elbasymyz tarıh­ty tereńnen qozǵap otyr. Osy bir my­sal ǵana Pre­zıdenttiń el tarıhyn tereń biletindigin ańǵartpaı ma?!  – Aǵa, ulttyq ıdeologııa joq dep shýlap jatamyz. Bul sóz qanshalyqty shyndyqqa janasymdy? Sonda qalaı, 20 jyldyń ishinde qalyptastyra al­maǵanymyz ba? – О́z basym eshqandaı dálelge súıen­besten jeńil aıtyla salatyn sózderdi túsinbeımin de, qabyldamaımyn da. Meniń uǵymymda memleket ultqa qyzmet etedi. Jurtshylyqtyń jaǵdaıyn oıladyń ba, aldymen turmysyn kóter, ıgiligin oıla. Mektep, aýrýhana, jol sal. Oqýǵa, bilim alýǵa múmkindik ber. Bylaısha aıt­qanda, bári halyqtyń, bolashaqtyń qamyn oılaýdan týady. Budan artyq qandaı ıdeologııa kerek? Memleket el turǵyndaryna qyzmet etse – ıdeologııa osy. Qazaqstan­nyń qa­rysh­­­tap ósýi, damýy – bárimizdiń kóz aldy­myzda. Nursultan Nazarbaevtyń «Aldy­men ekonomıka, sosyn saıasat» degen usta­nymynyń durystyǵyn ómirdiń ózi dálel­dedi. Qur saıasatty aıta bergennen ne utamyz? Saıasattyń ózi halyqtyń ómir sapa­­syn arttyrý sekildi naqty qa­dam­­dar­dan qurylýy tıis. Materıaldyq ıgilikti óndiretin – adam. Olaı bolsa, jaǵdaı tý­dyr. Sosyn talap et. Álemde turǵyn úı salýdan úshtikke enedi ekenbiz. «Bolashaq» baǵdarlamasy qaı elde bar? «100 aýrýhana, 100 mektep» baǵ­darlamasy aıasynda eldi mekenderde qan­shama nysandar turǵyzyldy? Sanamalaı berse, tyndyrylǵan isterimiz tolyp jatyr. Sózden sóz týady, Prezıdent Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy bolyp tur­ǵanda artta qalǵan 30 aýdan jaıly qaýly qabyldattyrdy. Problemalardy jiliktep berdi. Kóbi qazaq aýdandary bolatyn. Mektepter, aýrýhanalar, joldar salyna bastady. Osy bir tolǵaqty másele Elba­sy­nyń áli jiti nazarynda. Jazýshy retinde meni aýyl jaıy áli de tolǵandyrady. Elge jol túse qalsa, aralaýdan sharshamaımyn. Buryndary tyǵy­ryqtan shyǵý úshin keńshar, ujym­shar­lardy qaıta qurý kerek dep oılaı­tynmyn. Ońtústik Qazaqstan oblysynda bolǵanymda aýyldardyń túlep, jańar­ǵa­nyn kórip qýandym. Aýyl óndiris arqy­­ly órkendeıdi. Keleshegi ozyq tehnologııamen tyǵyz baılanysty. Maqtany qal­­dyqsyz óńdeıtin jáne jemis-jıdek ósi­re­tin klasterlik júıelerge aýyldyq­­tar keńinen tartylyp, jumyspen qam­­tylyp otyr. «Ornynda bar ońalar» dep atamyz qazaq tekke aıtpaǵan. 300 mıllıon halqy bar AQSh-ta, 67 mıllıon adam turatyn Anglııada eki paıyzy ǵana aýyl sharýa­shylyǵymen aınalysyp, azyq-túlik ónim­derimen ózderin tolyq qamta­masyz etedi. Bizdiń de oǵan jeter kúnimiz alys emes. – Osy kezeń ishinde ana tilimizdiń kúrdeli máseleleri sheshildi me? – Juban Moldaǵalıev aǵamyzdyń «Men qazaqpyn» poemasyn jata-jastana oqydyq qoı. Oqyǵanda kektenip, yzala­nyp oqıtynbyz. Ulttyq qundy­lyq­ta­ry­myzdyń aıaqqa basylýy bári­mizdiń namy­­symyzdy qozǵaıtyn. Ana tilinde sóı­­­leýge qorlanatyn, tipti qazaq bolyp týǵa­­­nyna ókinetin adamdardy talaı kezdestirdik. Aty-jónderin orys­shaǵa aýys­tyr­ǵandar da bolmaı qalǵan joq. Munyń bári sol kezdegi solaqaı saıasattyń betperdesin kórsetse kerek. – Endi «men qazaqpyn» dep maqta­na­tyn, shattanatyn kez keldi. Qur maq­taný, shattaný jetkiliksiz. Elbasy­myz bári­mizdiń aldymyzǵa «qazaq qazaqpen qazaq­sha sóılessin» degen talap qoıdy. Osy bir qaǵıdany oryndaýǵa jurtshy­lyq bo­­lyp atsalysqanda ǵana tilimizdiń már­tebesi bıikteı túsedi. Buryn oryssha sóıleý sán bolsa, endi memlekettik tildi bilýge umtylýshylar qarasy qalyń. Qa­zaq­­stannyń bolashaǵy – qazaq tilinde eke­nin basqa ult ókilderi de jaqsy túsinedi. Zamannyń túzelgeni, saıasattyń ornyqtylyǵyn osydan-aq ańǵarýǵa bo­la­dy. Zańǵar jazýshy Muh­tar Áýezov «Al­dy­men besigińdi túze» degen. Balala­rymyzdy, nemerelerimizdi ana tilinde oqytýǵa kim qarsylyq jasap otyr? Eshkim de. Byltyr Qaraǵandy oblysyndaǵy Abaı qalasynda boldym. Balabaqshadaǵy balalar qazaq tilin erkin meńgergen. Olardan nege úlgi almasqa?! – Elbasymen talaı kezdesip, júz­desken bolarsyz. Qandaı aıryqsha qa­sıetterin bólip aıtar edińiz? – Orysta ıntellektýal, zııaly adam degen uǵym bar. Meni qaı sala bolmasyn Prezıdenttiń jan-jaqty habardarlyǵy, mol bilimdiligi tánti etedi. Jumysbas­ty­ly­­ǵyna qaramastan, solardyń bárin te­reń ıgergenine tań qalamyn. Allata­ǵala El­basymyzǵa erekshe sabyr, zerde, aqyl, aıryqsha taǵdyr bergen. Alla ámanda ár halyqqa laıyqtap jaryl­qaıtyn basshy syılaıdy. El basqarý óneri – qudaı bergen talant. Nebir kezderde nebir daryn­syzdar bılikke talas­qan. Oryntaqqa oty­­ryp, elin de, halqyn da jutatqan. On­­daılarǵa ólermendik, bılikke jetý tán. Olar kelse, kúnimiz ne bolar edi? Betin aýlaq qylsyn. Qazaq­standyqtar N.Nazar­baevty ózderi qalap aldy. Tań­daýdan qatelespedi. Senim artty. Sońy­nan erdi. Prezıdent etip birneshe ret saılady. Qa­zaqta «tastu­ǵyr» degen uǵym bar. «Tu­ǵyryń myqty ma?» dep surasyp jatady. Qazaqstan­nyń irgesin bekitip, álemdegi aldyńǵy qatarly memleket qa­taryna jetkizý – Elbasynyń eren eń­­begi. El bolǵany­myzdy kóre almaı­tyn, kún­deıtinder ishten de, syrttan da taby­lady. Kezinde Gorbachev, Soljenısyn, Jırı­novs­kıı­ler­diń aýzynan aq ıt kirip, kók ıt shyq­qan joq pa? Elimizdiń, jerimizdiń tutas­tyǵyna barynsha nuqsan keltirýge umty­lyp, ult­tar arasyna jik salýǵa ty­rysyp baqty. Olarynan túk te óngen joq. Keıbireýler qıt etse, Prezıdentti kiná­­laýǵa beıim turady. Ana joly televıde­nıe­den tepse temir úzetin bir jigit sóılep jatyr. Kóp aǵaıyndy sol azamat bizge baspana bermedi dep ókpe artady. Aınalaıyn-aý, bári jabylyp nege úı salyp almaıdy? Bul baryp turǵan ja­typisherlik, ma­syldyq qoı endi. Táýel­sizdiktiń tuǵyryn beriktendire tú­sýge men ne úles qostym dep aza­mattyq únqa­­týdyń ornyna joǵary­daǵydaı sózi qaryn ashyrady. – Elimizdiń órkendeýine siz qandaı úles qostyńyz degen saýal qoıylsa, qalaı jaýap bergen bolar edińiz? – Biz ádebıetke esh qoldaý-qoshtaý­syz kelip, óz qoltańbamyzdy, únimizdi qalyp­tastyrǵan býynbyz. Jazýshynyń basty qarýy – qalamy. 1991 jyldan beri úzbeı jazyp kelemin. Mynany jaz dep talap etý artyq. Qabilet-qarymmen jumys isteıtin kez bul. Demeý jasap, qamqorlyq jasap otyrsa, nebir talant­ty shyǵarma­lardyń týary kúmánsiz. Jaqynda Anglııada romanym aǵyl­shyn tilinde jaryq kórip, tusaýkeserine qatystym. Sóz berip, ózińiz týraly aı­ty­ńyz, dep ótindi. Men: «álemdegi 15 mıllıon qazaqtyń bireýi ǵanamyn. Ozy­ǵy da, tozyǵy da emespin» dedim. Halyq­tan bıik eshkim joq. Jazǵan shyǵar­­ma­lary­myzdy oqyrman qaýym baǵalap jatsa, odan asqan aby­roı bolmaıdy.  – Salıqaly áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  О́mir ESQALI.